de astronomie greeksch nipp un nau de gesett von de steerns ut stro de steen un nmos dat gesett is de wetenschap vun den heben de sünn den maand de steern un de planetens un woans dat allns funkschoneert anfungen hett de astronomie al in de steentiet dat is t b an de anlaag vun stonehenge in england to sehn obers ok an de himmelsschiev vun nebra de hoogkulturen in ägypten un mesopotamien hebbt sick denn besünners dorum kümmert in de ole tied weer de astronomie temlich mit de astrologie verknütt de astronomie weur besünners dorför bruukt de position vun de planetens voruttobereken in de niege tiet güng dat denn mit wetenschaplich astronomie los sünnerlich weern dat nikolaus kopernikus johannes kepler tycho brahe un galileo galilei de de astronomie to een richtige naturwetenschap mookt harrn as galileo galilei denn dat kiekrühr utklambüstert harr geev dat een dörbrook he harr denn al de maanden vun den jupiter un de ring vun den saturn ankeken un beschreven adam vun bremen adamus bremensis weer en schoolmeester un baas vun de school to bremen in dat johrhunnert he weer ut franken ünner den arzbischop adalbert vun bremen keem he na bremen an de school vun dat bisdom dor schreev he denn bet de gesta hammaburgensis ecclesiae pontificum wat en chronik vun dat arzbisdom hamborg is beröhmt sünd de veer böker besünners wieldes dor ok grönland gronland un vinland wat noordamerika is opschreven sünd johr vör christoph kolumbus aver de gesta sünd ok noch anners interessant se gifft uns een goot tüügnis woans dat in den noorden vun sassen weer un wo sik sassen un slawen un dänen strieden un wedder verdragen hebbt he seggt uns ok nipp un nau wat dat för gröttere karken geev un wo de stämm sitten deen to n bispeel schrifft he över de sassen nördlich vun de ilv transalbianorum saxonum populi sunt tres primi ad occeanum sunt tedmarsgoi et eorum ecclesia mater in melindorp secundi holcetae dicti a silvis uas accolunt eos sturia flumen interluit ecclesia scanafeld tercii et nobiliores sturmarii dicuntur eo uod seditionibus ea gens freuens agitur inter uos metropolis hammaburg caput extollit olim viris et armis potens agro et frugibus felix nunc vero peccatorum vindictae patens in solitudinem redacta est dat heet he schrifft ok dat dat piratens ascomannos nöömt wat de wikingers sünd geev de dat land vun de freesen un hadeln wüst maakt hebbt un dat stadius vun em an anner steed ok stade naamt een haven harr un de hööftstadt vun dat rebeet weer he schrifft ok dat dat bischöp in palmis bi de eider hüüt pahlen heliganstade razzispurg ratzborg aldinburg oldenborg in holsteen michilinburg mekelnborg stood lismona lesum wildishusin bremen ferde veern ramsola ramßel un fresia freesland geev aver de in ferde so schrifft he weer nich so beröhmt wenn du latiensch kannst kannst di den adam sien böker ok originaal ankieken australien is en land commonwealth of australia in n nordwessen vun niegseeland un in n söden vun indonesien oosttimor un papua niegguinea de fläck vun t land is km australien is dat süstgrotste land vun de eer australien liggt op den eerddeel de ok den naam australien hett australien hett inwahner stand dezember de premierminister is siet september malcolm turnbull de hööftstadt is canberra siet de gröttsten un bekanntesten städer sünd sydney mio inwahners melbourne mio inwahners brisbane mio inwahners perth mio inwahners un adelaide mio inwahners amtsspraak is engelsch natschonalfierdag is de januar afghanistan is en staat in zentralasien dat an iran turkmenistan usbekistan tadschikistan china un pakistan grenzt afghanistan is kmsup groot mio lüüd leevt in dat land de bargen vun den hindukusch m un dat sefid kuh reckt över de grotste deel vun dat land hen in n süüdosten is en ebene mit de hilmendsee an e grenz to n iran de hööfdstadt is kabul annere wichtige städer sünd kandahar herat baghlan un jalalabad afghanistan is in n johr vun achmed schah durrani grünnt wurrn na de terroranslääg vun n september in e usa fung de usa an dat talibansystem wat dor al siet inricht weer to störten ok de terrororganisatschon el kaida mit ehrn anföhrer osama bin laden de dor togange weer is teel vun de us operatschonen wurrn mit hülp vun de oppositschonelle noordallianz is dat land erovert wurrn in en internatschonale konferenz in bonn is hamid karsai as övergangspräsident insett un een internatschonal schutztrupp upstellt worrn kiek ok nah bi de list vun de städer in afghanistan siet is afghanistan opdeelt in provinzen athen greeksch athinai hett sien naam vun de greeksche göttin athene un is de hööftstadt vun grekenland de stadt liggt in dat küstenflachland van den äginetischen golf twüschen den m hogen kalkfelsen mit de akropolis un den m hogen lykabettos felsen breedt sik dat hüsermeer van de ne e stadt ut in de tiet van de türkenherrschap över grekenland jh weer athen to enen oort ahn bedüden afsunken eerst mit dat upstahn van dat ne e grekenland vör jahren wurr athen wedder de middelpunkt van dat kulturelle un weertschapliche leven neven de ruinen ut de olen tieden wurnn ne e moderne regeergeböden de universität de technische hoochschool un vele museen upboot up de sünnigen breden straten is unbannig veel verkehr un darum is de luft in athen so öwel as in kuum ene annere europääsche grootstadt groot athen is mit de havenstadt piräus tosamenwussen un besteiht ut gemeenden mit rund veer millionen inwahners dat sünd gode van de millionen greken de akropolis is dat wahrteken van athen dat ingangsdoor sünd de propyläen well dar dörgeiht kann den nike tempel den parthenon un dat erechtheion bewunnern to föten van de akropolis liggt dat ole theater ut de antike wietere beröhnte geböden sünd dat odeon de theseustempel un dat ole königsslott dat vandagen as parlamentsgeböde deent to enen besöök in athen höört up jeden fall en bummel dör dat ooltstadtviddel mit den naam plaka in dat panathinaikos stadion funnen de eersten olympischn spele van de neetiet statt för de olympiade de na athen inberopen wurr muss en groot neet stadion boot weern to anfang vun dat johrhunnert is dat instmaals so mächtige athen bloots noch en lütt dörp wesen in n greekschen unafhängigkeitskrieg gegen dat osmanisch riek wurrn grote delen vun de akropolis toschannen maakt as dat törksche munitschonsdepot dat dar leeg exploderen de de eerste greeksche könig otto i ut dat huus wittelsbach hett athen to n hööftstadt utbuen laten un hett vele klassizistisch hüüs in n updrag geven antarktika is de eerddeel wat bi den geograafschen süüdpool vun de eer in de eerdregion von de antarktis liggt füürland an de süüdspitz vun süüdamerika is de neegste punkt vun en anner eerddeel de antarktis höört nümms aver en poor länner beansprookt delen vun n eerddeel tyypsch för antarktika sünd de iesbargen un pinguinen de poor minschen de in düsse region sünd leevt in polarstatschonen de vun de verscheedenste länner upboot worrn sünd hüüt is dat bannig koolt in antarktika geiht bit ünner c in de iestiet is dat wohl noch köller ween aver fröher so in de tiet vun de sauriers dor weer dat nich so koolt vun wegen dat de eerddeel to de tiet in annere geograafsche breden legen hett dor geev dat bööm un sogor saurier in de antarktis de hüng dormols ok noch mit süüdamerika un afrika un indien tosamen düsse grote eerddeel warrt hüüt gondwana nöömt en atom is en lütt deelken de naam kümmt vun dat greeksche tomos wat so veel heet as kanns nich tweimaken dat weer al de greeksche philosoph demokrit de sik en kopp mookt harr vun wat de saken nu so mookt sünd he harr sik vörstellt he hett en stück materie to n bispeel en stück holt dat haut he denn in sien gedanken in twee stücken de kunn he obers wieder tweimooken obers denn so harr he dacht kann dat jo nich jümmers so wiedergahn wenn de stücken ganz lütt sünd un denn noch lütter denn heurt dat op mit dat tweimaken un dat sünd denn de atomens anner philosophen harrn sik dat anners denkt un meenen dat allens ut füür water luft un eer besteiht eerst as dat so richtig losgüng mit de chemie dor keem john dalton wedder op de idee dat dat atomen gifft he stell sik för dat dat kuller sünd de so wat as lütte armens hebbt dormit köönt se sik verbinnen ernest rutherford hett denn mol alphastrahlen op gold schoten dorbi is rutkamen dat de alphastrahlen tomeist dör dat gold dör sünd een poor obers sünd aflenkt woorn un een ganz lütten deel vun de strahlen is wedder trüchspegelt woorn dor wüss he dat so en goldatom meist nix is vakuum seggt de physikers ok dorto un denn noch n lütten karn de is positiv opladen un üm den atomkarn rüm suust de elektronens dat mit de elektronens de dor rumsuust hett denn nils bohr nich slapen laaten un he mook sik ok en vörstelln vun de atomens hüüt hebbt wi düsse vörstelln vun wegen de protonens un de neutronens un de uarks is dat ok dat en atom denn doch tweimookt warrn kann dat passert bi de radioaktivität un besünners bi de karnopspaltung wat in karnkraftwarken un atombomben passert vun datwegen kanns egentlich gor nich mehr seggen dat en atom en atom is as demokrit dat meent harr ober nu hebbt wi dat woord al över tweedusend johr un nu blifft dat dorbi aanten sünd vagels de to de familie vun de aantenvagels anatidae tohören doot in de systematik vun de vagels weert de unnerfamilien vun prickelsteertaanten oxyurinae un vun de echten aanten anatinae aanten nömmt wo wi in de umgangsspraak meist aanten to seggt dat sünd de grauen aanten anas platyrhynchos se höört to dat geslecht vun de aanten an sik anas de nu wedder en deel vun de swemmaanten utmaakt se sünd in düütschland in stadt un land allerwegens tohuse blangen de swemmaanten höört noch de tribus malacorhynchini rosenohr salvadoriaant dükeraanten aythyini un seeaanten un saagsnavels mergini to de anatinae de stippelaanten ut australien seht woll just so ut as wi us aanten vorstellen doot man sünd ut grünnen vun de morphologie ehrder verwandt mit de echten göse un de swöne liekers weert se aanten nömmt dat kümmt in de familie vun de aantenvagels fökener vör ok bi de tribus merganettini weet forschers nich for wiss ob se to de halfgöse oder man doch to de swemmaanten rekent weern mütt ok de piepgöse de vunwegen ehr utsehn mank de aantenvagels vun forschers as primitiv ankeken weert erinnert bannig an aanten un weert vundeswegen in de engelsche spraak ok whistling duck nömmt dat heken von de aanten warrt arpel draak wedik oder woort nöömt aanten sünd sunnerlich watervagels tomeist wat lüttjer as de verwandten swöne un göse se hefft ok en hals de wat körter is aanten leevt in sööt un ok in soltwater de feddern weert för de puuch bruukt besünners de dunen de eier warrt af un an ok to n backen bruukt dat fleesch is wat fetter as bi dat hohn un smeckt fein ok de chinesen hebbt dat mit de aanten in de köök besünners goot is de pekingaant wo de huut opplustert warrt un besünners kross is huusaanten weert allerwegens in e landweertschop holen de systematik vun de aantenvagels de hier unner steiht hollt sik an kear un böört ok stippelaanten prickelsteertaanten un halfgöse in den stand vun unnerfamilien de atlantik is en ozean de twüschen amerika in n westen un europa un afrika in n osten liggt he is de tweetgröttste ozean na den pazifik in n norden vun den atlantik liggt de noordpolarsee un de insel gröönland in n süden liggt de antarktis nebenseen vun den atlantik sünd de noordsee un de oostsee de middellannsche see de hudson bay un de golf vun mexiko gröttste inseln sünd gröönland iesland england irland kuba un haiti lüttere inseln un inselgruppen sünd to n bispeel de antillen trinidad de falklands de azoren madeira un de kanarischen inseln mittenmang den atlantik treckt sik vun noord na süüd de middelatlantsche rüch dor kümmt magma vun binnen de eer na baven und de bodden spreit sik ut dorvun kümmt dat datt europa un afrika op de een siet un amerika op de anner siet jümmers wieder vun eenanner wegseilt op düssen rüch liggt iesland und dat is de grunn datt dor so veel vulkane sünd de atlantik is wichtig för den fischfang besünners an den rand den so naamten kontinentalschelf ook för den hannel per schipp is he wichtig för dat klima is de golfstroom besünners wichtig dat is en waterstroom de koolt vun de antarktis kümmt över süüdafrika na norden geiht sik bi den äuater opwarmt un na baven geiht un denn över den golf vun mexiko un de küst vun noordamerika na noordoost blangen iesland vörbi geiht delen vun den stroom treckt in de noordsee anner delen in den noordatlantik bi norwegen düsse golfstroom is en warm water heten för europa und den süden vun noordamerika bremen is een stadtstaat un dat lüttjeste bundsland vun düütschland mit inwahners lann oder inwahners stadt to t lann warrd ok bremerhoben tellt de stadt höör al fröh in siene historie to de hanse to ok vandaagen is bremen en hansestadt offiziell heet se free hansestadt bremen op plattdüütsch nennt man se ook breem oder bräm in dat johr sünd de roland un dat raathuus in de unesco list vun dat weltkulturarv upnahmen wurrn hööftartikel geschicht vun bremen grünnt wurrn is de stadt in de tiet vun karl den groten an dat enn vun dat johrhunnert warrt de naam vun bremen to n eersten mol in en urkunn upschreven de eerste bischop weer willehad ut northumbria he hett bremen to n seet vun sien bisdom maakt un an n november vun datsülbige johr den bremer dom inwieht is ansgar bischop wurrn ansgar grünn in de junge stadt dat eerste armenspital ööstlich vun den rhien un maak sik dor för stark dat willehad to n hilligen verklaart wurrn is he süms schreev twuschen un en schrift över de wunner an dat graff vun willehad is he dootbleven rimbert is em folgt kreeg rimbert vun den düütschen könig arnulf en urkunn wo noch mol in fastleggt warrt dat de bremers ehren bischop free wählen dröffen un wo ok allerhand över markt munte un toll in steiht düsse urkunn is de öllste urkunn de hüdigendags noch in n original to sehn is is adaldag bischop wurrn he hett unner de kaisers otto i otto ii un otto iii in dat riek deent un hett dor för sien bisdom allerhand rutslahn in siene tiet füng dat ok an dat dor en koopmannsstadt torecht keem en urkunn vun kaiser otto i ut dat johr warrt as de anfang vun bremen as en börgerliche stadt ansehn adaldag schaff dat ok dat sien arzbisdom nu endlich anner bisdömer ünner sik kreeg as sik dat för en arzbisdom hören deit dat weern de bisdömer aarhus ribe un sleswig weer unwan en duchtigen arzbischop he hett allerhand bowarken utföhren laten dormank weer de eerste gemeendekark vun bremen düsse kark is as st vitii kark grünnt wurrn man later ünner dat patrozinium vun use leve fro kamen düsse kark scholl later to de marktkark noch later to de kark vun den raat to bremen weern adam vun bremen schrifft dat de arzbischop düsse eerste holten kark ut böömstämm vun en heidenholt hett boen laten bit weer bezelin arzbischop vun bremen he kreeg in dat johr vun kaiser konrad ii verlööf en tweten freen markt in t johr in bremen aftohollen de scholl in de week för den hilligen willehad sien dag november stattfinnen düssen markt gifft dat hüüttodaags jummers noch dat is de bremer freemarkt en vun de öllsten volksfeste in düütschland de beröhmteste arzbischop weer adalbert vun bremen he weer en raatsmann un macker vun kaiser hinrich iii un vörmund för den jungen hinrich iv he harr sik dat vörnahmen in sien arzbisdom as en egenstännig först to regeern un streev na de graafschopsrechten in dat bisdom dor harr he sik würzborg mit to n vörbild nahmen mit em fung dat an dat dat arzbisdom en landsherrschop wurrn is un ok politisch vun de bischöpp regeert wurr he harr den groden plaan vun en patriarchat in n noorden man de paapst leo ix konn mit siene plaans nix anfangen un hett dor nich bi mitspeelt he heel nix vun so en idee man he möök adalbert denn doch to n pääpstlichen vikar un legaten bi de völker in den noorden dor tell he ok iesland finnland un gröönland mit to to adalbert siene tied keem ok adam vun bremen na de stadt un weer dor domscholast un baas vun de latiensche school he hett dor sien beröhmte historie vun dat arzbisdom hamborg schreven wo he sogor vun wienland schreev wat hüde amerika is in dat middeloller weer de bischop de baas vun de stadt man de börgers un kooplüe hefft jümmers versöcht jem ehr freeheit gegen den bischop to gewinnen as teken vun de freeheit hefft de bremers den roland upstellt dat is een denkmol ut steen un up sien schild steiht to lesen vrieheit do ik jo openbor de korl un männig vorst vorwohr desser stede gegeben hat des danket got is mien rat so geev dat dör dat ganze middelöller hen striet twuschen den rat vun de stadt un den bischop am enn güng dat so ut datt in de stadt süms de bischop nich regeeren dö man bloß noch een residenz harr dat weer dat palatium datt stünn dor wo vundaage dat nee rathuus is regeeren dö de bischop aber in dat land vun dat erzbisdom bremen un in de hüser vun de domimmunität dat sünd de hüser rund üm den dom un den domshoff ümto in de tiet vun de reformatschoon hett dat de eerste evangeelsche predigt in de stadt in dat jahr geven heinrich vun zütphen hett in en kapell vun de ansgarii kark predigt dor dä de börgermeester daniel von büren de ole achter steken de stadt is in dat johr luthersch wurrn man loterhen hett dat allerhand striet geben bremen is denn nah de reformeerte karken öbergohn bi düsse saak hett de borgermeester daniel von büren de junge siene hannen in t speel harrt in dat johr hett de rat vun de stadt den theologen christoph pezel ut hessen beropen datt he de reformeerte tweete reformation vöranbringen scholl up düsse aart is bremen een reformeerte stadt wurrn midden in luthersch territorium hett pezel den consensus bremensis upschreben dat is een reformeert bekenntnisschrift nah den jöhrigen krieg hefft de sweden dat arzbisdom bremen öbernahmen nu weer de sweedsche gouverneur de nafolger vun den arzbischop em höörde nich bloß dat land twuschen elv un werser to man ok de domimmunität dat weeren hüser midden in de stadt dune bi n marktplatz wenn wi düsse hüser al hefft so säen de sweden denn so mütt wi ok den rest vun de stadt hebben se versöchen de stadt intonehmen man hefft keen glück harrt jem ehr generool wrangel möß up n november den freden to hobenhusen mit de bremers sluten so bleef bremen bit noh de franzosentiet free vun n dezember bit to n oktober harrn de franzosen bremen in e hannen de stadt weer een deel vun dat franzöösche kaiserriek hefft de franzosen een nee departement inricht mit naam departement des bouches du weser dat heet up platt departements vun de wersermünn dor höör een groten deel vun noordwestdüütschland to nah dat enn vun de franzosentiet hett de berühmte borgermeester johann smidt dat leit vun de stadt övernahmen he hett ook dorför sorgt datt denn bremerhoben grünnt wurrn is is in bremen up n domshoff to n lesten mal een minsch vun n scharprichter mit n sweert de kopp afneiht wurrn dat weer bi de beröhmte gesche gottfried de harr minschen mit gift ümbröcht dor mank ehr eegen öllern kinner un mannslüde an de steed wo dat schaffott stünn is hüdigendags de spucksteen in dat plaster inlaten dor gaht de lüüd hüüt noch hen und spuckt ut de grote tiet vun bremen weer eegentlich de tiet an t enn vun dat johrhunnert as de stadt wassen dö as dull kooplüe as h h meier un annere bröchen de weertschop vöran bremen wüss vun ca up ca inwohners de habens in de vörstadt wurrn boot un allens güng vöran nah den eersten weltkrieg wurr dat minner mit bremen siene weertschopskraft un de nazis hefft versöcht dat land bremen uptolösen un mit ollnborg tosomen to sluten se hefft sik dar vun versproken dat dat rode bremen vun de landkoort vun de politik verswinnen dö de gauleiter seet in düsse tiet worraftig in ollnborg in de nazitiet sund en poor kuntreien to bremen hento komen de dörper hemeln mahndörp aumund blomendal un annere de vördem hannobersch un later preußisch weern sünd siet den november een deel vun bremen an n mai hefft de briten de eersten bomben up bremen afsmeten dat geef dode siet januar geef dat gröttern schaden de briten grepen bloß nachts an man anfang keemen de amerikaners dorto siet oktober geef dat jümmers mehr swaare angreep up bremen bilüttjen full de stadt in schutt un asch de swaarste angreep weer in de nacht vun n to den august bombers hefft dortiets den ganzen bremer westen in dutt leggt dat geef dode in düsse eene nacht an n oktober keemen de briten mit bombers un maakden de ooltstadt un de ole neestadt vun bremen mit ehr histoorsche hüser in dutt alltohopen geef dat in den luftkrieg mehr as dode vun de hüser in de stadt weern kaputt in de ole binnenstadt weern dat bi noh den krieg güng dat mit de weertschop bargup de binnenstadt is wedder upboot wurrn man de stadtplaners hefft vör allen up den tokümstigen autoverkehr keken un ganz nee breede straten dwars dör de ole kwartiere boot dordör hefft de dat gesicht vun de stadt för all tieden verännert de eerste börgermeister nah den krieg weer willem kaisen vun de spd hütigendags hett dat land bremen schullen as keen anner land in düütschland dat sünd just bi milliarden euro up jeden börger vun t söögkind bit to n öllsten minschen sünd dat knapp euro schulden dat is de afslute rekord in düütschland dat land kann düsse schulden unmöglich ut eegen kraft afbetohlen so sünd de bremers bang wat düt land in de tokumst öberhaupt noch besteiht oder wegen de schullen vun neddersassen öbernohmen warrt bi de wahl an n mai is de grode koalitschoon ut cdu un spd na johren uteneen gahn un bremen is vun dor af an vun en root gröne koalitschoon regeert wurrn börgermeester is jens böhrnsen vun de spd bleven twee organisatschonen de ok in bremen sitten sünd de dgzrs un de adfc exekutive un legislative sünd vun anner scheedt de regeern föhrt de börgermeester tohopen mit den senaat siet gifft dat dat amt vun den bremer börgermeester dormals weer dat afsunnerlich weil annervorsik de bischop baas över de stadt weer later geev dat veer börgermeester de sik in den vörsitt vun den senat afwesseln döen siet geev dat twee börgermeester so is dat vundagen noch de eerste börgermeester in bremen is ok präsident vun den senat un steiht de regeeren vun stadt un land bremen vör he hett jümmers een tweeten börgermeester an sien siet de börgermeester in bremen nah den tweeden weltkrieg weeren kiek ok bi list vun de bremer börgermeesters de börgerschop vun bremen is dat parlament un dor de legislative vun dat bundsland bremen mit dor höört hüdigendags afordenten to to glieke tied is se ok dat kommunalparlament vun de stadt bremen denn höört dor de afordenten ut bremerhaben nich to man bloß ut bremen kiek ok bi börgerschop vun bremen wahlperiode normolerwiese is de sprake vun de debatten in de bremer börgerschop natüürlich hoochdüütsch man an n mai hett dat en plattdüütschen andrag vun de cdu fraktschoon geven över düssen andrag is in de sitten an n juli en debatte in de börgerschop föhrt wurrn dor hett dat reden vun al veer fraaktschonen to geven bloß de spd hett hoochdüütsch snackt de annern fraktschonen hefft up platt reedt bi bündnis de grönen platt un hooch redners weern frank imhoff vun de cdu emin sükrü senkal vun de spd klaus rainer rupp vun de linke dr magnus buhlert vun de fdp un frank werner willmann vun de grönen börgermeester jens böhrnsen hett up hoochdüütsch dat slusswoort spraken de andrag vun de cdu is denn vun dat hoge huus eenstimmig wietergeven wurrn an de deputatschoon för kultur midderwielen is en biraat platt an der bremer borgerschop inricht wurrn he steiht unner dat leit vun den präsidenten vun de borgerschop christian weber to düssen biraat höört vertreders ut de plattdüütschen institutschonen un vereene sunnerlich vun dat ins un den plattdüütschen runnen disch vun de speeldeelen un vun e evangeelsche karken vertreders vun e behörden sunnerlich vun e bildungs un kulturbehörde un vun de fraktschonen vun de borgerschop maakt mit un snackt dor over wie dat mit platt in stadt un land wietergahn schall de biraat kummt twee oder dreemol in t johr tosamen un drüppt sik in dat huus vun de borgerschop verhannelt warrt up hooch un up plattdüütsch dat land bremen deelt sik in de twee städer bremen un bremerhoben up de stadt bremen is in fief bezirke un stadtdeele opdeelt to de stadtdeele höört wedder oortsdeele vunwegen de verwaltung sünd de stadtdeele to oortsämter tosamenfaat een list mit all stadtdeele findt sik ünner bremer stadtdelen hüde sitt dat institut för nedderdüütsche spraak in bremen in de stadt warrt hüdigendags tomeist hoochdüütsch snackt um un bi de hälft vun de inwahners vun bremen stammt nich ut bremen na en telefonumfraag vun dat ins könnt noch mehr as prozent vun de lüde platt snacken bit to dat johrhunnert hen weer in bremen plattdüütsch de sprake vun staat un kark man denn hett sik dat al an t enne vun t johrhunnert ännert de eerste luthersche karkenordnung vun de ehrbaren stadt bremen christelyk ordeninge weer noch up platt schreven man keem mit den reformeerten consensus bremensis to n eersten mal een hoochdüütsche ordnung rut vun dor af an is hoochdüütsch de spraak för all de lüde ween de in dat land wat to seggen harrn platt snacken döen tomeist noch de handwarkers un de buurn de lüttjen lüde de bremer börgereed in sien middelnedderdüütsche form is in bremen vun de neen borgers noch bit in dat johr spraken wurrn vunwegen de industrialiseerung vun de midden vun dat johrhunnert af an keemen veel lüde ut de plattdüütschen landstreken um bremen umto nah de stadt rin so bleev platt in bremen toeerst mal noch lebennig man de meisten towannerers versöchen in de stadt hoochdüütsch to snacken un wesseln de spraak an t enne vun dat jahrhunnert geev dat mit heinrich goltermann un willem rocco noch plattdüütsche schrievers de geern lesen wurrn sünd de bekannteste plattdüütsche schriever vun bremen is georg droste besunners sien ottjen alldag hett veel uplagen beleevt un is bit in de er johren veel verköfft wurrn un is jummers noch in n hannel nah den weltkrieg güng dat mit de plattdüütsche spraak ok in de dörper de nah bremen hören döön fix bargdal vor n krieg harrn de meisten kinner in dörper as habenhusen un oorssen plattdüütsch as mudderspraak man nah den krieg is dat anners wurrn hüdigendags gifft dat meist keen kinner mehr in bremen de platt snacken könnt un dat sünd ok nich veel de dat verstaht lange tiet hett dat in bremen een plattdüütsch theater geben dat weer de niederdeutsche bühne later is de umwannelt wurrn in een boulevard theater un hett den naam ernst waldau theater kregen de keem mit dat geld nich torecht un nu is dat theater to plattdüütsche speeldelen gifft dat noch dormank besunners de neestädter speeldeel de hefft aber keen egen hüser man speelt in scholen un karken usw an de universität bremen gifft dat plattdüütsch kursen dor könnt nich bloß studenten mitmaken nee ok anner lüde de dat geern möögt af un an gifft dat plattdüütsch unnerricht an bremer scholen man dat liggt meist jummers an den schoolmeester is dat een de dor lust to hett denn kann he dor wat maken anners löppt dor nix gifft ok man wenig scholen un weert jummers minner wo platt an e school een rull speelt in n lehrplan steiht jedenfalls nix de spaarkass in bremen hett sik tohopen mit de scholen in de er johren dor an maakt een plattdüütsche vörlese wettbewerb up de beene to stellen dor hefft fröher ok allerhand kinner bi mitmaakt man hüdigendags sütt dat man minne ut jummers mal wedder gifft dat plattdüütsche gottesdeensten in bremer evangeelsche karken meist up de vörmaligen dörper un hüdigen vorstäder man dat liggt dor ok jummers an ob een pastor dor is de platt predigen kann meist is denn een mal in t johr plattdüütsche karken kiek ok nah bi den artikel bremer platt bekannt is bremen allerwegens in europa un ok in de grote wiede welt vunwegen sien footballvereen sv werder bremen de hett sien tohuse in dat werserstadion direkt an den werserstroom werder bremen is al veermal düütsche meester wurrn hett de vereen den europapokal vun de pokalwinners wunnen un hett de vereen as een vun dree düütsche vereenen in de champions league mitspeelt se hebbt sik ook för ualifizeert in bremen gifft dat de universität bremen de jacobs university bremen in bremen grohn un verscheeden hoochscholen ünner den namen hochschule bremen de stadt bremen billt en böverzentrum för de öörd in de ümgegend belgien nedderlandsch belgi franzöösch belgiue offiziell königriek vun belgien nedderlandsch koninkrijk belgi franzöösch royaume de belgiue is een parlamentaarsche monarkie de in t westen vun europa liggt belgien is een bundsstaat navers sünd de nedderlannen düütschland luxemborg un frankriek de hööftstadt is brüssel wat ok de seet vun de verwalten vun de eu is dat land is km groot un in dat johr leven dor inwahners de verfaten is demokraatsch staatsbaas is siet den juli könig philipp belgien sett sik tohopen ut dree kuntreien nl gewesten dat sund de kuntreien flannern wallonien un de kuntrei vun de hööftstadt brüssel de kuntrei vun brüssel steiht för sik de annern beiden kuntreien deelt sik up in tein provinzen amtsspraken sünd statistiken öber dat wat de lüde in belgien glöben doot geevt ganz ünnerscheedliche tallen af so kann een sik dor nich goot up verlaten klaar is de öbergrode mehrheit vun de lüde in belgien is röömsch kathoolsch dat schöllt woll twuschen un ween man bloß noch knapp vun de kathoolschen gaht sönndags nah kark een grode deel vun de belgiers sünd freesinnig atheistisch dat schöllt so bi ween muslim sünd bi vun de lüde in belgien protestanten sünd bi un jöden sünd minner as berlin is de hööftstadt vun de bundsrepubliek düütschland un en bundsland wat vun dat land brannenborg umgeven is berlin hett inwahners un hett en flach vun ha berlin liggt bi km af vun de grenz to polen vör de weddervereenigung vun de beiden düütschen staaten bundsrepubliek düütschland brd west un düütsche demokraatsche republiek ddr oost in t johr weer bonn an n rhien de provisoorsche hööftstadt vun de bundsrepubliek düütschland west un oost berlin hööftstadt vun de ddr oost dat gesamtdüütsche parlament hett na de weddervereenigung besloten dat berlin de niege hööftstadt vun dat vereente düütschland is de bedüütsamste historisch daten in berlin gift dat völ sehnswördigkeiten so to n bispeel den neptunbrunnen dat rode raathuus de funktoorn gendarmenmarkt brannenborger door de holocaust gedenksteed berliner dom st marienkark siegesgöddin siegessüül slott bellevue un mehr bayern is en düütsch bundsland in n süden de hööftstadt is münchen navers sünd tschechien österriek baden württemberg hessen döringen un sassen de gröttsten strööm sünd de main un de donau hier warrt mittelbairisch franksch nordbairisch südbairisch schwäbsch un anner dialekten sproken dat bundsland bayern is in söven regerungsbezirke indeelt de gliektiedig ok de söven bezirke billt de grenzen von regerungsbezirke un bezirke sünd de sülven aver dat gifft en ünnerscheed de regerungsbezirke sünd behörden von de bayerische staatsregerung wieldes de bezirke kommunale inrichtungen sünd in de de landkreise tohoopslaten sünd de bezirke sünd böverbayern böverfranken böverpalz middelfranken nedderbayern swaben un ünnerfranken dat book n pl böker beuker beukers dat is papeer wat bunnen is un wo wat binnen steiht böker gifft dat n ganzen slag dat beropenste is de bibel wat de hillige schrift is dat is in meist jede spraak översett de dat gifft ok in t plattdüütsche böker sünd to n lesen dor kannst ok smökern seggen wiel di de smook ut de lepel rutkümmt wenn du dor richtig binnen büst un nix mehr markst vun de welt et gifft ganz ünnerscheedliche böker wat dat angeiht wat binnen steiht t b alle böker egal wat dor insteiht hebbt mindest enen schriever hatt wenn een book veele sieden hett warrt dat bunnen dat mookt de bookbinner wenn dat bannig veele sieden sünd dat mookt de bookbinner mehr bände um de sieden to moken bruukt een n papeer üm dat wat op to schrieven ohn dat een dat veel mol kopeern mutt warrt dat book druckt de technik dorför heet bookdruckeree ok de billers warrt so in dat book druckt billers dat is kunst de opmolt is vun een moler de eersten billers de minschen molt hebbt un de wi hüüt noch ankieken köönt sünd billers in höhlen ut de steentied dor hebbt se feine beesters molt un ook minschen un hannen mit de kunst vun de molerie güng dat denn so richtig los bi de olen ägypters kanns hüüt noch op papyri un in de pyramidens un tempels bekieken de greeken hebbt sünnerlich op vasen malt un de römers weern besünners good bi de mosaiken in dat medeloller hebbt se besünners de karken utmolt un denn güng dat los mit de molers de wi hüüt noch bi namen kennt un veel anner noch dorto dat blood lat sanguis ooltgr haima is wat dör de adern vun n lief fleet dat hart pumpt dat blood mechaansch dör de adern un dormit dör all de organen de adern de vun t hart wegföhrt warrt arterien nöömt de na t hart henföhrt sünd de venen dit so nöömte hart kreisloop system hett verscheeden opgaven welke de funkstschonen vun organen un geweev sekern doot mitünner warrt dat blood sülvst ok as en fletig organ ansehn in de medizin gifft dat ok en fachrebeet dat sik mit dat blood uteneensett dat is de hämatologie dat blood is root bi de warvelbeester un dormit ok bi den minschen dat blood hett bi minsch un deer teemlich lieke funkschonen dorüm gifft dat blots lütte ünnerscheeden de suerstoff dat kohlenstoffdioxid un de nährstoffen warrt vun dat blood in den körper verdeelt bi utwassen minschen bargt dat fattensystem bit ml blood op n kilogramm gewicht vun n lief insgesamt sünd dat in n lief bit liter blood mannslüüd hebbt in n dörsnitt l mehr as froonslüüd wat vör allen an de ünnerscheedlich grött un gewicht liggt üm den stoffwessel in gang to hollen sünd de zellen in n lief op den uttuusch mit de ümgeven anwiest as sik in de evolutschoon aver komplexe veelzellers rutbillt hebbt stünnen nich mehr all zellen in direkten kontakt mit de böverflach vun n lief butendem geiht de vörgang vun de diffusion teemlich langsom vör sik mit en duer de proportschonal is to dat uadraat vun n afstand mit tonehmen grött vun en leevwesen warrt dorüm en transportmedium nödig dat de uttuuschvörgäng oprecht hollt disse transportfletigkeit bringt de stoffen in de neeg vun de zellen de versorgt warrn schüllt un maakt den afstand bi de diffusion lütter bi de deerten mit en apen bloodkreisloop t b liddfööt arthropoda oder weekdeerten mollusca is dat blood nich vun de interstitiell fletigkeit fletigkeit in n twüschenruum vun t geweev splitt de fletigkeit de hier zirkuleert warrt as hämolymphe betekent de nadeel dat dit blood in n apenen kreisloop teemlich langsom ströömt gliekt de insekten dordör ut dat de hämolymphe nich för den suerstofftransport bruukt warrt dat warrt över de tracheen maakt bi all deerten de en afslaten bloodkreisloop hebbt as ok de warveldeerten warrt de zirkuleerende fletigkeit blood nöömt blood is ut sünnere zellen tohopensett de ruchweg utmaakt un ut bloodplasma wo de zellen binnen swemmt dat is en lösen ut water mit solten proteinen un siet molekulare stoffen as t b monosacchariden eenfachzucker dorto kamt wietere bestanddelen as hormonen löste gasen un nehrmiddel zucker fett oder vitaminen de na de zellen henbrocht warrt as ok stoffwessel un affallprodukten t b harnstoff un harnsüür de vun de zellen weg na de öört brocht warrt wo se vun n lief wedder utscheed warrt cheemsch physikaalsch sehn is blood en suspension also en mischen ut de fletigkeit water un de zellbestanddelen de faststoffen sünd dat stellt en nichnewtonsch fletigkeit dor dat verklort sien sünneren loopegenschoppen blood hett vun wegen de erythrozyten dor binnen en högere viskosität as rein plasma je höger de hämatokritweert is üm so langsomer ströömt dat blood un üm so grötter is de viskosität wiel de roden bloodkörpers aver verformt warrn künnt verhollt sik blood bi högere ströömsnelligkeiten nich mehr as ein zellsuspension man as en emulsion blood hett vun natur en ph weert vun de dör verscheeden bloodpuffers gliekmatig hollen warrt fallt de weert ünner en grenzweert üm un bi is dat blood översüürt un man snackt vun en azidoos wenn de weert to hooch stiggt över denn is dat blood to basisch un man snackt vun en alkaloos de tyypsch rode klöör vun t blood kummt vun dat hämoglobin nipp und nau vun den andeel de suerstoff binnen kann de hämgrupp hämoglobin warrt dorüm to de koppel vun bloodfarven rekent mit suerstoff anriekert blood hett en hellere un kräftigere klöör as suerstoffarm blood wiel de hämgrupp na de opnahm vun suerstoff de konformatschoon ännert dordör ännert sik dat absorpschoonsspektrum vun t licht hööftartikel bloodplasma de protein andeel in t bloodplasma is ungefäähr g l wat ruchweg vun t volumen utmaakt na de beweglichkeit bi de elektrophorees warrt se ünnerscheedt in albuminen un globulinen an ionen gifft dat in t blood vör allen natrium chlorid kalium magnesium phosphat un calciumionen warrt ut dat plasma de stollfakters rutnahmen snackt man vun bloodserum wunnen kann dat warrn wenn dat blood na t vullstännig stollen zentrifugeert warrt dorbi sett sik ünnen de so nöömte bloodkoken af un baven de klore fletigkeit de as serum betekent warrt in dat serum finnt sik ok stoffen de in t plasma nich binnen sünd wiel se eerst bi t stollen freesett warrt sünners dat wassdomshormon pdgf bi de mannslüüd hett blood en zellandeel vun bit bi de froonslüüd sünd dat bit disse proportschoon warrt as hämatokrit betekent bi nee borenen liggt de hämatokrit bi ruchweg bi lütte kinner blots noch bi bit to de pubertät stiggt de denn wedder an bit op den weert vun utwassen lüüd de zellen in t blood warrt ünnerscheedt in rode bloodkörpers erythrozyten witte bloodkörpers leukozyten un bloodplattkens thrombozyten de erythrozyten oder roden bloodkörpers sorgt för n transport vun n suerstoff un vun n kohlenstoffdioxid se bargt hämoglobin wat en protein is dat för t binnen vun n suerstoff tostännig is un ut dat protein globin un de häm grupp besteiht dat mit iesen en komplex billt dit iesen maakt dat blood vun de warveldeerten root wenn man dat iesen in dissen komplex dör kopper uttuuscht denn harrn wi blauet blood bi annere deerten as de spinnen oder bi n oktopus warrt disse funkschoon dör en kopperverbinnen övernahmen vun de roden bloodkörpers sünd ungefäähr bit retikulozyten dat sünd erythrozyten de noch nich vullstännig utriept sünd de witten bloodkörpers oder leukozyten warrt noch mol ünnerdeelt in eosinophile basophile un neutrophile granulozyten monozyten un lymphozyten de granulozyten sünd na dat farvverhollen vun jemehr protoplasma nöömt se deent to de nichspezifischen immunafwehr wieldat de lymphozyten un de monozyten mit de spezifischen immunafwehr to kriegen hebbt de bloodplattkens oder thrombozyten sünd för t wunnenhelen dor de tall vun de enkelten zellbestanddelen in t blood is ünner de warveldeerten ünnerscheedlich sünners veel erythrozyten hebbt zegen bit mio l sünners wenig hett dat fedderveeh mio l bi de leukozytentall gifft dat liek grote ünnerscheeden wieldat peer un rinner mit l ruchweg so veel as de minschen hebbt hebbt schaap bit l un vagels bit l sünners hoge andelen an witte bloodkörpers ok de proportschonen vun de ünnertypen vun de leukozyten sünd bannig verscheeden bi minschen un peer gifft dat sünners veel granulozyten granulozytäär bloodbild wiel bi rinner de lymphozyten lymphozytäär bloodbild domineert utgleken is de proportschoon twüschen beide t b bi de swien granulo lymphozytäär bloodbild all zellen in t blood warrt in dat knakenmark billt in en vörgang de as hämatopoese betekent warrt dor gifft dat de pluripotenten stammzellen worut elk oort vun zell entstahn kann dorut kamt de multipotenten stammzellen tostannen de al op verscheeden zelllienen fastleggt sünd un dorut entstaht denn de enkelten bloodzeelen to n ünnerscheeden warrt de entwickeln vun n stammzellen to rode bloodkörpers as erythropoese betekent de vörgang vun t riepen un vun de proliferatschoon vun de zellen warrt dör dat hormon erythropoetin föddert dat in de lebber un in de neren produzeert warrt en wichtige rull bi de erythropoese speelt iesen dat för t billen vun hämoglobin nödig is butendem sünd dorbi ok vitamin b cobalaminen un folsüür vun bedüden kummt dat in n lief to en suerstoffmangel t b bi n opholen in grote hööch warrt mehr vun dat hormon utschütt wat vör en längere tiet to en gröttere tall rode bloodkörpers in t blood föhrt de künnt denn mehr suerstoff transporteeren un fangt den mangel op de afbo vun de roden bloodkörpers passeert in de milt un in de kupffer schen steernzellen in de lebber in n dörsnitt leevt de erythrozyten daag dat hämoglobin warrt in mehrere stopen över bilirubin to urobilin un sterkobilin afboot wieldat dat urobilin den urin geel farvt is dat sterkobilin verantwoortlich för de tyypsche klöör vun de schiet dat blood un siene bestanddelen warrt för bedüdende vörgäng in n lief bruukt üm den organismus an n leven to hollen de hööftopgaav is dat transporteeren vun suerstoff un nährstoffen na de zellen un de aftransport vun stoffwesselprodukten as kohlenstoffdioxid oder harnstoff butendem warrt över dat blood ok de hormonen un annere wirkstoffen twüschen de zellen transoprteert blood is bito ok wichtig för t regeln un oprechthollen vun de homöostase also den water un elektrolythuusholt den ph weert un de lieftemperatur homoithermie as deel vun dat immunsystem hett dat blood ok noch de opgaav den lief to schulen un frömdkörpers nichspezifische afwehr un antigenen spezifische afwehr aftoblocken dör phagozyten freetzellen un antikörpers wieterhen is blood en bedüdend bestanddeel bi de reakschoon op wunnen bloodstollen un fibrinolys un denn hett dat blood dör sien egen fletigkeitsdruck ok noch en stüttend wirken een vun de wichtigsten opgaven vun t blood is de suerstofftransport vun de lung na de zellen un de aftransport vun n kohlenstoffdioxid as stoffwesselprodukt torüch na de lung bi t aten kummt de suerstoff in de luft över de luftrühr in de lung bit in de lungenblasken dör jemehr dünne membran kann de suerstoff in de bloodfatten und dormit in n bloodkreisloop kamen dör den lungenkreisloop warrt blood vun t hart na de lungen pumpt dor gifft dat toeerst suerstoffarme blood kohlenstoffdioxid co af un nimmt gliektietig suerstoff op dat mit suerstoff anriekerte blood warrt denn över mehrere lungenvenen venae pulmonales torüch na t hart pumpt wo dat in n linken vörhoff ankummt vun dor warrt dat blood wiederpumpt un över en afslaten nett ut bloodfatten an de meisten lebennigen zellen in n lief verdeelt dat warrt as de bloodkreisloop betekent dorvun utnahmen sünd zellen de keen direkten ansluss an dat bloodsystem hebbt as t b knorpel oder de hoornhuut vun t oog de warrt as bi de primitiveren leevwesen över diffusion nährt bradytroph geweev för den baven beschrevenen gasuttuusch sorgt de bloodfarvstoff hämoglobin de in de roden bloodkörpers binnen is elk hamoglobinmolekül besteiht ut veer ünnereenheiten de elk een hämgrupp bargt in de mitt vun de hämgrupp is en iesenion bunnen dat en düchtig antreckende kraft as affinität betekent op suerstoff utöövt dordör warrt suerstoff an dat hämoglobin ankoppelt wenn dat passeert is snackt man vun oxigeneert hämoglobin de affinität vun hämoglobin för suerstoff warrt grötter bi en högeren blood ph weert en afsacken vun den deeldruck vun n kohlendioxid en lüttere konzentratschoon vun bisphosphoglycerat oder bi sietere temperaturen wenn de affinität vun n hämoglobin för suerstoff hooch is un jüst so ok de deeldruck vun n suerstoff so as dat in de lungen is denn warrt de suerstoff lichter an dat hämoglobin bunnen in n gegendeligen fall so as in t geweev in n lief warrt suerstoff afgeven de suerstoff in t blood is to cheemsch an dat hämoglobin bunnen blots de restlichen sünd physikaalsch in t plasma löst dormit is dat hämoglobin bi de warveldeerten dat bedüdenste transportmiddel för den suerstoff ünner normale bedingen is dat blood wat vun de lungen wegpumpt warrt to bit to mit suerstoff sättigt aver ok dat blood dat sien suerstoff afegeven hett ist noch to sättigt de suerstoffsättigen betekent de proportschoon ut wirklich bunnen suerstoff un den meist mööglichen bunnen suerstoff de kohlenstoffdioxid warrt op verscheeden oorden in t blood transporteert de lüttere deel dorvun is physikaalsch in t plasma löst man de hööftandeel warrt as hydrogencarbonat hco un as dat an t hämoglobin bunnen carbamat transporteert de ümwanneln vun kohlenstoffdioxid to hydrogencarbonat warrt dör dat enzym carboanhydrase mööglich maakt hööftartikel hämostaas de vörgäng de den lief vör t blöden schulen schöllt warrt ünner den böverbegreep hämostaas tohopenfaat man ünnerscheed dorbi de primär un de sekundär hämostaas an de primären hämostaas sünd neven de thrombozyten verscheeden bestanddelen vun t bloodplasma un fakters an de fattwannen bedeeligt dat tohopenspeel vun disse komponenten föhrt binnen twee bit veer minuuten to n afdichten von löcker in de wannen vun bloodfatten disse tietruum warrt ok as blödenstiet betekent toeerst tütt sik dat bloodfatt tosamen un warrt dranger denn verkleevt de thrombozyten dat leck un an n end billt sik en fasten proppen ut fibrin de sik tosamentütt wenn dat stollen afslaten is dat latere wedderfreemaken vun t bloodfatt maakt de fibrinolys de sekundäre hämostase findt dör dat tohopenspeel vun verscheeden stollfakters statt bit op calcium ca sünd dat proteinen de in de lebber tüügt warrt disse stollfakters sünd normalerwies nich aktiv warrt aver in en reeg vun vörgang aktiveert wenn dat nödig warrt se künnt endogen d h dör den kontakt vun t blood mit anionische laden vun t subendothelial ünner de fattbinnenbavenflach liggend kollagen oder exogen aktiveert warrn d h dör kontakt mit geweevsthrombokinase de bi gröttere wunnen ut dat geweev in den bloodkreisloop kummt teel vun t sekundäre bloddstollen is dat billen vun fibrinpolymeren de sik nich in water löst un dat blood to klutens stollen lett fibrinolys warrt de vörgang nöömt dör den de fibrinklutens wedder oplöst warrt dat passeert över dat enzym plasmin bi ünnerscheedlich medizinsche indikatschonen as t b hartrhythmusstören warrt de anlaag to n stollen vun t blood künstlich rünnersett dorto warrt antikoagulantien stolltörners insett de wirkt dordör dat se dat för t stollen nödige calcium binnen doot man blots in t reagenzglas t b citrat oder edta dordör dat se dat tosamenspeel twüschen de stollfakters vermasselt t b heparin oder dordör dat se dat billn vun stollfakters sülvst ünnerdrücken doot t b cumarinen vele krankheiten künnt dör sünnere verännern vun de bestanddelen vun t blood in en bloodbild künnig maakt un vun de swor her inordent warrn blood is dorüm de an n fakensten ünnersochte fletigkeit vun n lief in de labormedizin noch en bedüdende ünnersöken is de bloodafsackreakschoon bsr bi de an de tiet welke de fasten bestanddelen bruukt üm sik ut mit stolltörners behannelt blood aftosetten torüchslaten warrn kann op villicht vörliggen sweren neven de krankheiten de sik dör en verännert bloodbild nawiesen laat gifft dat aver ok welke de dat blood sülvst btw bestanddelen dorvun angriepen doot dat medizinsche fachrebeet wat sik mit solke krankheiten befaten deit is de hämatologie de wichtigsten dorünner sünd de anämie bloodarmot de hämophilie blöderkrankheit un de leukämie bloodkrebs bi en anämie warrt de lief ut ünnerscheedlich grünnen mit to wenig suerstoff versorgt hypoxie bi hämophilien löpt dat bloodstollen nich so af as dat wesen schall dat föhrt dorto dat wunnen blots slecht oder gor nich helen doot un so ok ganz lütte wunnen al düchtig gefährlich warrn künnt bi de leukämie warrt veel to veel witte bloodkörpers billt un al veel to fröh in t blood utstött wenn se noch gor nich so wiet sünd dordör warrt annere zellbestanddelen vun t blood in t knakenmark un in t blood sülvst verdrängt en övermatig produkschoon vun bloodzellen warrt ok zytoos oder philie nömmt de na zelloort in erythrozytoos leukozytoos mit de ganzen ünneroorden granulozytoos wieter ünnerscheedt in eosinophilie basophilie un neutrophilie monozytoos un lymphozytoos un thrombozytoos ünnerdeelt warrt wenn to wenig rode bloodkörpers dor sünd snackt man vun erythropenie anämie bi witte bloodkörpers vun leukopenie je na zelloort eosinopenie basopenie neutropenie monopenie lymphopenie un vun thrombozytopenie bi de bloodplattkens solke ännern vun de proportschonen vun de zelloorden warrt över dat differentialbloodbild ünnersocht un geevt to n deel henwiesen op de oort un dat stadium vun en krankheit vun wegen de rull de dat blood bi t versorgen vun de zellen hett besteiht bi en ünnerversorgen mit blood jümmer ok de gefahr dat zellen schaden nehmt oder afstarvt bi en ünnerversorgen vun n ganzen lief t b dör verlust vun veel blood dör grote wunnen snackt man vun n schock wat sik to en gefährlichen tostand utwieten kann dör bloodklutens man ok dör annere grünnen kann in n lief en thromboos embolie oder en infarkt t b hart oder bregeninfarkt slaganfall kamen üm dat to vermasseln künnt medikamenten geven warrn as aspirin heparin oder marcumar welke dat stollen minnern doot wenn blood in gröttere mengden in den magen darm trakt kummt föhrt dat dorto dat man mehr ut de büchs mutt hööftartikel bloodgrupp in de zellmembran vun de roden bloodkörpers sünd glykolipiden binnen de as antigenen wirken doot de warrt faken ok as bloodgruppen betekent warrt blood vun verschedene bloodgruppen mitenanner mischt denn billt sik tomeist klutens vör en bloodtransfuschoon mööt dorüm de bloodgruppen vun den spenner und vun den de dat blood kriegen schall bestimmt warrn anners kann dat komplikatschonen geven de in n sworsten fall döödlich wesen künnt in de medizin sünd sünners dat ab system un de rhesusfakter vun bedüden de beid vun karl landsteiner un sien mitarbeiders beschreven worrn sünd bi den minschen gifft dat aver noch ruchweg twintig wietere bloodgruppensystemen de woll nich ganz so wichtig sünd aver liekers ok komplikatschonen maken künnt dat ab system kennt de bloodgruppen a b ab un de beteken vertellt welk antigenen op de roden bloodkörpers anleggt sünd a hett blots a antigenen b blots b antigenen ab hett beide un hett gor keen to glieken tiet seggt dat ut welke antikörpers vun n tyyp igm in t serum vörkamt bi de grupp a sünd dat b antikörpers bi b a antikörpers ab hett keen antikörpers un hett beide rhesusfakters künnt in de ünnergrupen c d un e vörkamen de d fakter is in de medizin sünners vun bedüden wenn dat d antigen vörhannen is snackt man vun rhesus positiv wenn nich denn heet dat rhesus negativ bi dat rhesussystem sünd de antikörpers vun n tyyp igg nicht foorts anleegt se kamt eerst tostannen wenn de lief dat eerste mol op blood mit antigenen dröpt wieldat igg antikörpers in de laag sünd dör de plazenta dörtogahn kann dat to komplikatschonen kamen wenn en fro dat tweete kind kriggt dat kann passeeren wenn de moder rhesus negativ is dat kind aver rhesus positiv dorbi kummt dat to en oplösen hämolys vun de erythrozyten vun t kind verbunnen mit en nafolgend krankhaften neebillen de as fetal erythroblastoos betekent warrt de bloodgruppen hebbt nich blots en bedüden bi transfuschonen oder organtransplantaschonen un in de swangerschap se sünd ok wichtig för de rechtsmedizin woneem se to n ünnersöken vun identitäten oder vun verwandtschoppen bruukt warrt de nawies is nich so bewiesstark as en dna analys un is op t utsluten vun personen begrenzt hööftartikel bloodtransfuschoon in de medizin warrt tomeist bi grote bloodverlusten bi verscheeden krankheiten as dat myelodysplastische syndrom un faken ok üm gegen de nevenwirken vun all chemotherapien bloodtransfuschonen geven üm dat bloodvolumen optofüllen oder sünnere bestanddelen vun t blood wenn dorvun to wenig dor sünd dorbi mutt dorop acht warrn dat bestimmte bedingen inhollen warrn mööt wat de bloodgruppen un de rhesus fakters vun den spenner un den patienten angeiht wenn dat nich tohopenpasst kann dat swore twüschenfäll kamen dat een överhööft transfuschonen maken kann sünd vörher bloodspennen nödig bi t spennen warrt ünnerscheedt twüschen vullbloodspennen egenbloodspennen un de spenn vun sünnere bestanddelen t b bloodplasma oder thrombozythen bi en vullbloodspenn warrt den spenner ruchweg ml venöös blood afnahmen konserveert ünnersocht un wenn dat egent is in verscheden produkten opsplitt de warrt denn in en bloodbank inlagert egenbloodspennen warrt normalerwies as vör operatschonen maakt üm egen blood praat to hebben dat bi mööglichen verlust vun veel blood ahn komplikatschonen wedder torüchgeven warrn kann een bloodspenn köst för den patienten btw för sien krankenkass in düütschland de gröttste deel vun den bedrag warrt bi de spenn sülvst verbruukt vun wegen dat ganze material wietere kosten entstaht bi de laborünnersöken dat konserveeren dat verdelen un dör de verwalten an de steed vun de bloodspennen is dat ok möglich künstlich blood dat ut lang holltbore freerdröögte rode bloodkörpers in en isotonisch lösen besteiht oder bloodersatz to bruken dat groten bloodverlust utglieken schall wenn keen bloodkonserven to kriegen sünd disse uttuuschmiddel künnt entweder dat blood verdünnen wat noch dor is üm so dat notwennig volumen to sekern dat för en funkschoneerenden kreisloop bruukt warrt so nöömte volumenexpander oder dat blood dör aktiven suerstofftransport ünnerstütten ok bi de annern söögdeerten gifft dat ünnerscheedlich bloodgruppensystemen bi huusdeerten söven bi footeihn elk mit en tall vun bloodgruppenfakters man in n ünnerscheed to den minschen gifft dat bi de deerten bi de eersten bloodtransfuschoon kuum reakschonen op verscheden bloodgruppen aver unverdräglichkeitsreakschonen kann dat ni nafolgende transfuschonen geven dör de antikörpers de sik na dat eerste mol billt hööftartikel bloodgift bloodgiften warrt ok as hämotoxinen betekent dat sünd stoffen de dör jemehr cheemsch egenschoppen dat blood bloodstollen oder bloodbillnsystem so düchtig verännert dat de funkschoon vun t blood minnert oder gor hinnert warrt dordör kann de kreisloop schädigt warrn bit hen to n kreislooptosamenbrook to de cheemsch verbinnen de as bloodgift wirken doot tellt ü a kohlenstoffmonoxid co benzol nitroverbinnen arsen un blieverbinnen bispelen för hämotoxische stoffen de in platen binnen sünd sünd t b de saponinen oder chinin ok en reeg vun deertengiften wirkt op dat blood so t b de hööftbestanddelen vun dat gift vun vele vipernoorden blood is al fröh vun de minschen as de dräger vun de levenskraft ansehn worrn man hett den blood övernatürlich kräft tospraken wat wohrschienlich mit de biologischen insicht vun de menstruatschoon bi de froonslüüd un de dormit verbunnen anlaag kinner kriegen to künnen as en positiv leven tügend wirken vun t blood to doon hett wieldat gliektietig dat verblöden en negative leven tonichten makende wirken weer de beobachten woans bi t verblöden vun en minschen oder bi t utblöden vun en slacht deer de kräft langsom nalaat leet de minschen dorop sluten dat blood de oorstoff vun t leven weer in de greeksch antiken un in de germanschen mythologie weer dorüm annahmen dat de minsch ut dat blood vun de gödder maakt worrn weer disse vörstellen hett ok dat ole testament prägt wona de minsch ut fleesch un blood besteiht dit verstahn vun blood as dat geheemnis vun t tostanenn kamen vun leven verklort ok de sünnere bedüden vun blood un de rode klöör as teken för leven un fruchtborkeit in de politik so as op flaggen steiht de klöör root dorgegen faken för dat blood vun de fallen vun kriegen oder allgemeen för den dood in t antike grekenland weer frisch blood deelwies as heelmiddel gegen epilepsie ansehn dorachter stünn de ansicht dat bi t utströmen vun blood ut n lief ok de seel mit rutgeiht de bewusstlosigkeit vun epileptikers hett to de annahm föhrt dat jemehr seel flau worrn weer un se dör frisch blood wedder to kräften kamen künnen un so bestünn de nohren vun de schaddens in n hades dat sünd de selen vun de doden in de odyssee ut widderblood dat odysseus in en kuhl geven harr üm de schaddens antolocken ok in de bibel findt sik an vele steden de vörstellen wedder dat blood wat mit leven oder seel to doon hett und warrt faken as teken dorvör bruukt so steiht in t ole testament dat dat eten vun blood vun slachte deerten verboden is gliektietig aver reinigt dör dat blood vun opperdeerten vun sünnen un schuult blood wat an n döörrahmen streken warrt vör böse geister ok in dat niege testament is blood en christlich teken jesus gifft an t krüüz sien blood för de sünnen vun de minschen en teken wat bi dat avendmahl opgrepen warrt dor steiht de wien för dat blood vun jesus in t johrhunnert is wiel de tiet vun den natschonalsozialismus de blood un bodden ideologie vun hitler utnütt worrn üm de lüüd achter sik to sammeln dor weer blood mit de rasse in tosamenhang brocht un eerst is in dat düütsche staatsanhörensrecht neven dat prinzip vun de afstammen ius sanguis oder bloodrecht ok dat geboortsoortprinzip ius soli opnahmen worrn opletzt hett blood as teken ok intog hollen in mysterien un sagen so is de sagenfigur vun n vampir en wesen dat blood vun annere lüüd drinken mutt üm sülvst an t leven to blieven in n vördergrund steiht hier dat blood as levenssaft den de vampir bruukt as en gestalt de sülvst nich mehr richtig deel vun t leven is hööftartikel blood levensmiddel dat blood vun de deerten wat bi t slachten anfallt warrt vun de minschen in ünnerscheedliche wies bruukt bloodwust is de öllste bekannte wustsort vun ehr weer al in homer sien wark ilias snackt un vundaag höört se weltwiet to vele regionale köken dorto as t b in grootbritannien as black pudding oder as kölner flönz de hööftbestanddelen sünd blood fett oder speck faken ok smorte zibbeln un melk oder rahm regional warrt de wust denn ünnerscheedlich würzt jüst in noorddüütschen ruum is ok dat swartsuur teemlich begäng wo ok blood mit bi is blood is aver ok de hööftnohren vun eenige so nöömte hämatophage bloodtehrend parasiten de bloodiel suggt sik an de huut fast un bitt sik denn dordör in en halfe stünn künnt ielen dat fieffache vun jemehr egen gewicht an blood opnehmen dorbi sett se stoffen free de dat bloodstollen hinnern doot as t b heparin un hirudin wat jem för de medizin intressant maakt annere bloodsugers sünd de steekmüggen bauen en poor mieten as de rode vagelmiet teken un eenige wörm vun de warveldeerten leevt blots wenige ganz oder deelwies vun blood dat sünd neven de vampirfleddermüüs blots noch de populatschonen vun den to de darwinfinken höörenden spitzsnavel grundfink de op wolf un darwin de beiden nöördlichsten vun de galpagos inseln leevt disse so nöömten vampirfinken drinkt dat blood vun annere seevagels wiel dat op de eilannen keen water gifft se pickt de ansätz vun de fedderkielen an un hollt sik so de fletigkeit de se bruken doot bloodsugende deerten sünd faken överdrägers vun krankheiten wiel se as vekters de krankmakenden viren bakterien protozoen oder annere organismen överdrägen künnt eenige vun disse mikroleevwesen leevt sülvst direkt vun dat blood vun disse deerten as t b de eenzelligen krankmakers vun de malaria de plasmodien na den dood vun en organismus un dat tohopenbreken vun de immunafwehr fangt de fuulbakterien de sik in n lebennigen lief nich vermehren künnt an n düüdlichsten an toeerst dat blood ünner freesetten vun biogen aminen as cadaverin un putrescin ümtosetten disse vörgang föhrt to dat dörslahn venennett wat en seker t teken för den dood is dormit is dat farven vun t bövere venensystem in en düsteret gröön meent bloodagar is en nehrbodden de in de mikrobiologie för mikroleevwesen nütt warrt bloodagar bargt blood vun deerten oder minschen dormit künnt verscheeden krankmakers nawiest warrn bispeelswies streptokokken bloodmehl dat ut dröög blood vun slachtdeerten wunnen warrt warrt deelwies noch as proteintosatz in fuddermiddel för deerten insett mit dat opkamen vun bse dröff bloodmehl blots noch vun slachtereen maakt warrn de keen wedderkauers slachten doot verorden eg nr bloodmehl warrt vör allen bi t fischfodern verwennt aver mitünner ok as düngermiddel ossenblood is en binnmiddel för farvanstrieken womit fröher fackwarkbalkens vör dat weder schuult worrn sünd anners as faken annahmen heet disse farv nicht ossenblood farv vun wegen de röödlich klöör man wieldat se tatsächlich ossenblood bargt för t herstellen vun disse farv warrt dat blood vun frisch slachte ossen afstahn laten bit sik dat plasma un de roden bloodkörpers afscheden doot ut dat plasma un calciumhydroxid löschten kalk warrt ünner togaav vun pigmenten en goot wederfaste farv wunnen christoph kolumbus in genua oder mai in valladolid ellers klumbumbus wat sien plattdüütsche ökelnaam is cristbal coln as de spanschen seggen un cristoforo colombo as he op italieensch heet weer een italiener ut genua oder en spanier he wüss dat de eer rund is wat de allgemeen meenen weest is denn harr he överleggt dat een denn jo na indien ook över west seilen kann he froog bi könig johann ii in portugal na man de meenen dat de weg langer wöör in spanien bi de königin isabella vun kastilien harr he denn spood se stell em dree scheep to verfögen an n april unnerschreven se de könig ferdinand ii un kolumbus in santa f enen verdrag över ene expeditschoon na oostasien an n august is he denn vun den hoben palos na westen schippert mit sien dree schippen de santa maria nia un pinta heten harrn he seil över de kanarschen inseln un denn straks nah n wessen an n oktober güng he denn in san salvador wat to de bahamas heurt an land dor harr he denn ook lü drapen un vun wegen dat he meen he weer in indien harr he se indianers naamt denn is he ook langs kuba un hispaniola seilt an n januar is he wedder trüchseilt man ahn de santa maria de harr he op grund sett an n märz weer he denn wedder in spanien dor hebbt se em fiert un weern reinweg ut de büx nich toletzt vun wegen dat gold wat he mitnahm harr un vun wegen de indianers de he fungen harr dat weer de anfang vun een amerika boom un denn sünd veele ut europa na amerika dat heet columbus harr amerika entdeckt man dat stimmt so nich vun wegen dat de wikingers ut grönland al johr fröger na amerika seilt sünd weer ook in middeleuropa kunnig woorn adam vun bremen man dat harrn se al wedder vergeten so hett kolumbus amerika denn to n tweeden mol entdeckt later harr he denn noch dree reisen maakt de tweete gung na de lütten antillen porto rico un jamaika de drüdde na trinidad un in de orinoco münn de spaansche kroon sett em as stattholler in aver siene lüüd verklagen em bi den könig un so wurr he afsett un na spanien trüchhaalt he kunn sik aver rechtfardigen un segel noch eenmaal wedder los noch ümmer soch he dat egentliche fastland von indien un dittmaal nehm he von kuba ut kurs na westen bit an de middelamerikaansche küst he harr dat woll al ahnt dat wieter na westen noch en ozean överueert weern muss aver he fund de dörfahrt nich as kranken mann keem he in n november trüch na spanien königin isabella weer kort vörher dood bleven un könig ferdinand weger sik em as vizekönig vun de updeckten kolonien intosetten vereensaamt un verbittert toog kolumbus sik na valladolid trüch he sturv dar twee jahr later in den fasten gloven dat he den westlichen seeweg na indien funnen harr sien verdoon leevt wieter in den naam westindien för de middelamerikaansche inselwelt un de uurinwahners vun middel un südamerika weert noch vundage indios nöömt dat kolumbus enen ganz neen kontinent updeckt hett is em sülvst nie bewusst wurrn eerst as magellan den weg um südamerika un dör den pazifik na oostasien funnen harr kunn man sik en bild darvun maken wo de eerdkugel wahrhaftig utseeg en chemisch element is en reinen stoff den en nich mit cheemsch reakschonen opdelen kann elementen bestaht ut een un de sülvige oort atomen anners sünd dat chemisch verbinnen elk een element hett sien naam de fröher tomeist ut dat latinsche keem man dat gifft ok elementen de ehr naam vun lüüd oder städer hebbt so holmium vun stockholm erbium terbium un ytterbium vun ytterby einsteinium vun albert einstein fermium vun enrico fermi meitnerium vun lise meitner dor is denn blots ium ranbummelt woorn dat lichteste element is de waterstoff in de natur gifft dat keen element dat swarer is as uran man de physikers hebbt dat fardig bracht niege elemente to maken de aber tomeist bloots een plinkoog bestahn eh dat se wedder tohoopfallen to den atomkarn hören ok de neutronens dat gifft atome vun een element de een annere antahl vun protonens in den kern hebbt as se egentlich hebben schallt to n bispeel gifft dat vun waterstoff de egentlich keen neutron hebben schall ok atomens de een neutron deuterium swor waterstoff oder twee neutronens tritium överswor waterstoff hebbt dat heet denn isotop de isotopen benöömt man mit een tall de achter dat teken ut dat periodensystem sett ward so gifft dat vun t uran u atomens mit und mit protonens de heten dann uran un uran oder kott u un u um den kern suust de elektronens een element hett jümmers soveel elektronens as protonens anners ward dat element een ion denn is dat opladen un kann sik mit annere elementen to n molekül tohoopdahn dat is denn en cheemsch reaktschoon just nah den oorknall geev dat bloots de veer lichtesten elementen waterstoff um un bi helium um un bi un n tick lithium und beryllium de sworeren elementen bet to n iesen kummt ut de steernen de se mit karnfusion tohoopsmolten hebben vunwegen disse karnfusion kummt dat dat de steernen lüchten in de sünn to n bispill ward ut waterstoff helium dorbi blifft energie över de de sünn denn afstrahlen deiht mutt noch wieder mookt warrn en cheemsch reakschoon liggt vör wenn stoffen wat mitnanner maakt un dorbi wat nieget rutkümmt dat kann sien wi schreewt chemische reaktschonen mit een piel oder mit een dubbelpiel links steiht wat insett ward edukten rechts steiht wat rutkümmt produkten edukten produkten naoh hcl nacl ho dat gifft n ganzen barg oorten vun reakschonen t b bi so en cheemsch reakschoon geiht dat ook faken üm energie de ännert sick dorna ünnerscheed wi un för dat een reakschoon mol losgeiht dor bruukt de stoffen faken aktiveerenenergie dat heet dat eersmol wat an energie tosett warrn mutt bevör dat losgeiht ook bi een exotherme reakschoon as bispeel kanns dat füür nehmen dor mutts eersmol wat lüttet hebben wat brennt een füürtüch oder een rietsticken dormit kanns denn dat papeer ansteken un wenn dat brennt denn fangt ook dat holt füür de aktiveerenenergie kann man ok vun de ümgeven opbracht warrn wenn dat warm nok is ellers wann de aktiveerungsenergie nich so grot is denn löpt de reakschoon all vun alleen af t b bi de knallgasreakschoon un denn könn bi so ne reakschoon ook katalysaters in speel sin de mookt dat nich so veel aktiveerenenergie nötig is dat mookt dat de reakschoon loos geiht ook wenn das nich warm nok is en cheemschen stoff is de böverbegreep för materialen worut de materie besteiht in de chemie warrt stoffen ünneerscheedt in reinstoffen de ut en eenzige oort vun cheemsche elementen oder verbinnen dorvun bestaht un mischen de ut twee oder mehrere reinstoffen tosamenmischt sünd je stoffpostschoon hett en masse en volumen un bargt en binnere energie warmsenergie de form vun en körper kann ok bi glieke stoffen ünnerscheedlich wesen t b pulver blick wull barren oder draht vun iesen för t ümwanneln vun en stoff in een oder mehrere annere stoffen wat as cheemsche reakschoon betekent warrt lett sik en reakschoonsschema angeven wovun stoffen in en mischen sünd warrt in de chemie dör nawiesreakschonen opdeckt dorför gifft dat ualitative nawiesreakschonen methoodsch beschreven fört bestimmen vun de nipp un naue mangde vun stoffen in en mischen uantitative analyys warrt vundaag moderne instrumenten mit hoge nauigkeit insett instrumentelle analytik materie kann also dör ehr elementareenheiten defineert warrn worut se tohoensett is disse eenheiten künnt atomen molekülen oder formeleenheiten as bi de solten wesen cheemsche stoffen warrt dorbi dör jemehr physikaalschen egenschoppen charakteriseert as de dicht smöltpunkt oder elektrische leddanlaag bedüdene reinstoffen in de chemie sünd to n bispeel water kaaksolt iesen oder alkohol wichtige stoffmischen sünd ü a luft soltsüür oder kalilauge stoffen de dör jemehr egenschoppen en sünnere gefohr dorstellen künnt warrt as gefohrstoffen betekent se künnt to n bispeel brennbor explosiv giftig oder radioaktiv wesen as chemikalien warrt cheemsche stoffen betekent wenn se in en chemielabor oder in de cheemschen industrie bruukt oder produzeert düütschland is en bundsrepubliek de in t zentrum vun europa liggt un vun de waterkant noord un oostsee to de alpen vun n rhien to de oder reckt navers sünd belgien de nedderlannen däänmark polen tschechien öösterriek de swiez frankriek un luxemborg de hööftstadt is berlin de offizielle naam is bundsrepubliek düütschland de bundsrepubliek is de needste oort vun en düütschen natschonaalstaat düütschland besteiht hüüt ut bundslänner de na dat verfatensprinzip vun de kommunale sülvstverwalten noch mal indeelt sünd na den tweten weltkrieg worr dat düütsche riek oplööst un de rest vun düütschland indeelt in besettenzonen en annern deel weer vun de naverstaten annekteert vun den deel vun dat düütsche riek de besett weer sünd de bundsrepubliek düütschland de republiek öösterriek un de ddr vun worrn an n oktober is de ddr to n gellensbereek vun t grundgesett vun de bundsrepubliek düütschland bitreden in alle rebeden is de mehrheitsspraak hoochdüütsch in den oosten warrt ok sorbsch snackt wat mit de slaawschen spraken tschechsch un poolsch verwandt is in n noorden warrt ok freesch däänsch un neddersass sch snackt verdeelt över grote rebeden in düütschland leevt ok en minnerheit vun lüüd de romani snacken doot vele inwahners snackt hüüttodaags ok russ sch törksch poolsch serbsch un kroaatsch disse spraken sünd eerst de lesten johren dartokamen mit gastarbeiders in de er johren un mit utwannerers de ut de fröhere sowjetunion kamen sünd un vun düütschen afstammt düütschland is en bundsrepubliek de bundspräsident is siet den frank walter steinmeier bundskanzlerin is angela merkel de verfaten is demokraatsch un sozial wahl september dat königriek däänmark däänsch kongeriget danmark is en souverän staat in dat nördlich europa un en parlamentarsch monarkie to dat staatsrebeet hörrn däänmark un de färöer de beid geographisch to nordeuropa hörrn as ok gröönland dat to nordamerika tellt dat königriek däänmark is dormit en interkontinental staat dat moderland de deel tüschen de skandinaavsch halfinsel un middeleuropa umfaat en flach vun km km höört to de halfinsel jütland un de rest besteiht ut eilannen hööftstadt vun dat land is kopenhagen däänmark is en vun de twalf grünnensliddmaaten vun de an april grünnd nato un siet den januar vun de europääsch union bzw hör vörgängerin ewg de autonomen rebeeden gröönland un de färöer föhren eegen flaggen hemm eegen amtsspraaken un hörrn to de nato man nich to de eu de allenige landsgrenz hett däänmark to düütschland in dat dortige ehmals däänsch südsleswig leevt en däänsch minnerheit in däänmark gifft dat in dat tüschen un preußisch respektive düütsch nordsleswig en süütsch minnerheit dor is düütsch anerkannt regionale minnerheitenspraak as de europääsche charta der regional oder minderheitensprachen dat bestimmen deiht de verfaten is demokraatsch königin is margrethe vun sleswig glücksborg siet den januar af an is däänmark indeelt in fief regionen de ut alltohoop kommunen bestaht kiek ok bi amtsrebeden vun däänmark de düütsche spraak kort düütsch is een vun e westgermaanschen spraken de naam düütsch kummt vun dat ole woort theodisce wat soveel heet as de spraak vun de normalen lüüd de volksspraak in t middelöller weer allns theodisce oder teutsch or düütsch wat nich latiensch weer to n bispeel ok de ingelsche spraak vun de angeln un sassen in england so to dat enn vun dat middelöller harr sik denn de begreep düütsch för de spraken in düütschland dörsett de düütsche standardspraak höört to de westgermaansche dialektkontinuum disse dialektkontinuum is nich nipp un nau in verscheedene spraken oder dialekten indeelbar to disse kontinuum höört ook dat engelsche dat hoochdüütsche jiddisch nedderdüütsch nedderlannsch frees sch afrikaans scots un luxemborgsch dat düütsche un siene dialekten nehmt en grodet rebeet mang de westgermaansche spraken in dat hoochdüütsche wardt as dackspraak bruukt un vun de meesten dialektsprekers beherrscht dat gifft n ganzen barg hoochdüütsche dialekten un dat gifft nedderdüütsche dialekten de hoochdüütsche spraak hett denn in de nutiet de överhand wunnen över dat nedderdüütsche un neddersassische dat keem vunwegen de reformatschoon un denn ok vunwegen dat berlin de hööftstadt weer un nich mehr to dat plattdüütsche rebeet höört harr de linguistsche situatschoon üm de nedderdüütschen un neddersassischen mundarten is noch nich heel kläärt aver egentlich ward de nedderdüütsche spraaktwieg as egenstännig anseht un bildet mang de westgermaansche dialektkontinuum en egen spraak danzig poolsch gdask is en pommersche havenstadt de stadt hett inwahners stand dezember mehrsttiets harrn de lüüd in danzig plattdüütsch snackt in de hansetiet weren ok de opschreven saken op middelnedderdüütsch dat opschreven platt weer nich veel anners as in hamborg un lübeck un bremen later geev dat beten gröttere ünnerscheed vun dat danzjer platt na dat noordneddersassische dat keem vun den infloot vun de kolonisten de ut dat hoochdüütsche rebeet kemen em sommer jeft de herrgott sejen torr röcht gen tied moal sonn moal rejen de wäse fett de kleewer hoch doar jefft it fresche mälk jenooch de jarscht de weite prächtich steiht uck raps onn rewe goot jedeiht em aust wänn voll de woaje schwankt de buer omm dat wädder bangt ut mien heimatland vun heinz loewen ünnerscheed na dat nordnedersassische sünd to n bispeel präfix je bi dat partizip bookstaav un luud j för g för de opschreven saken hett sik later denn dat hoochdüütsche dörsett na is de stadt denn na polen kamen un vun dor weg wörr mehrsttiets poolsch snackt de fauna is de meenheit vun all orden vun deerter in en rebeet de wetenschop de dor tohören deit is de geozoologie wenn de ganze eer ankeken warrt umfaat de ehre fauna all deerter tohopen dor warrt in de umgangsspraak woll ok riek vun de deerter deerterriek oder tierwelt to seggt de fauna kann nu ok for en sunnerlichen tiedafsnitt bekeken weern to n bispeel in de paläontologie wo vun en fauna vun de kriedetied snackt warrt de utdruck kummt vun en naam vun de röömsche göddin bona dea wat de fauna for de welt vun de deerter is is de flora for de plantenwelt in en engeren sinn höört to de fauna all organismen de sik heterotroph nehren doot faken warrt nich de ganze fauna vun en rebeet unnersocht seefauna wöstenfauna wooldfauna oder waddenseefauna man blot bestimmte systemaatsche gruppen nah taxonomie na grötte annere kriterien matthias schäfer hrsg brohmer fauna von deutschland ein bestimmungsbuch unserer heimischen tierwelt aufl uelle meyer verlag wiebelsheim isbn de däänsche spraak is ene vun de nordgermanschen spraken un ward in däänmark un söödsleeswig snackt dat warrt seggt dat ok spraakformen in norwegen un sweden to t däänsche höörn däänsch un plattdüütsch hebbt op ünnerscheedlich oort ehr verwandtschap op de een sied hett däänsch so as plattdüütsch dat luutschuven nich mitmookt un dänen un sassen weern jümmer navers denn kümmt dorto dat in de hansetiet plattdüütsch de hannelsspraak in den norden weer later harr denn dat däänsche königshuus sleswig un holsteen kregen un sleswig weer eerst däänsch holsteen weer düütsch vun de tiet is ok een deel verwandtschap däänsch is ober en egen spraak ok wenn grammatik un en deel vun de wöör mit plattdüütsch gliek sünd bispeel so as in dat plattdüütsche warrn hüüt blots noch dree kasus bruukt un dat partizip perfekt is ahn ge so as in dat nordneddersassische op däänsch warrt snakkt so as op platt man al de grammatik is n lütt beten anners obers nich so ünnerscheedlich as twüschen plattdüütsch un hoochdüütsch de däänsche spraak geiht wat den nawies angeiht op dat freuge medeloller trüch vun wegen de personalunion de dat twüschen dat däänsche un norweegsche königriek geev is de in norwegen sproken förm bokml däänsch de sünnerheit vun disse förm is mier de utspraak denn de schrievwies överhaupt dat utsnacken dat is för de meesten de däänsch nich as moderspraak hebbt wat vigelinsch dat r is achtern utsnackt nich vörn as op platt un norweegsch un besünners op de inseln na osten seeland un so nich avers bi de dänen in söödsleswig hebbt se ehrn stöttluud geiht mittenmang dör een vokal un warrt nich opschreven de etymologie latiensch etymologia kümmt aver ut dat greeksche seggt di woneem en woort vun kümmt to n bispill de trecker de kümmt vun dat plattdüütsche un nedderlannsche woord trecken trekken en trecker is een oder ok wat de oder dat wat treckt dat woord trecken hett en olen indogermanschen stamm wieder af obers ok tohöörig sünd de plattdüütsche etymologie is vun woord to woord ünnerscheedlich en grooten deel vun de wöör kümmt ut dat ole sassisch dorüm gifft dat veele wöör de verwandt sünd mit dat ingelsche nedderlandsche un hoochdüütsche un von düsse wöör sünd n slag gemeen arv vun de olen germanen dorüm sünd sik ok plattdüütsch däänsch sweedsch un ieslandsch ähnlich un wedder anner sünd sogor dorto verwandt mit de romanschen un slaavschen spraaken vun wegen dat se en ole indogermansche woddel hebbt anner wöör sünd as lehnwöör later tokamen bispeel sünd eestland is en lütte republiek de in n noordoosten vun europa an e oostsee liggt baltikum navers sünd finnland russland un lettland de hööftstadt is tallinn up platt revel amts un natschonalspraak is eestnisch eestensch is ene finno ugrische spraak un warrt vun bi vun de inwahners snackt de gröttste deel vun de annern snackt russ sch de eestnische dialekt vun n süden un dorbi besünners dat vro warrt faken as egene spraak ansehn vro warrt vun üm un bi lüüd vör allen in dat amt vru snackt na tallen vun dat eestnische butenministerium vun sett sik de inwahners vun eestland so tohoop de andeel vun russen is vör allen in de tiet na as dat land deel vun de sowjetunion weer hoochgahn as de sowjetunion lüüd in eestland ansiedelt hett de andeel vun düütsche düütschbalten un vun sweden weer fröher veel höger düütsche un sweden hebbt dat land verlaten un sünd verdreven worrn as de sowjetunion de macht övernehm de republiek eestland hett de minnerheiten in dat land kulturelle autonomie tokennt dit recht is in dat gesett över kulturelle autonomie för natschonale minnerheiten fastsett worrn dat gesett verlööv dat inrichten vun kultur un lehrinstituten de vun en wählten kulturraat överkeken warrt dorför kemen de russen düütschen sweden un juden in fraag un annere minnerheiten mit mehr as lüüd de al siet lange tiet mit eestland verbunnen weren blot de düütschen un juden hebbt so n kulturraat opricht ehrdat dat gesett mit de besatten dör de sowjets utsett worrn is eestland hett dit gesett wedder nee in kraft sett hebbt de ingrier en raat insett un kulturelle autonomie tokennt kregen de eestnischen sweden dat christendom na eestland bröcht hett de düütsche orden in dat johrhunnert eestland hett temlich glieks in de johren de reformatschoon mitmaakt un is evangeelsch luthersch worrn aver ok de orthodoxe kark hett foot faat vör allen mit den instroom vun russen in de sowjettiet hett de orthodoxe kark mehr toloop kregen de luthersche kark hett bi liddmaten in gemeenden de eestnische apostoolsch orthodoxe kark gemeenden mit liddmaten un de eestnische orthodoxe kark gemeenden mit liddmaten dat gifft ok gemeenden vun ooltorthodoxe denn gifft dat noch gemeenden vun baptisten liddmaten vun methodisten vun de söventen dags adventisten un vun de kathoolsche kark juden gifft dat so bi mit blot ene synagoog in ganz eestland lüüd in eestland seggt vun sik dat se atheisten sünd theologie warrt an de universität dorpat un an dree annere hoochscholen lehrt de verfaten is demokraatsch de traditschoon is vun e hansetied präägt de staat is indeelt in ämter de wedder in alltohoop gemenen indeelt sünd de gemenen wedder bestaht ut alltohoop städer marktöörd lüttjere marktöörd un dörper as n eerddeel warrt in n allgemenen en deel vun de eerdböverflach betekent de över n seespegel liggt un en gröttert tosamenhangen rebeet billt as normale eilannen man seggt dorto ok kontinent vun latiensch terra continens tosamenhangen land meent is dormit also normalerwies dat fastland wat tosamen ruchweg vun de eerdböverflach utmaakt wat aver nu nipp un nau mit den begreep meent is hangt vun sien definitschoon af wovun dat mehr as een gifft in n topograafschen sinn versteiht man ünner en kontinent en grote tosamenhangen landmasse de dör en natürliche grenz tomeist dör de see kloor afgrenzt is so warrt grote landmassen de blots över n drangen landweg mit nanner verbunnen sünd t b twüschen afrika un asien as twee verschedene kontinenten ansehn na de geoloogschen definitschoon höört to en eerddeel aver ok noch dat schelfrebeet wat ümto liggt dat is de fastlandsockel in t flachmeer wat to n bispeel bi europa de helen rebeden vun de noordsee un de oostsee mit inslutt de ünnerscheed liggt hier in de kontinentale eerdköst de mit en middlere dicht vun g cm lichter is as de ozeaansche eerdköst de en annere cheemsche tosamensetten hett un en middlere dicht vun g cm opswiest butendem gifft dat aver ok noch en histoorsch politische definitschoon na de en kontinent en groot rebeet is dat ut sozio kulturelle grünnen vun annere grootrebeden op de eerd ünnerscheedt warrn kann ünner dissen aspekt kann europa licht as kontinent defineert warrn wat na de eersten beiden definitschonen nich so eenfach is normalerwies warrt dor de uralbargen as de natürliche grenz annahmen de verdelen vun de landmassen un erddelen schient för de minschheit bannig bestännig liekers is dat in n geoloogschen sinn nich mehr as n momentopnahm as de eerddelen vun wegen de platentektonik jümmer in bewegen sünd un sik in n verloop vun de eerdhistorie al mehrmols to en grote landmassen de so nöömten superkontinenten as to n bispeel pangäa gondwana oder rodinia tosamenschaven hebbt üm later wedder in lüttere kontinenten tweitobreken un ut eneen to drieven kontinentaldrift de welt weer anfangs mol vun herodot in dree eerddelen indeelt europa asien und libyen afrika disse dreedelen hett dat hele öllerdom dör gellt man siet de tiet is de tellwies vun de eerddelen nich mehr so unümstreden eenig sünd sik all dat afrika antarktika un australien kontinenten dorstellt streden warrt aver över de indelen vun amerika europa un asien ut histoorsche sicht gellt amerika as een eerddeel de vun de europäers in t un johrhunnert innahmen worrn is vun wegen de teemlich drange landverbinnen twüschen de beiden hälften vun den eerddeel un ok ut politische un sozio kulturelle grünnen warrt amerika faken in noord un süüdamerika ünnerscheedt ut histoorsch grünnen warrt ok europa un asien as twee verscheden kontinenten ansehn hekataios vun milet hett in t johrhunnert v chr in sien eerdbeschrieven de grenz vun de ägäis över t marmarameer un dat swarte meer na n don togen in de neetiet is dat begäng worrn de uralbargen as de grenz twüschen europa un asien antosehn op de annern siet warrt de beiden eerddelen faken ok tosamen as eurasien bekeken wat tosamen een grtote landmasse billt de to n gröttsten dell ok noch op de sülven kontinentalplatt liggt lüttere afsplitte platen gifft dat blots in n süden un oosten vun asien vundaag warrt twüschen twee bit söven eerddelen ünnerscheedt dat gifft aver ok noch wietere indelen de dorvun afwieken doot histoorsch politisch intoorden sünd de versöken middelamerika oder den negen oosten as egene eerddelen antosehn as jüst so ok dat tohopenfaten vun de eilannen vun n pazifik to en kontinent de ozeanien nöömt warrt kontinenten un de see sünd de gröttsten geograafschen eenheiten vun de eer de eerddelen warrt dör de ozeanen vunenanner scheedt wobi de schelf to n kontinent rekent warrt de op disse oort tostannen kamen eerddelen sünd naturrüümliche un humangeograafsche eenheiten in europa un to n deel ok in amerika warrt so de humangeograafschen fakters al bi t fastleggen vun de grenz vun de kontinenten apen mit inbetogen jüst so as de deer un plantenwelt de to de physischen geografie tellt bestimmt se jümmer mit vun wegen dat sik dat üm en indelen vun de eerdböverflach hannelt dat föhrt to de söven kontinenten to de man de ozeaanschen eilannen to de neegsten eerddelen mittorekent ozeaansche eilannen sünd an sik keen fastland vun wegen dat se tomeist en vulkaansche natur hebbt also vulkankegels oder vulkanen de bit op den seespegel erodeert worrn sünd un opletzt atollen warrt in jemehr oorsprünglichen latienschen form her sünd all naams vun de eerddelen feminin un ennt dorüm mit n a de eider is de gröttste stroom vun sleswig holsteen se is km lang de eerste opschreven naricht is vun adam vun bremen ut dat johr de vun de egdor schrifft un dat düsse stroom twüschen de dänen un de sassen liggt he schrifft ok dat de dithmarscher de he tedmarsgoi naamt glieks an de küst twüschen eider un elv seten un dat ehr moderkark in meldörp is ok dat glieks blangen de eider en bischop in pahlen seet wat dormals palmis heet de eider kümmt ut den bothkamper see un geiht denn na noorden an bordesholm un flintbek vörbi bet na den süüdwesten vun kiel denn böögt se na westen af un geiht dör den westensee denn wedder na noord dör den flemhuder see in den noord oostsee kanal un kümmt denn bi rendsborg wedder rut denn maakt se vele sliepen geiht över nübbel na süüdwest böögt denn wedder na noorden un denn na westen un geiht denn twüschen pahlen un erfde dör bi friedrichstadt geiht de treene in de eider dor warrt de eider denn ok to n tiedenstroom bi tünn warrt se breed un kriggt so n richtig ästuar dat is denn vun dat eider sparrwark afsparrt wenn en stormfloot kümmt en elektrolys is en cheemsche reakschoon bi de elektrischen strom insett warrt üm en cheemsch verbinnen ut nannertodröseln eenfach is de elektrolys vun water bi de waterstoff un suerstoff rutkümmt elektrolys warrt to n bispeel ok insett för dat reinmaken vun kopper as in de noorddüütsche affinerie in hamborg de elektrolys mutt in en fletigkeit maakt warrn dat kann water sien aver ok smölt solt oder metall so warrt to n bispeel aluminium maakt op de een oder de annere oort mööt aver ionen binnen wesen dat prinzip is dat in de fletigkeit twee elektroden rinkamt en is de pluspool anood en de minuspool kathood denn wannert de positiv opladen ionen kationen na de kathood vunwegen dat sick un antreckt un de negativ opladen ionen anionen wannert denn na de anood vun wegen dat dor jo plus is de energie is dat wat wat bewerkt een bispeel de appel an den boom he is baben dor hett he potentschelle energie wenn he denn rünnerfallt denn ward de energie frie denn hett he kinetisch energie un wenn he di op den kopp fallt denn kriss een buul ahn energie harrs keen buul un je grötter de appel un je hööger he daal fallt desto grötter is de energie un de buul dat gifft verscheeden oorten vun energie de energieoorten kanns ook ümwanneln to n bispeel in de dampmaschin dor ward dat water hitt mookt un denn to damp mit bannig veel druck un de damp kümmt denn in den zylinder dor kann he sick utbreiden denn ward de kolben wegdreewen nu hess kinetische energie un wenn du dormit een dynamo andriffs denn kriggs dor elektrisch energie rut kümmt de in een elektromotor denn mookt de dor wedder kinetisch energie rut albert einstein hett rutfunnen dat masse un energie tosomenhangt dat hett he in sien beröömte formel tosomenfaat kiek ook bi physik chemie een elektron is een ganz bannig lüttet deel wat negativ opladen is dat elektron höört to de elementardeelken to de klass vun de leptonen un is een vun de bausteen vun dat atom dat elektron is so lütt dat du elektronens op een waag smieten mütts för dat du de mass vun een proton kriggs obers dat geiht blots in de vörstelln in echt geiht dat nich dor is de ole heisenberg vör vun wegen dat dat nich geiht dat du een elementardeelken angrieps un toglieks rutfinnen wills wat dat för een energie hett in een atom suust de elektronens jümmers üm den kern rum fröger to niels bohr sien tied dor hebbt se dacht dat wöör so as mit de sünn un de planetens obers dat is nich so vun wegen den heisenberg un de ganze relativitätstherorie man de elektronens sünd nich een liekers as dat anner in tegendeel dor sünd keen twee elektronens de sick nich tominns in een eegenschap ünnerscheed dat sünd düsse energieniveaus kanns to n bispeel bi een füürwark ankieken dor bruukt se besünners alkalimetalle un eeralkalimetalle för kanns ook mit solten vun de metalle un een gasbrenner mooken wenn t b so een kalium atom hitt ward denn kladdert dat büterste elektron op een böveret energieniveau vun wegen dat dat energie opnimmt un denn fallt dat wedder dal op een deeper energieniveau dorbi kümmt denn lücht rut in een bestimmte klöör to n bispeel rood kanns in een spektrum ankieken denn sühst du dat dat blots een lütten streek is nipp un nau een un de sülvige bülgenläng dat heet dat dor nich rümsmeert ward vun de elektronens se jumpt exaktemang vun een energieniveau to dat anner un wat dortwüschen is nich tolaaten wenn nu een chemisch bindung tostann kümmt denn gifft dat anner energieniveaus de tolaaten sünd un denn köönt de elektronens daljumpen un denn kümmt energie rut so as in dat bispell baben blots tomeist as wärme faaken passert dat dat de elektronens ganz vun dat atom utneiht denn ward ut dat atom een ion solten sünd t b ut ionen opbaut un een ganze reakschoonsoort hangt vun de elektronens af dat sünd de redox reakschoonen elektronens speelt obers nich blots in de chemie een rull se sünd ook in de physik un technik bannig wichtig unner eukaryoten oder eukaryonten eukaryota eukaryonta eucarya eukarya vun ooldgr e good echt un kryon nööt weert all leevwesen tohopenfaat de ehre zellen en zellkarn hefft just dor wiest de naam up hen blangen de bakterien un de archaeen sünd de eukaryoten een vun de dree domänen in de bioloogsche systematik bakterien un archaeen weert tosamenfaat unner den begreep prokaryoten de hefft alltohopen keen zellkarn de eukaryoten ehre zellen hefft mehrstendeels en döörmeter vun m normolerwiese sünd se dor veel grötter mit as de prokaryoten ehre zellen ehr volumen is bit mol so groot dormit in de zellen mit ehre grötteren afstänne allens leifig aflopen deit wat dor nödig is mütt se good organiseert ween de zellruum is updeelt in unnerdeele afgrenzte rüüme un dat gifft transport twuschen düsse unnerdeele in de zellen vundeswegen hefft de zellen so nömmte organellen rutbillt de just so as de organe in t lief de arbeit overnehmen doot dat organell wat den naam geven hett is de zellkarn dor finnt sik de grote deel vun dat geneetsche materiol vun de eukaryotschen zellen in annere gene gifft dat je nadem in de mitochondern organellen de as kraftwark for de zellen arbeiden doot se stellt dör cheemsche reaktschoon energie praat ok in de plastiden kaamt gene vör dat sünd organellen de photosynthese bedrievt for den transport in de zellen sünd de organellen vun dat endomembransystem tostännig struktur un form kriegt de zellen vun de eukaryoten dör dat cytoskelett wo se sik ok mit rögen könnt dat is tosamensett ut mikrotubuli intermediärfilamente un mikrofilamente dat gifft ok eukaryoten as planten un swämme de hefft en zellwand de slutt de zellen buten um de cytoplasmamembran rum in un bestimmt de form vun de zell bovenhen könnt de eukaryoten protobiosynthese bedrieven eukaryoten könnt eenzellers oder mehrzellers ween mehrzellers bestaht ut en gröttere tahl vun zellen mit gemeensom stoffwessel dor overnehmt denn sunnerliche zelltypen bestimmte upgaven bi de meisten bekannten mehrzellers sünd eukaryoten dormank de planten veelzellers deerter un mehrzelligen swämme in de systematik vun de biologie billt de eukaryoten een vun de dree domänen de dat gifft de domänen sünd de hööchste kategorie wo de leevwesen insorteert weern könnt de systematik vun de eukaryoten de in n momang aktuell is is vun adl et al tohoopstellt wurrn se deelt de eukaryoten so in denn gifft dat noch en ganze reeg vun taxa bi de dat nich kloor is wo se henhören deit incertae sedis dor höört unner annern to de ollsten mehrzelligen unner umstänn eukaryootschen fossilien de een mit dat blote ooge sehn kann sünd bi mrd johre oold dat is bitherto nich bekannt ob düsse eersten eukaryoten al organellen harrt hefft an un for sik weer dat vunwegen de grötte nödig ween oder ob se de eerst later kregen hefft nadem se bi en annern grad vun organisatschoon anlangt weern de bekannteste theorie wie de organellen tostanne kamen sünd is de endosymbiontentheorie de seggt datt mitochondrien un chloroplasten sik ut bakterien entwickelt hefft de sik in de fröhen eukaryoten inlagert harrn adl s m simpson a g b lane c e luke j bass d bowser s s brown m w burki f dunthorn m hampl v heiss a hoppenrath m lara e le gall l lynn d h mcmanus h mitchell e a d mozley stanridge s e parfrey l w pawlowski j rueckert s shadwick l schoch c l smirnov a and spiegel f w the revised classification of eukaryotes journal of eukaryotic microbiology en experiment vun t lat experimentum versöök proov bewies is wenn een wat na sünnerlich methoden utprobeert wenn dat na wisse regelns geiht denn is so en ünnersöken de grunnlaag för dat weten sünners in de naturwetenschapen so as physik chemie biologie aver ok in de psychologie un in de soziologie experimenten sünd en oort vun bekieken plietsche lüüd hebbt mol seggt en experiment is en fraag an de natur to dat experiment höhrt dat een dat goot opschrifft dat nöömt sik versööksprotokoll dat mutt so sien dat jedereen dat namaaken kann anners gellt dat nix in de wetenschoppen in de wetenschoppen sünd experimenten de wichtigste methood betöög twüschen oorsaken un wirken ruttofinnen de utwerten vun de ergevnisse warrt denn as slussfolgern betekend dordör warrt nieg weten rutfunnen un op dissen weg künnt annahmen bewiest oder wedderleggt warrn tohopen mit modellen de beschrievt woans man sik wat vörstellt is dat experiment de grundlaag för en theorie aver in welke rebeeten vun de wetenschoppen künnt keen experimenten maakt warrn mitünner is dat to düer oder dat geiht nicht vun wegen moralisch grünnen wenn an minschen experimenteert warrt mutt noch utboot waarn frankriek fr france fs is en republiek de in n westen vun europa liggt navers sünd belgien luxemborg düütschland de swiez italien monaco andorra un spanien de hööftstadt is paris in frankriek hett dat bis to de franzöösche revolutschoon jümmers ne monarkie geben nadem de republikaners de bobenhand kregen hett gifft dat nu eene republik in frankriek siet hett de präsident vun frankriek de böberste exekutive gewalt amtsspraak is franzöösch dat gifft bannig vele dialekten in frankriek in de süden na t middelmeer hen warrt ok okzitaansch prot wat en romaansch spraak is in de bretagne snackt se ok bretoonsch wat en keltisch spraak is in t elsaß snackt se elsässerditsch wat en hoochdüütschen dialekt is un vun welke lüüd to n niederalemannisch rekent warrt up dat eiland korsika word koors sch snackt un heel in d südwesten leven de basken de basksch snacken in d noordoosten bi de stadt dünkerk nett an d grenz to belgien leven flamen de en nedderlandsch dialekt proten de verfaten is demokraatsch un heft en präsident dat land is vunwegen de verwaltung updeelt in regionen un dpartements grekenland is en republiek de in n süden vun europa liggt dat land süht sik as de weeg vun de demokratie navers sünd de törkie bulgarien noordmakedonien un albanien de hööftstadt is athen de verfaten is demokraatsch amtsspraak is neegreeksch kiek ok greeksche spraak dat hütige grekenland neegreeksch hellas umfött en rebeet van km dreemaal so groot as neddersassen dat van blot millionen minschen bewahnt warrt dat land besteiht ut den süüddeel van de balkanhalfinsel de ionischen inseln vör de westküst de inseln in dat ägää sche meer twüschen dat fastland un de törkie süüdwaarts bit kreta en viddel van de landflaag besteiht ut inseln grekenland is to n groten deel bargig dör den westen treckt sik parallel to de küst de bit to m hogen pindusbargen de bit an den süüdtippel van de halfinsel peloponnes reekt an de oostküst liggt enkelte bargen t b de m hoge olymp in den oostdeel van grekenland is dör dat bewegen van de eerdköst veel land versunken un darbi sünd vele inseln un depe meeresbuchten entstahn de bekanntsten van de inseln sünd vör de westküst in dat nördliche ägäische meer vör de oostküst vör de westlich küst van de törkie twüschen de sporaden un kreta un kreta mit km de gröttste insel dat klima is in t binnenland van de meist waldlosen un öden bargen middeleuropääsch an de küsten un up de inseln is middelmeerklima mit regegenarme hete sommers un regenrieke milde winters de regen kummt mehrstens mit de westwinden so dat de oostsieten veel dröger sünd de middlere temperatur van athen is in n januar c un in n juli c de nedderslag van athen is mm van korfu mm anpasst an dat middelmeerklima kaamt vör allen de ümmergrönen hartloofplanten an n fakensten vör de schragen kalkboddens weert wiethen mit loorbeer oleander zistrosen pistazien un kermeleken bedeckt de stark utlichte bargwald hett mit siene nadel un loofbööm en middeleuropääsch utsehn weertschaplich is grekenland en agrarstaat en drüddel van all arbeitnehmers hefft wat mit de landweertschop to doon in de to n deel künstlich bewaterten anboflachen warrt vör allen weten mais gassen ries gemüüs süüdfrüchten tabak wien oliven kattuun un muulbeerbööm anboot de bedüdenste koornkamer is dat oostgreeksche thessaalsche flachland de anbo van tabak is up mazedonien kunzentreert de van wien un oliven an de küsten van n peloponnes un up de inseln so wat bi en drüddel van de wienboflaag deent för dat maken van korinthen veel weideflagen gifft dat nich un darum staht de schaap un zegen in de veehtucht an eerste steed up de inseln un an de küsten warrt de fischeree van thunfisch sardellen un swämm bedreven tabak ööl un korinthen sünd de wichtigsten utföhrgöder grote boddenschätt fehlt jüst so as gröttere industrien an n mehrsten fehlt dat an köhl un waterkräften de industrietwieg de sik an n besten steiht is de textilindustrie un dat verarbeiden van de landweertschaplichen produkten grekenland hett ene grote hannelsflott inföhrt weert besunners köhl stahl un industriekraam dat greeksche volk hett enen tämlich gliekmatigen charakter sietdem de törksche andeel millionen in de jahren mit de törkie uttuuscht wurrn is de greken sünd stark up freeheit bedacht un bannig natschonaalstolt se drängt sik all na de küsten un in de städer de hälft van all greken leevt in den grootruum athen van dat volk sünd greeksch orthodox an de spitz van de greekschen gödder stund zeus lat jupiter zeus sorg darför dat de moraalsche weltorden un de gerechtigkeit bestahn bleven sien wahnsitt weer de barg olymp de bröder van zeus weren poseidon de meergott un hades de fürst van de unnerwelt hera latiensch juno de froo van zeus weer de bistahnersche van de ehe ut disse gemeenschap stamm ares lat mars de gott van de kriegen zeus harr fökener mol wat mit annere froon harrt so dat vele gödder van em afstammen pallas athene latiensch minerva de kloke kriegsgöttin artemis lat diana de göttin van de jagd hermes lat mercurius de listige gödderbood un vele annere de greekschen göddergestalten sünd mit vele sagen umgeven so dat de uursprünglichen gloveninhalten faken kuum noch to n vörschien kaamt se weren mit den schicksalsgloven eng verbunnen all levewesen unner dat gesett van moira schicksalsgöddin darvan weren ok de gödder nich utnahmen sogaar zeus de hööchste gott muss sik unner dat schicksal bögen so harrn de olen greken nich dat geföhl dat de gödder mit de minschen nix gemeen harrn se sehgen in ehr enen deel van ehr minschenleven liekers versochen se de gödder mi ehre oppers günstig to stimmen in fröhere tieden geev dat ok minschenopper laterhen wurrn blot noch deerter un feldfrüchten oppert mit dat upkamen van dat christendom treed de greeksche mythologie ümmer mehr torüch un verloor letzenns ganz un gaar ehr bedüden ehre vörstellen sünd us vandaag aver noch dör de greekschen sagen kunstwarken un theaterstücken lebennig dat vereenigte königriek vun grootbritannien un noordirland is en land un en staat in westeuropa dat liggt twuschen de noordsee un den atlantik un hett um un bi millionen inwahners in de moderne geschicht hett düsse staat as grootmacht en wichtige rull speelt dat land is unnerdeelt in veer länner de sik in düt königriek vereenigt hefft düsse veer länner liggt up twee grote inseln in düsse länner kann jummers noch en düütliche egenaart funnen weern wat kultur man to n deel ok wat de politik angeiht düsse egenaart lett sik hören in verscheden spraken un dialekten de dor snackt weert un lett sik sehn in u a egene flaggen geldschiene un oortsschiller bovenhen is in de jungste tied för de inwahners to spören datt in noordirland schottland un wales sunnerliche formen vun begrenzte sülms regeerung tostanne kamen sünd man dat ännert allens nix dor an dat in de internatschonalen angelegenheiten alleen man dat souveräne vereenigte königriek en rull speelt in den strengen sinn vun en unafhängigen staat sünd de länner binnen dat königriek keen länner man in den wat wietern sinn vun begrenzt rebeet mit en politische egenaart denn doch wenn een düssen dubbelten sinn togrunn leggt kann vun dat vereenigte königriek snackt weern as vun veer länner in een land in de lesten dartig johren hett dat in dat vereenigte königriek groten wannel geven wat de verwaltung vör oort angeiht för de verwaltung is jedet land in dat königriek nu wedder ok anners indeelt in england gifft dat eenmol groot london greater london un de annern metropol graafschoppen metropolitan counties as greater manchester merseyside mit liverpool south yorkshire mit sheffield tyne wear mit newcastle west midlands mit birmingham un west yorkshire mit leeds un denn de annern grafschoppen non metropolitan areas in de historie is dat vereenigte königriek ok in graafschoppen updeelt wurrn dat weern de histoorschen graafschoppen de hüdigen graafschoppen vun de verwaltung in england un wales hefft avers meist annere grenzen as düsse histoorsche graafschoppen grootbritannien england schottland un wales un noordirland sünd tohopen dat vereenigte königriek vun grootbritannien un noordirland united kingdom of great britain and northern ireland dat liggt up de brittschen inseln in de noordsee in n westen vun europa wales hett al to england tohöört ehr düt land en deel vun dat vereenigte königriek wurrn is ok en tahl vun wat lüttjere eilannen höört to dat königriek mit to dat eiland wight isle of wight an england siene süüdkant lundy twuschen devon un wales de scilly eilannen in n süüdwesten vun england anglesey an de noordwestkant vun wales un de inselgruppen bi schottland wo de hebriden de orkey eilannen un de shetlandinseln tohören doot de insel man isle of man un de kanalinseln dormank jersey guernsey alderney un sark höört woll na de geographie hen to grootbritannien man sünd formaal keen deel vun dat vereenigte königriek se hefft en sunnerlichen status as so nömmte dependencies of the crown kroonbesitt un sünd anners as dat vereenigte königriek keen deel vun de eu de münteenheid vun dat vereenigte königriek is dat pund sterling gbp dat pund is updeelt in pence eentahl penny dat dezimalsystem is inföhrt wurrn för de tied bestünn een pund ut shilling un een shilling ut pence so hett dat pund pence harrt ofschoonst dat vereenigte königriek liddmaat vun de europääsche union is hett dat just so as däänmark un sweden beslaten eerst mol bi de weertschops un geldunion buten to blieven de hüdige premier gordon brown will denn euro in sien land eerst inföhren wenn dat vereenigte königriek na siene meenung so wiet is sien vörweser tony blair weer an un for sik mit de inföhren vun den euro inverstahn man hett de sake doch jummers vör sik hen schaven mit datsülvige argument dat vereenigte königriek is ene konstitutschonelle monarkie vun af an heet dat königshuus huus windsor de utövende macht liggt in n updrag vun de königin in de hannen vun den premierminister un de annern ministers vun de regeerung de monarch hett sülms keen politische macht un schall so de eenheit un de duerhaftigkeit vun den staat utdrücken de grupp vun den premier un siene ministers driggt den naam vun her majesty s government regeerung vun ehre majestät all ministers hefft ehren weg as politiker anfungen as liddmaten vun dat parlament dat blievt se ok wenn se minister wurrn sünd de reegerung mutt rekenschop afleggen för dat parlament dat is de gesettgevend macht de na de traditschoon as övermächtig ankeken warrt dat heet se kann up jedet terrain gesetten rutgeven un mutt sik dor nich an dat bi holen wat ehre vörwesers fastleggt hefft dat vereenigte königriek is jummers noch en vun de wenigen länner up de welt de keen upschreven verfaten hefft liekers warrt dat vereenigte königriek as en vun de stabilsten demokratien up de welt ansehn amtsspraak is ingelsch in delen vun dat land warrt ok keltische spraken snackt gröönland is de gröttste insel vun de eer politisch höört dat to däänmark is aver sülvstannig vun wegen dat dat en autonomiestatut hett un en egen regeren geograafsch kulturell un spraaklich höört dat to noordamerika gröönland is binnenpolitisch komplett unafhängig wurr aber in all butenpolitischen angelegenheiten vun däänmark vertreden an november funn en volksabstimmung statt mit de dat ersetten vun dat geltend autonomiestatus dör en selbstverwaltungsordnung hennkreegen wurr an juni wurr dat denn ok umsett de gröttste deel vun gröönland is dat inlandsies en groten gletscher vun den ok de iesbargen op den atlantik vun af kümmt aver an de küst dor is en stremel vun bet to km ahn ies gröönland is ok bargig de gröttsten bargen sünd in n oosten un so wat bi meter hooch mehrst all de dörpen un städer sünd an de westküst vun wegen dat dor dat klima beter is de inwahners sünd gröönlanners se stammt af vun de inuit de de indianers den naam eskimos geven harrn inuit heet minsch dat weern dree trecks vun inuit de vun alaska un kanada na gröönland trocken sünd de eersten sowat bi v chr de gröönlanners hüüt sünd aver en mischvolk vun wegen dat dor ok de dänen un de waalfangers ut düütschland holland norwegen amerika un england ehr arvgood togeven harrn dat wöör so mood bi de olen inuit dat de fruunslüüd mit verloov vun ehrn mann ok mit anner mannens harrn slapen schööt de waalfangers hebbt sik dat nich tweemol seggen laten un so kümmt dat dat jede drütte grönlanner vun sik seggen kann dat he ok plattdüütsche vöröllern hett in n hogen noorden bi thule gifft dat noch inuit de noch rein bloot hebbt de wikingers weren de eersten lüüd ut europa de na gröönland seilt sünd n chr harr gunnbjörn gröönland to n eerstenmal op n utkiek sehn n chr harr erik de rode wen doodslaan un muss ut iesland utbüxen dor is he denn na gröönland seilt he hett gröönland den naam geven vun wegen dat de insel an de küst schöön gröön is un dat he ok anner lüüd dor hen kriggt dat weer sien oort vun marketing de wikingers hebbt denn n slag dörpen an de westküst boot in twee rebeden de se oosten wahnsteed eystribyg un westen wahnsteed vestribyg nöömt hefft n chr is denn leif eriksson de söhn vun erik na westen un süden seilt un hett markland un vinland funnen bjarni herjolfsson en wikinger ut gröönland harr de küst al ankeken is aver nich an land gahn dat is dor wo hüüt baffinland un niegfunnland engelsch newfoundland is dat heet amerika dor hebbt se en dörp boot wat bi l anse aux meadows liggt leif eriksson weer dat ok de dat christendom na gröönland bröcht hett vun is dat laatste dokument wat vun de wikingers in gröönland opschreven wöör dat weer över en hochtiet in de kark vun hvalsey de polarforscher alfred wegener möök twüschen un veer reisen na gröönland bi de he de polare atmosphäär utforsch bi sien letzte reis bleev he in t ewige ies dood grunnegs ok grönnengs of grunnegers is de naam för de freesch sassischen neddersassischen dialekten de in de provinz grunnen in de nedderlannen snackt warrt groningsch steiht up freeschen grund un liggt nich wiet af dat oostfreesch platt faken werrt dat oostfreesche un dat grunnengs ok as en dialekt ankeken so as al seggt förmt datt grunnegs tosamen mit dat oostfreesche n apaarte groep binnen t leegsaksisch dit het onderaandere te moaken mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten t maist kenmaarkende van t grunnegs binnen de twijklanken dij zowel frais as westfeels van oart binnen en dij bestoan ien laange en körte vörms de grundlaag vun groningsch is dat oostlauwersk freesch dat weer en spraak de in de kuntreien vun de lauwers bit hen na de werser to snackt wurrn is in de lesten johren seggt de spraakforschers dor tomeist klassisch ooldfreesch to hüdigendags is dat oosterlauwersk freesch tomeist utstorven bloß in dat saterland warrt dor noch de dialekt saterfreesch snackt de lüde in dat groningerland hefft vun dat johrhunner af an nich mehr freesch man platt snackt man de freeschen wuddeln substratspraak sünd dor noch to spören groningsch un oostfreesch is meist desülbige twieg vun de plattdüütsche spraak in de nedderlannen weert de beiden dialekten faken tohopenbunnen to en egen grupp mank de plattdüütschen dialekten dor snackt se denn vun de friso saksischen dialekten groningers un oostfresen könnt goot mit nanner snacken un verstaht sik ok de meisten wöör weert övereen bruukt bloß bi de lehnwöör un bi dat schrieven gifft dat ünnerscheden in oostfreesland gifft dat veel düütsche lehnwöör un de schrievwies is vun de hoochdüütsche spraak övernahmen in t groningerland gifft nu anners nedderlannsche lehnwöör un de schrievwies sleiht na de nedderlannsche siet kennteken för groningsch oostfreesche dialekten sünd besunnere kläng as ou groningsch blout oostfreesch bloot utspraak bloutt un ai groningsch nait oostfreesch neet utspraak neit de utspraak up groningsch un oostfreesch is meist övereen ofschoonst de schrievwies ganz anners utsütt dat gifft groningsche dialekten griepswohld ook gryps nöömt op hoochdüütsch greifswald is een ole hansestadt in mekelnborg vörpommern sei lieggt in landkreis vörpommern griepswoold de stadt liggt södlich vun de insel rügen un vun stralsund se liggt an den ryck fluss de in den griepswohlder bodden geiht griepswohld geiht op dat kloster eldena trüch den sien ruinen vun den moler caspar david friedrich faaken molt worn sünd al in ward vun griepswohld as oppidum gripheswaldis schrewen anno kreeg de stadt dat lübsche stadtrecht weer ook een wichtige stadt vun de hanse griepswohld hett een vun de öllsten universitäten in norddütschland de burmeester rubenow hett de ernst moritz arndt universität in t johr gründt in den dörtigjohrigen kreeg keemen de sweden ok na den freeden vun weer griepswohld sweedsch so as stralsund un rügen un anner deelen vun vörpommern de swedschen keunige weern denn ook düütsche rieksförsten in güng dat denn an preußen na den tweeden weltorlog wöör griepswohld denn an de sowjetsche besetter gahn un höör denn to de ddr griepswohld hett dree groote karken ut backsteen den dom st nikolai st marien st jakobi de huusgoos oder buerngoos anser anser f domestica is en goos de in de landweertschop för dat fleesch tagen warrt se is de tücht form vun de griesgoos dat heken bi de goos warrt ganner nöömt un de lütten heet gössels göös sünd ok goot to n wach hollen dat hebbt al de olen römers markt se harrn op den kapitol göös de glieks an t schreen weren wenn dor annere lüüd henkemen de göös köönt hüüt mehrsttiets nich mehr flegen dor sünd se to swoor to denn de minsch hett de göös jümmer dor op tücht dat se schöön fett warrt hamborg is de tweetgröttste stadt in düütschland hamborg liggt an de elv an de alster un an de bill in hamborg wahnt millionen lüüd de haven is de gröttste haven vun düütschland in n noorden vun hamborg is sleswig holsteen in n süden is neddersassen inn noorden un süden vun de elv gifft dat op beide sieden de geest dat is en dicke schicht vun stenen un eer de gletschers in de iestiet dor henschaven hebbt un de masch dat is dat land dichter bi de elv wo bi floot fröher jümmer dat water henkamen is un sand un schutt mitbrocht hett an de elv gifft dat överall noch dieken un ok midden in de stadt gifft dat schotts de sünd dor för dat dat water bi floot nich in de stadt rinkümmt fröher is dat af un an passeert dat denn midden in de stadt landünner weer vun de alster is vör allen de butenalster bekannt dat is en groten see midden in hamborg wo dat water vun n alsterstroom un vun n poor kanalen un beken rinfleten deit hier gifft dat veel parks un ok bannig fiene hüüs in de hele stadt gifft dat unbannig veel water un natürlich ok veel brüggen nich blots över de elv un de alster man ok över all de lütten fleten un kanalen de dat dor noch geven deit in hamborg gifft dat över brüggen dat sünd mehr as in venedig dat is noch nich lang so dat hamborg so n grote stadt is as hüüt dat keem dör dat groot hamborg gesett dor sünd altno horborg un wandsbek to hamborg tokamen man ok n barg lütte dörper weern vun do af an en deel vun hamborg dorför müssen de hamborgers avers ok n beten wat afgeven wat fröher ok to de stadt höört harr vör allens cuxhoben un geesthacht denn gifft dat noch neewark un scharhöörn dat sünd twee inseln in de noordsee bi cuxhoben de höört ok to hamborg to wiel dat de hamborgers dor mal n groten haven hensetten wullen hebbt se avers bet hüüt nich hamborg liggt dicht an de see un dat heet dat wedder is mal so un mal so den enen dag gifft t regen un n annern dag schient de sünn dat blifft also nie lang so as dat is vör allens sleit dat nie so ut as in t binnenland in n juli sünd dat in n dörchsnitt c un in n januor c dat sünd de warmste un de köllste maand hier un wiel dat vun de noordsee jümmers n beten wind weiht is de luft hier tomehrst nich so dick un schietig as in annere gegenden mennigmal is dat avers ok richtig veel wind denn gifft dat storm oder ok n richtigen orkaan gefährlich ward dat bi stormfloot denn drückt de wind dat water so dull in de elv rin dat de straten un de hüüs dicht an de elv vull water lopen doot dor sünd de hamborgers jümmers bang vör in hamborg wahnt üm un bi millionen lüüd dicht bi in sleswig holsteen un in neddersassen wahnt avers ok veel lüüd de in hamborg schuft n doot un de dor egentlich ok mit tohöört alltohoop gifft dat hier mehr as twee millionen lüüd de mehrsten lüüd in hamborg sünd protestanten dat gifft avers ok kathoolsche un islaamsche lüüd un minschen de mit religioon gor nix to doon hebbt histoorsch is de spraak vun hamborg plattdüütsch man de spraak geiht gräsig gau torüch hier is en tabell mit de sprekertallen in hamborg de tallen kaamt vun en ünnersöken vun t institut för nedderdüütsche spraak ut t johr de op t fakenst spraken spraak is also hoochdüütsch plattdüütsch verleert also jümmers mehr an sprekers in t hamborger platt gifft dat twee grote plattdüütsche dialektgruppen geest platt un masch platt de verscheelt sik blots in welke punkten in de utspraak dat gifft ok noch faken en mischspraak vun hoochdüütsch un plattdüütsch de sik missingsch nöömt un op en hoochdüütschen woordschatt mit plattdüütsch substrat baseert man mehrstendeels plattdüütsche grammatik bruukt hamborg is nich blots n stadt man ok n bundsland vun düütschland de vörnehme naam dor för is friee un hansestadt hamborg dat schall vör allen heten dat hamborg nich to n anner land mit tohören deit man över sik sülven bestimmen kann dat is al lang so un dor sünd de hamborgers ok stolt op na de traditschoon un de verfaten is dat so dat dat parlament in hamborg börgerschop heten deit un de regeern heet senaat de vörsitter dorvun is de eerste börgermeester un de annern lüüd in de regeern dat sünd de senaters reglementeert ward dat vun de verfassung von de friee un hansestadt hamborg de dat sied ok op platt gifft in hamborg gifft dat söven bezirken altno bardörp eimbüddel horborg hamborg midd hamborg noord un wandsbeek elkeen mit sien egen bezirksamt wo de lüüd hengahn doot wenn se wat vun n staat bruukt un denn gifft dat noch de stadtdelen to n bispeel eimbüddel iserbrook langenhoorn lurup nienstedten un othmarschen un so wieder neewark höört ok dorto dat sünd stück all tosamen dat wichtigste is in hamborg de haven dat is de gröttste vun düütschland un een vun de gröttsten op de welt wiel dat de noordsee so dicht bi is gifft dat hier de tied twischen ebb un floot sünd dat meter ünnerscheed wenn hoochwater is kann dorüm hier ok n schipp henfohren wat anners blots op see t rechtkümmt gifft avers ok noch n groten flegerhaven in hamborg de liggt in fuhlsbüttel vun hier kümmt en meist överall in de welt hen wiel dat de flegers midden in de stadt lannen un loosflegen deit is dat bannig luut för de lüüd dor in de gegend dorüm gifft dat ok lüüd de meent de flegerhaven schull lever ümtrecken na kolenkarken buten vör de stadt mit de iesenbahn kümmt een in hamborg an n hauptbahnhof an oder an enen vun de lütten statschonen an t dammdoor oder in horborg bardörp oder altno in hamborg kann een denn mit de s bahn mit de hoochbahn oder mit n bus wedderfohren op de elv gifft dat ok fähren industrie gifft dat in hamborg as in all de annern groten städen ok dat dat hier alltiet warften geven hett is kloor un luftwarften gifft dat ok een in finkwarder schruuvt se de maschinen för airbus tosamen un denn gifft dat hier noch veel wat mit medien to doon hett hier sitt de spiegel de stern de zeit un de bild zeitung de bekanntste zoo in hamborg is de deerpark hagenbeck dat gegenstück to hagenbecks för grööns is planten un blomen hamborg is üm dat johr op befehl vun karl de grote hen för de misschonieren vun de sassen bildt worrn von dor schullen all de lüüd in n noorden as sleswig holsteen däänmark un sweden bekehrt warrn is hamborg vun paapst gregor iv to en bisdom maakt worrn eerster bischop is de benediktinermönk ansgar wesen opgrund de rieksdelen dörch de hamborg sien inkamen ut de abtei turholt in flandern verloren hett is dat mit de macht vun de karolingers mehr un mehr bargdal gahn disse schangs hebbt de wikingers bruukt as se de düütschen dörpen in de region üm hamborg tonicht maakt hebbt bischop ansgar is aftreckt un hett dat bisdom ut bremen wiederregeert hamborg is in vergangheit bannig faak angrepen worrn toerst vun de wikingers denn vun de obodriten un ok vun wenden un dänen na de obodriten angriep hett bischop adalgag all wedder opstellen laten hett hamborg dat marktrecht geven so hett he hamborg as een hannelsstadt etableert in t johr hett paapst benedikt v sien levensavend in hamborg verbröcht wiel he ut rom verdreven ward dat wiederopbuen hett bet in t johrhunnert duert üm sünd mit de marienkark dat klooster un den erzbischoplichen palast de eersten steenhüüs buut worrn för de vertedigen is en wall mit twölf toorns buut worrn un en faste borg de wiedenborg vun denn an hett dat nienich en slacht üm hamborg geven schall friedrich i barbarossa hamborg den freebreef utstellt hebben man een weet dat nich so akraat of dat stimmt för hamborg hett dat heten dat se nich mehr in e armee rin möten dat se keen toll bet in de noordsee betahlen möten dat keeneen kilometers üm hamborg en borg buen dröff un dat se veeh hebben dröfft fisch fangen un bööm roden dröfft de hansetiet is de tiet vun de hanse dat heet een deel vun dat middeloller un de nutiet al in t jorhunnert hebbt sich kooplü to hansen tosomensluten dat weern de kooplü hansen anno hebbt sik denn de städer lübeck wismer un rostock tosomensluten dat se de seerövers beter in n grep kriegen schulln anno sünd dor ok anner städer tokomen so as stettin stralsund un griepswohld anno wöör de bund offiziell bund van der düdeschen hanse naamt na den krieg harrn de vitalienbröder wat seerövers weern de hanse düchdig wat schaden andohn hett de hanse denn den seeröver klaus störtebeker fungen un he is in hamborg op den grasbrook een kopp körter mookt worrn un kolumbus harr denn den seeweg na amerika funnen un vasco da gama na indien dat bedüüd dat de portugiesen un spaanschen grote deel vun den hannel övernehmen deen dorto keem de reformatschoon un wat dat an krieg in düütschland vun dütwegen geev bit na den dörtigjohrigen krieg dor weer besünners düütschland in n dutt mit hannel weer dat nich mehr so good de sweden harrn sik dele vun noorddüütschland grepen un regeern dor un de hanse harr nix mehr to seggen in de nutied hebbt sik wedder städer tosomenfunnen un in zwolle de niege hanse gründt hessen is en düütsch bundsland de hööftstadt is wiesbaden de gröttste stadt is frankfort an n main in hessen warrt as överall in düütschland veel de hoochdüütsche standardspraak bruukt bi de traditionellen dialekte warrt in hessen vör allen de middeldüütsche dialekten mittelhessisch nordhessisch un osthessisch spraken dat höört to dat rhienfränksche to in n westen warrt to n deel woll ok moselfranksch snackt dor wo fröher dat fürstendom waldeck weer man ok in de vörmalige landgraafschop kassel in n noorden vun hessen dor warrt en plattdüütschen dialekt snackt de to dat westfäälsche höört hessen is siet vun de verwalten her indeelt in dree regerungsbezirke darmstadt gießen un kassel de sünd wedder in fief kreisfre e städer un landkreise mit gemenen opdeelt hannober hoochdüütsch hannover is de landshööfdstadt vun neddersassen an de leine un an n maschsee mit bi inwahners hannober is seet vun n landkreis region hannober hannober is mehrfach hoochschooloort hier sünd blangen de universität hannober de medizinsche hoochschool hannober de musikhoochschool hannober de veehdokter hoochschool hannober un de hoochschool hannober in hannober warrt elk johr dat gröttste schüttenfest op de eer fiert hannober is de seet vun de evangeelsche kark in düütschland dat is nich all wiels hier ok nichchristen stark vörhannen sünd vör den krieg weer hannober ene vun de twee groten düütschen städer mit över twee perzent freereljöse lüüd in düütschland de anner weer meideborg vundaag sünd vele lutheraner in disse stadt mit russ sch as moderspraak vundaag hett hannober leipzig as partnerstadt hannober hett een vun de gröttsten messen op de eer dat messegelände is dat gröttste op de eer hannober is de stadt wo de vörmalsche bundskanzler gerhard schröder leevt hannober siet mehr as johr ene bannig starke spd stadt hett in sien historie keen cdu böverbörgermeester hatt beröhmte lüüd ut de stadt weern to n bispeel de philosoph gottfried wilhelm leibniz de schauspeler august wilhelm iffland un de schriever frank wedekind de astronomen wilhelm un caroline herschel de dadaistisch maler kurt schwitters benno ohnesorg un de spd politiker egon franke de vorwärts dat zentralorgan vun de spd wörr hier na den tweten weltkrieg grünnt hannober is ok en deel vun neddersassen de deel wat inst dat königriek hannober weer dat königshuus hannober weer denn ok in england an de macht börgermeester is belit onay vun de de grönen regeren deit ene koalitschoon ut spd bündnis de grönen un fdp de stadtraat hett alltohoop sitten hannober is indeelt in dörteihn stadtbezirke un stadtdelen in hannober snackt de minschen ok plattdütsch hier en lütjet bispeel wat in dat book twischen bronswiek un hannower vum ostfaliaverlag to finnen is in hannover gifft dat verschillene sportvereene to n bespill in n november weer n in hannober de weltmeesterschapen in n rullstohldanz wo dänzer mitmaakt hebben de hanse latiniseert hansa egentlich schar weer een tohaupsluten toeerst vun kooplü denn ok vun steden de tiet vun de hanse is de hansetiet all in t johrhunnert hebbt sik kooplü to hansen tohaupsluten dat weern de kooplü hansen dat weer vun wegen dat dor veel rövers weern to lann un ok op de see de hannel vun de hanse güng tomeest över de see dorför harr sik en egen schippsaart rutsuert de hansekogge de kunn mehr drägen as de olen openen knorrs un harr ok al en deck en grötter seil un en kraiennest later is denn ut de kogge de hulk entwickelt woorn anno hebbt sik denn de steden lübeck wismer un rostock tohaupsluten dat se de seerövers beter in n greep kriegen schulln anno sünd dor ok anner steden tokomen so as stettin stralsund un griepswol hansesteden weern to n bispeel kuntoren in t utland weern visby up gotland dat huus van de osterlinge in brügge de stahlhoff in london de tyske brügge in bargen un de petershoff in nowgorod de wichtigsten hansestäder in düütschland weern lübeck köln bruunswiek un danzig ahnen den schuul dör en starket düütschet riek kunn de hanse gegen de nedderlandsche und engelsche flott nich standhooln un verfull so in den dartigjährigen krieg de hansestäder bremen hamborg un lübeck sloten enen engeren bund un so kunnen de naam un dat arv rett weern de bewahners van de olen hansestäden weert vandaag noch hanseaten nöömt hinrich de lööw an n bodensee woll in oder bi ravensburg august in bruunswiek ut dat huus vun de welfen weer hartog vun sassen un vun bayern to sassen höörn dormols ok noch westfalen un engern mit to he weer dor een vun de mächtigsten försten in dat hillige röömsche riek mit un hett verscheden molen striet harrt mit de staufers wat to düsse tiet dat königshuus weer hinrich sien vadder weer hinrich de stolte de weer vun bit ünner den naam hinrich x hartog vun bayern un vun af an ok hartog vun sassen un markgraaf vun tuskien man al is he storven he weer bloß johr oolt siene mudder weer gertrud vun süpplingenburg dat weer de arvdochter vun kaiser lothar iii an n februar hett hinrich noch mol heiraat dütmol weer de engelsche prinzessin mathilde vun england siene bruut mathilde weer eerst johre oolt un weer de dochter vun könig hinrich ii vun england un de süster vun richard i löwenhart vun england mit düsse hochtiet hett he den grundsteen leggt dorför dat de kroon vun england un dat huus vun de welfen so dicht bi nanner kamen sünd konrad iii hett vunwegen en striet twuschen de welfen un de staufers hinrich sien vadder de hartogdömer bayern un sassen wegnahmen man so gau hefft sik de welfen nich unnerkriegen laten hinrich de stolte hett sik toeerst mol to wehr sett gegen de askaniers in brannenborg sien broder welf vi stell sik up de achterbeen in bayern gegen de babenbergers na hinrich den stolten sien dood in n oktober hett richenza vun northeim sik an de spitz vun de welfenpartei in sassen stellt un hett den vörmund speelt för ehren enkelsöhn den lüttjen hinrich den löwen richenza weer de wittfro vun den vörmoligen düütschen kaiser lothar iii un de mudder vun hinrich siene mudder man is se storven to düsse tiet hett konrad iii insehn dat he mit duerhaftigen striet gegen de welfen ok nich togange keem un hett dat stüürrad ümdreiht geev he hinrich dat hartogdom sassen torüch wat he sien vadder wegnahmen harr un wat twuschendör in albrecht vun brannenborg siene hannen legen harr bavenhen hett he dat so hendreiht dat hinrich siene mudder gertrud de fro vun den babenberger hinrich ii jasomirgott wurrn is de hett denn bayern to lehn kregen hinrich siene familie harr nu wedder grote delen vun hinrich den stolten sien land in e hannen man bloß weern dat verscheden lüde in de familie de sik de macht delen mössen man hinrich woll süms alleen dat seggen in bayern un sassen hebben toeerst bedreev he mit macht de kolonisatschoon vun den oosten he hett vörmolige gemarken vun de wennen un annere slawen dalslaken un to en deel vun sassen maakt hett he de försten vun vörpommern dwungen sien herrschop över dat land gellen to laten in dat sülbige johr hett he verhinnert dat konrad iii de froenkloosters kemnade un fischbeck an de rieksabtei corvey ansluten dö wat bedüüd harr dat de könig nu in düsse kloosters dat seggen kregen harr up bayern harr he dat jummers noch afsehn as dat losgüng mit den tweeten krüüztog hett konrad iii en rieksdag tohopenropen in frankfort an n main he woll dor sien söhn hinrich vi to sien nafolger as könig wählen laten man bi düssen rieksdag hett hinrich sik henstellt un verlangt he scholl bayern torüch kriegen vunwegen düt verlangen keem de rieksdag mit de wahl vun den neen könig nich to potte man de dag wo dat mit n krüüztog losgahn scholl rück jummers neeger ran so keem konrad in e bredullje he hett den hinrich verspraken na den krüüztog scholl över bayern noch mol verhannelt weern hinrich weer eerst mol tofreden man konrad stünn unner druck hinrich hett ok bi den krüüztog nich mitmaakt man hett an de spitz vun en bulten ridders ut den sassischen adel upmaakt to en krüüztog gegen de wennen twuschen elv un oder to düsse tiet weer dat ok dat hinrich clementia heiraat hett vunwegen dat clementia ut dat hoge huus vun de zähringers afstamm de veel to seggen harrn in dat riek konn sik hinrich nu noch en beten dicker maken vun af an hett hinrich siene hannen ok mehr un mehr na bayern utstreckt in n harfst hett konrad nu wedder versöcht bruunswiek an to griepen man bi düssen överfall is nix bi rutkamen besünners harr em dat rieke bewick andohn he harr dat nich so mit de bewickers wun wegen dat se em nich so leev hatt harrn denn is he vör bewick trocken mit en grotet heer un hett de stadt belagert dat duur n tied man denn is de bewickers en bull weglopen un straks in dat lager vun hinnerk hinnerk sien lü harrn den bullen den jaagt un denn is de dör de ilmenau in de stadt dor hett hinnerk dat kloorkregen dat he dör de ilmenau kunn un denn hett he de stadt plattmookt blots de karken hett he stahn laten dor weer dat toenn mit de rieke stadt bewick na den arger mit kaiser frerich hett he sik denn wedder mit frerich sien arven kaiser hinrich vi verdragen un is denn in brunswiek doodbleven hinrich harr sik besünners vörnahmen dat sassische rebeet grötter to moken dorför harr he en stadt na de anner grünnt ok in bayern besünners obers in sassen bispeel holsteen is en deel vun sleswig holsteen un twors dat süüdliche rebeet afgrenzt warrt holsteen in n westen un süüden vun de nordsee un de elv in n oosten vun den ratzeborger see un de wakenitz in n noorden vun de eider de naam holsteen kümmt vun holcetae wat de ole naam vun een vun de dree sassenstämm in noordalbingien to noorden vun de elv weer to de tiet as adam vun bremen sien gestae schreev översett schreev he twedens de holstener holcetae de so vun de hölten naamt sünd woneem se in wahnt dör ehr rebeet geit de stör sturia de kark is in schenefeld scanafeld dat hohn pl de höhner wetenschaplick gallus gallus domesticus höört to dat geslecht höhnervagels mit verscheden formten huutkamm up n kopp twee huutlappen an n ünnersnavel un enen spoor bi dat heken dat heken hett mehrstens buntere feddern as dat seken de höhner sünd nestflüchters dat heet dat de küken kuum dat dat ut dat ei utkrapen is sik up n padd maakt un wat to freten söökt dat hohn is in n engern sinn dat seken warrt ok heen to seggt dat heken warrt hahn nöömt dat seken heet kluck wenn dat junge hett un to disse jungen seggt een küken de eier un dat fleesch van de höhner hebbt enen hogen nährweert un sünd ene goot verdauliche krankenkost darum warrt de höhnertucht up de ganze welt geern bedreven fröher dor weren de höhner op n mess un halen sik dor de möörken to n freten denn güng dat los mit de legebatterien un de groten ställ hüüt geiht dat wedder annersrüm denn ok wenn en hohn nich so plietsch is as en papagei denn is dat doch en deert dat wat mitkriggt un smecken deit en hohn wat free lopen kann un scharren ok veel beter dat is ok bi de eier so uns hohn stammt vun dat bankivahohn af wat ut indonesien is dat gifft von höhner n barg ünnerscheedliche rassen bekannte rassen sünd ingelsch is een süsterspraak to dat plattdüütsche ingelsch is een weltspraak kümmt ut england wat hüüt to grootbritannien to heurt ingelsch hett desülven wuddeln as dat ooltsassische un dat ooldfreesche een verwandtschap mit dat nedderlannsche un nedderfranksche is betherto ümstridden de verwandtschap keem dorvun dat so üm dat enn vun de römertiet angeln sassen nedderfranken un fresen na britannien seilt sünd dat geef denn dat angelsassisch ellers anglosaxon wat teemlich dicht bi dat ole sassisch is un vermoodlich fröher ok gegensiedig verstännig weer de angeln un sassen hebbt obers ok wat vun de römers övernahm denn weern dor ok de dänen un norwegers de sünd as wikingers ok na england röver un harrn dor röövt later obers ok land nahmen so kreeg dat angelsassische ok noch wat vun de skandinaavschen spraken mit denn keem dat wöör dat johr as willem de normann ut de normandie na hastings schippert is de normannen weern twoors ok wikingers man se harrn de franzöösche spraak al opnahmen so keem dat franzöösche in dat ingelsche rin de franzööschen influss keem ok vör allen daarvun dat dat vele französen in de högeren bevölkernsklassen geev later weer dat denn dat in de hansetied de kooplü ok na england sünd un denn sünd jo ingelsche lü op plattdüütsche scheep fohrt obers besünners hebbt ok plattdüütsche lü op ingelsche un amerikaansche scheep anhüürt so keem dat ok to plattdüütsche utdrück in dat ingelsche un ingelsche in dat plattdüütsche ingelsch is in sien grammatik minner kumplezeert as anner spraken dat gifft dree fäll nominativ genitiv un objektiv man de objektfall is morpholoogsch nich mehr markeert un warrt dör präpositschonen utdrückt italien italieensch italia is en republiek de in n süden vun europa an de middellannsche see liggt navers sünd frankriek de swiez österriek vatikan san marino kroatien de grenz löppt öber de see un slowenien de hööftstadt is rom to italien höört de groden eilannen sizilien un sardinien to un ok noch en ganze tall vun lüttjere eilannen as elba un de lipaarschen eilannen italien liggt up de halfinsel vun den apennin de sütt as een stebel ut wenn een sik dat land up de kaart ankieken deit de längsten strööm sünd de po de etsch italieensch adige de arno un de tiber grode waters gifft dat in italien ok de gardasee de lago maggiore de comer see in böver italien un de lago di bolsena un de lago trasimeno in middelitalien de vesuv bi neapel un de ätna up sizilien sünd de bekanntest vulkanen vun dat land dor kaamt denn noch de stromboli un annere lüttjere rund üm sizilien ümto hento de höögste barg vun italien is de mont blanc de courmayeur in de alpen he is m hooch hüdigendags leevt in italien inwahners in de welt steiht italien dor mit up platz binnen de europäsche union liggt italien an veerte steed achter düütschland frankriek un grootbritannien üm un bi vun de italieners leevt in städer besunners in den noorden leevt de lüde in de stadt in de jahren vun bit sünd bannig veel minschen ut dat platte land wegtrocken nah de städer hen siet de er jahren hett sik de wind dreiht hüdigendags wüllt de lüde an n leevsten in de lütten städer un vöröörd rund um de groden städer rum wohnen inwohners dezember amtsspraak is italiensch in t aostatal warrt ok franzöösch in südtirol ok hoochdüütsch un ladiensch up sardinien ok sardisch snackt un in triest ok slowensch snackt in n süden von italien gifft et lüüd die vor en paar hunnert johrn von albanien oder grekenland kamen sünd un jümmer noch ihr spraak snacken de verfaten is demokraatsch de präsident is giorgio napolitano en iesbarg de m pl iesbargen is en grootet stück ies wat in t water swimmt de iesbargen kümmt vun de gletschers besünners in gröönland un in de antarktis ies is en beten lichter as water een vun teihn delen ies is baven över den waterspegel man de övrigen negen delen sünd ünner water dat bedüüd dat de iesbarg ünner water veel grötter is as över dat water dor kümmt dat vun dat so mennig scheep mit en iesbarg tosamenstött sünd un den ünnergahn dat beröhmtest bispeel is de titanic ok wenn en schipp noch en poor hunnert meter vun en groten iesbarg weg is langt dat ies ünner water mööglicherwies bet na dat schipp un kann dat denn oprieten iesbargen köönt bannig groot warrn in gröönland gifft dat to n bispeel den ilulissat gletscher ok jakobshavn isbree naamt de is de gauste gletscher op de noordhälft vun de eer dat ies kümmt dor wat bi meter den dag na den fjord de iesbargen de de gletscher dor kalvt kalven bedüüd dat de iesbarg afbreekt sünd deelwies een kilometer lang un breed se sünd wat üm bit meter hooch över den waterspegel un ünner water hebbt se en deepgang bet över m noch grötter warrt de iesbargen vun de antarktis de köönt över km lang un över km breed warrn ies is fastet water ho normal warrt dat fletig water bi en temperatur vun c k un bar druck to ies een seggt dorto ok dat water früsst oder ok dat water freert wenn dat water solt binn hett denn früsst dat nich so licht seewater is noch bi c fletig wenn een ies un solt tosamenmischt denn warrt de temperatur afköhlt dat naamt wi ok en köhlmischung geiht bet c so kannst denn ies to n eten maken un mit solt kannst ies smölten dat warrt in n winter bruukt för de straten ünner druck smölt dat ies ok kannst beleven wenn du mit en sleden oder mit slittschoh op ies in n winter glitscht denn gifft dat n lütte waterschicht op dat ies anners wöör dat ies ok nich so glitschig de irakkrieg weer en krieg vun de usa un annere verbünnte staten in n speziellen dat vereenigte königriek un australien gegen den irak offiziell hebbt dörtig länner solidarität mit de usa toseggt koalitschoon vun de willigen de usa grootbritannien un australien hebbt den krieg mit resolutschoon vun de vereenten natschonen legitimeert de irak hett sik aver nich an de uplagen hollen un de wapenstillstand hett dormit keen grundlaag un de krieg kunn wedder upnommen warrn dorto kummt ut sicht vun de usa resolutschoon wat eernsthaftige konseuenzen för den irak bi mangeln kooperatschoon fastleggt bannig vele länner un völkerrechtlers gaht dorvun ut dat beide resolutschonen nich henlangen döen as grund för en krieg un dat de krieg somit nich recht is vele lüüd hebbt den indruck dat weer de usa um ganz annere interessen in den krieg gahn as um interessen vun de öölweertschap oder geostrategisch interessen de krieg fung an mit dat bombardeern vun bagdad an den märz an den märz sünd boddentruppen ut kuwait folgt briten hebbt in n süden ehrn swoorpunkt harrt de usa in n noorden vun den irak bagdad insloten in den nordirak hebbt de usa verbünnte kurden ünnerstütt vun n april bit to n april hebbt de amerikaner bagdad innahmen saddam hussein de iraksche präsident is siet den amerikaanschen sieg verschollen wesen bet dezember vele kulturelle göder vun de ollen babyloniers un sumerers sünd bi plünnern ok afhannen kamen nah den krieg harrn de usa dat updelen vun den irak in dree sektoren plant een amerikanschen een britischen un een poolschen sektor so is dat denn kamen hüüt hebbt de us truppen un de briten grote problemen sympathien bi de irakers to kriegen elk dag weert en reeg vun allieerte soldaten ümbracht oder verwundt un islamistische terroristen kriegt bannig veel toloop vun de inwahners speziell vun de jungen lüüd an n dezember hebbt de amerikaners saddam hussein to faten kregen he hett sik bi sien heimatstadt tikrit in en eerdlock versteken de republiek irak al jumhuriyah al iraiyah is en land in asien navers sünd kuwait saudi arabien jordanien syrien de törkie iran un de persische golf in n noordoosten sünd bargen de vun de törkie to n iran un afghanistan löppt de süden warrt vun wöste un steppe präägt twee grote strööm loopt dör den irak de euphrat un de tigris bi n schatt el arab hett irak en lütte küst un n lütten haven umm kasr islam joden christen irak is de tweetgröttste ööllieferant vun de eer irak liggt in t rebeet vun olen kulturen as de babylonier sumerer mesopotamier un bannig vele annere vun t middelöller to de tiet na den eersten weltkrieg hett irak to t osmanisch riek höört denn sünd de briten kamen nach den tweeten weltorlog is irak unafhängig worrn iesland vgl pldt ies up isl s is mit um un bi km land km water km mit fischereezoon km na dat vereenigte königriek de tweet gröttste inselstaat in europa dat grote eiland liggt in n noordatlantik man just süüdlich vun polarkrink dor hannelt sik dat um de eer ehre gröttste vulkaninsel bi iesland is en vun de staten de de nato grünnt hefft iesland liggt up den middelatlant schen ruggen dat heet dat dat eiland up de noordamerikaansche un ok up de euraas sche plate liggen deit de grenzen vun düsse platen treckt sik vun süüdwest na noordosten dwarsweg over de insel hen elk johr drievt de platen um un bi cm ut neen man unner dat eiland liggt en so nömmte plume dor hannelt sik dat um de iesland plume bi dör vulkanismus sorgt düsse plume dor for dat jummerlos smolten steene ut dat binnerste vun de eer naschaven weert vundeswegen brickt dat eiland nich ut nanner de aktiven vulkane in iesland sünd in um un bi vulkansysteme insorteert in de iestieden weer iesland meist heel un deel unner gletschers verswunnen man na en warmtetied is se denn meist ganz free wurrn vun gletschers vor um un bi johre gung dat denn los un dat is wedder kuller wurrn hüdigensdags liggt wedder vun dat land unner gletschers europa sien gletscher mit de grottste iesmass is de vatnajökull sien ieshoot is bit to m dick de landschop in iesland is de vulkanismus an to sehn up de annere siet gifft dat unbannig veel water dat gifft en ganzen barg ströme beken waterfäll un meere de dettifoss is de waterfäll mit de hööchste energie in europa wenn een dat watervolumen in e sekunn x fallhööchde meten deit dat ieslannsche hoochland in de midden vun dat eiland is en periglazial wööst dor wahnt meist numms in de küst is bi km lang in de gemarken vun de förden is se duchtig upklöövt iesland is man dünn besiedelt up km gifft dat in n döörsnitt twee bit veer hüser de hööchste barg up de insel is de hvannadalshnkur mit m up iesland regeert seeklima dat is kull man de süüdküst warrt raakt vun den tähmlich warmen irmingerstroom c wat en twieg vun den golfstroom is an de noordoost un süüdwestküst gifft dat den kolen gröönlandstroom neddersläge gifft dat bit to mm in t johr in dat siedland in n süden un bit hen to mm up den vatnajökull an n minnsten nedderslag gifft dat up de hogen siedlänner in n norden vun iesland unner mm vunwegen den warmen golfstroom is dat klima wat weeker as annerwegens up düsse breede in n winter is dat tähmlich warm un in n summer ehrder kull in n de lesten johrteinte hett de globale klimawannel dor to föhrt dat de temperaturen in n döörsnitt en beten na boven kladdert sünd dat kann een glieks sehn an dat torüchlopen vun enkelte gletschertungen bit hen to dat vullstännige afsmelten vun lüttjere geltschers t b de ok gletscher de hüdigendags verswunnen is an n warmsten is dat in iesland in de tied vun midden juni bit to n enne august midden september de temperaturen liggt twuschen un c in n winter un twuschen un c in n summer binnen in dat land kann dat avers ok veel kuller ween up de annere siet gifft dat in sunnerliche lagen ok veel högere temperaturen over c noch bit in n september vunwegen den golfstroom is snee in n süden vun dat eiland man raar an n dröögsten is dat in iesland in de eersten summermaande man dor verscheelt sik de öörd bannig an un for sik is dat in n norden wat dröger vunwegen dat de wulken ut n süden sik over den vatnajökull gletscher mit siene km ut regent vundeswegen gifft dat in n norden unner annern an dat myvatn meer ok mehr sunn as annerwegens in dat land bi nordenwind is dat just annersrum denn regent sik de wulken in n norden af un in n süden is dat dröge un de sunne schient de amtliche tied in iesland is utc also de greenwich tied ofschoonst dat vunwegen de geografie an un for sik utc oder utc ween möss vgl tiedzonen vundeswegen is in n summer in n norden vun iesland en unechte middenachtsunne to sehn vunwegen dat de sunne na middenacht unnergeiht en echte middenachtsunne gifft dat man blot up dat lüttje eiland grimsey vunwegen dat dat akraat up nöördliche breede nöördlichen polarkrink liggt in iesland gifft dat keen summertied vergleken mit middel un süüdeuropa gifft dat in iesland man wenig orden vun deerter un planten dat kummt vun dat arktische klima dat gifft nich sunnerlich veel orden in island sien deerterriek ehr dat sik dor minschen ansiedelt harrn leven up dat eiland blot man vagels fische insekten robben polarvöss un hen un wenn mol en iesboor de tofällig up n iesklanner vun gröönland ut dorhen dreven weer mit de minsschen sünd de huusdeerter kamen sunnerlich schaape un peer man ok müse un rotten de sund up de scheepe mitreist anners as bi de annern deerterklassen gifft dat unbannig veel vagelorden binnen in t land leevt unner annern rooddrossel kortsnavelgoos un sneehohn an de küst gifft dat grote massen vun seevagels de polarvoss hett al up island leevt as dat dor noch keen minschen geev de amerikaansche nerz is ut pelztuchtfarmen utbüxt un bringt de vagelwelt in gefohr an de küst leevt seehunnen müse un rotten sünd mit de scheepe up dat eiland kamen all nutzdeerter up dat eiland sünd vun de noordschen siedlers bi de landnahme mitbrocht wurrn dormank ok de schaape hüdigendags dröövt se den korten summer lang buten rumlopen in afgrenzte bueree bezirke dor dreegt se en düütliche kennung bi wenn se avers over de rickels un tüün oder de natürlichen grenzen wo düsse bezirke mit afspeert sünd ströme wösten barge overweg kladdert un utneiht denn weert se foorts dootmaakt dormit sik keen süken utbreden könnt in n harvst weert de deerter bi den so nömmten rttir wedder infungen for dat holen vun schaape gifft dat en uote dor schall mit afwennt weern dat fennen un weiden ganz affreten weert fröher mol hett dat up iesland barkenhölter geven man de sünd all afneiht wurrn up dat land is denn extensive weideweertschop bedreven wurrn so hett de landschop vun iesland ehr gesicht verännert man dor hett ok dat klima sien deel to bidragen dat hett sik bannig ännert to n anfang vun dat johrhunnert hefft se ok versocht den moschusossen an to siedeln man sunnerlich veel is dor nich bi rutkamen in iesland is dat ieslandpeerd tohuse dat is een vun blot man en poor peerraassen de tölten könnt dat is en langsome bit fixe gangaart ohne sprungphaas wo dat peerd also jummers een been up n grund bi hett un heel seker löppt for den rieder is de tölt bannig kommodig un for sien ruggen is de ok goot en foffte gangaart is de passgang ok pass oder rennpass nömmt ieslandpeer dröövt as all annere lebennigen bruukdeerter utföhrt man nich wedder rinbrocht weern na dat land so schall afwennt weern dat süken in dat land kaamt un dat de raass dör nanner mengelt warrt mit annere peerraassen ut annere länner iesland is bekannt for de veelen vagels de dat up dat eiland gifft sunnerlich de veelen vagelfelsen treckt de vagelkiekers ut alle welt an an n bekanntsten mank de vagels is de seepapagooy an de vagelfelsen sünd unner annern seekuten dicksnavelseekuten iesstormvagels grylteisten pietermannen un jan vun genten to sehn binnen in t land finnt een de goldtüte dat odinshöhnken dat thorshöhnken un ok de steerndüker is an de gletscherseen to finnen up de sanders gifft dat faken grote schietjagers skuas un kieren fudderhen gifft dat noch allerhand singswöne un dwargswöne iesland is de eenzigst platz in europa wo de trumpetenspelerswaan bröden deit de anners in noordamerika tohuse is an den myvatn see gifft dat unbannig veel orden vun watervagels as de barganten un spatelanten ok allerhand arden vun griepvagels leevt up iesland as de gerfalk un de wannerfalk in de see um iesland to gifft dat massig fische dat kummt dor vun dat de warme irmingerstroom un de kole oostgröönlandstroom vor de küst tohopen dreept dat gifft ok man wenig giftstoffe in t water planten wasst bi to en deepte vun m un in de ieslannschen waters leevt man bi fischorden in de see um iesland rum finnt sik allerhand waalorden dormank de pottwaal physeter macrocephalus de finnwaal balaenoptera physalus un de puckelwaal megaptera novaeangliae dat is just tellt wurrn dat um iesland rum bi dwargwale un finnwale leevt alltohopen sünd dat bi wale in dat johr hett iesland wedder mit n waalfang anfungen vordem weer dat land bi johre lang dwungen wurrn dor de fingers vun to laten nu sünd se nich bange ween vor internatschonale proteste un hefft sik vornahmen in dree johre bit to dwargwale un bi finnwale to fangen dat so henstellt wurrn dat dat ut wetenschoppliche grünnen ween scholl in iesland warrt dor over snackt vunwegen dat de unnernehmers de waalkieker törns anbeden doot bange sünd nu kemen keen besökers mehr man bither to is dat nich indrapen de meisten inwahners vun iesland staht fründlich gegen den waalfang over ok wenn se nich mehr so na waalfleesch fragen doot as fröher mol in de ieslannschen binnenwaters in n seen un ströme gifft dat nich so veel fischorden as vor de küst dor leevt man aal forellen lachs stekelstangen un saiblinge also meist blot man salmonidae in iesland siene flora gifft dat en reeg vun planten de anners nargens vörkaamt sunnerlich faken sünd allerhand flechten un moss to finnen de in ganz verscheden farven wasst vor de iestieden geev dat ok up iesland allerhand planten ut de matigen un subtroopschen zonen man achterna weern de meisten orden verswunnen dormank ok de mammutböme un de löönböme de annern plantenorden sünd an dat ruge klima anpasst so gifft dat unbannig veel orden vun steenbrekerplanten un ok allerhand unnerorden vun dat liemkruut silene dormank is dat gewöhnliche liemkruut as een vun de eersten plantenarden de sik up lavafeller ansiedeln doot vundeswegen wasst dat veel in dat ieslannsche hoochland wiethen to finnen sünd an de övers vun beeken un seen ok schirmblötenplanten dormank ok de grote engelwuddel de to de engelwuddeln tohören deit un wo tee vun maakt warrt up de wischen bi n hoff bleiht veel hunnenblomen un in de barge gifft dat de gewöhnliche alpenrose bi de lupinen de in n junimaand in grote masse bleiht hannelt sik dat meist um de alaska lupine de eerst na den tweeten weltkrieg up dat eiland inföhrt wurrn is mit ehr dicht wuddelwarks hoolt se den bodden tohopen de nich veel klei hett un vundeswegen slank vun n wind wegweiht warrt so maakt de planten wat gegen de boddenerosion un bringt ok stickstoff in e eer dormit de eer nich wegweiht warrt is ok veel düüngras utseiht wurrn sunnerlich strandhaber for en minschen ut middeleuropa fallt up dat meist keen woold in iesland to finnen is in de tied vun de landnahm hett dat anners utsehn dormols stunnen böme up bi vun dat land in de olen krönken islännerbook un landnahmbook steiht sogor in dat land weer vun de küst bit na de barge hen vull ween mit wolden besunners barkenwolden hett dat geven dat weern avers nich use groten barken man dwargbarken as se hooch in n norden wassen doot de meisten böme sünd binnen korte tied afneiht wurrn as fennen for dat veeh her mössen un as holt bruukt wurrn is for füerholt un holtköhlen later hefft de schaape veel spraten vun junge böme affreten so duer dat nich lang un in de eersten johrhunnerte na de besiedlung weer dat ut mit de ieslannschen wolden bloß mickerige reste vun de olen hölter gifft dat hüdigendags noch an en poor stäen de wiet af sünd sunnerlich an den see lagarfljt in oostiesland dorto den vaglaskgur in n noordosten süüdlich vun akureyri un in de westfjorde dor wasst barken vagelbeeren un wullwicheln boholt möss jummers eerst ut norwegen ranhoolt weern oder allerhand driefholt ut e see is for discher un timmerwarks bruukt wurrn hüdigendags seht se in iesland to dat allerwegens in dat land lüttje böme paat weert sunnerlich in n norden un osten man ok an n skorradalsvatn oder in dat urstroomdaal rsmörk in n süden sünd se dor ganz goot bi to ranne kamen dat gröttste holt ut ole tied steiht an n lagarfljt in oostiesland ok tomeist barkenböme anners as in annere länner in n westen is de inwahnertahl in iesland bit jummers anstegen an n januar hefft to n eersten mol mehr as minschen up dat eiland leevt vunwegen de finanzkrise gung de inwahnertahl vun af an en beten bargdal for den dezember hett dat statistische landesamt angeven dat lüde in iesland wahnen döen in prognosen warrt dor vun utgahn dat schöllt bit bi lüde weern de andeel vun utlänners hett twuschen un in n döörsnitt bi legen bit is he wussen up mank de utlänners maakden de polen den gröttsten deel ut denn kemen dänen philippinos un düütsche gegen den allgemeen trend dat mehr minschen in t land leevt gifft dat in allerhand regionen vun iesland den trend dat de lüde vun n lanne wegtreckt un sik in de gröttern städer besunners in reykjavik ansiedelt sunnerlich de gemarken de wat af liggen doot as de westfjorde snfellsnes oder de gemarken ganz in n noordosten verleert en groten deel vun ehre inwahners de staat grippt de evangeelsch luthersche ieslannsche staatskark unner de arms un schuult ehr dör artikel vun de verfaten vun de inwahners höört to düsse staatskarken to neven düsse karken gifft dat noch allerhand minnerheiten allerhand evangeelsche freekarken mehr as all tohopen röömsch kathoolsche kark pingstkarken satr buddhismus adventisten vun den seventen dag jehova siene tügen muslime orthodoxe karken un bahai to gor keen gloven rekent sik vun de inwahners up iesland warrt de ieslannsche spraak snackt de facto is ieslannsch amtsspraak man upschreven steiht dat nargens ieslannsch hett sik ut de ooldnoordsche spraak utspunnen un is dor nich so wiet vun af dat moderne ieslänners nich de olen texte ut dat middeloller lesen könnt wenn se sik en beten anstrengt in de utspraak hett sik ieslannsch avers gegen dat ooldnoordsche tämlich ännert de ieslannsche spraakpurismus sorgt dor for dat frömdwöör nich veel bruukt weert dor weert denn nee ieslannsche wöör for utfunnen so heet polizei nich politi as in norwegen un däänmark oder polis as in sweden man lögregla wat andüden schall dat sik de polizei um dat regeln vun de gesette iesl lög scheren deit in t ieslannsche gifft dat noch en olen bookstaven ut de ole runenschrift dat is dat utspraken as engl th dree bookstaven sünd ut dat latiensche alphabet nahmen un afännert wurrn un ö wenn dat al in de hoochdüütsche spraak en barg regeln for flexion un syntax gifft so finnt sik dor in t ieslannsche noch mehr vun dat liggt dor an dat sik de spraak in düsse gegend so wiet af vun den rest vun europa mit de johrhunnerte nich veel ännert hett de sweedsche wikinger gardar svavarsson warrt allgemeen as de mann ankeken de iesland funnen hett he is in dat johr in hsavik in noordiesland over winter bleven un hett dat ganze eiland kortweg sien egen naam geven un dat gararsholmur gardarsholm benömmt na de schriftlichen borns is iesland denn in dat un johrhunnert vun lüde besiedelt wurrn de ut norwegen un annere länner ut skandinavien herkamen weern dor weern denn noch lüde bi ween de de siedlers ut groot britannien mitsleept harrn genforschers hefft rutfunnen dat sunnerlich bi de froenslüde mank de eersten siedlers allerhand lüde bi weern de to de kelten tohören döen of dat al ehrder siedlers up iesland geven hett dor hefft sik de forschers over in e plünnen sachs hett dat eremiten ut irland al in dat johrhunnert geven de bit hen na iesland kamen sund un dor ok wahnt hefft up de westmännereilannen sund unner en lavaschicht ut dat johrhunnert de grundmuern vun en typisch norweegschen langhuus funnen wurrn de ieslannsche politik is to anfang vun en oligarchie bestimmt wurrn neven de freen borgerslüde geev dat en grote masse slaven un unfree grote buern hefft mehr macht in e hannen harrt as annere un sünd as hööftlinge uptreden se hefft dor den titel vun en goden bi harrt bi dat althing sünd een mol in t johr all goden ut dat ganze land tohopen kamen dor is dat althing een vun de eersten parlamente in europa mit na de demokratie in grekenland in de antike un na den senaat in rom bloß dat lgting up de faröers is just so oold tohopen kamen is dat althing in thingvellir as gesettgevende un rechtsprekende macht an un for sik hett dor de lögrtta dat seggen bi harrt dat weer de versammeln vun de goden toeerst sünd dat later mannslüde ween as in iesland vun af an ok bischöpp beropen wurrn sünd hören de dor ok mit to bi ehr diskereren un verhanneln hefft de goden jedereen twee assistenten harrt de jem to siet stunnen se harrn dat ok dörchut nödig dat free mannslüde sik achter jem stellen un jem stöhnen döen man mutt dor avers bi bedenken dat de grote deel vun de inwahners vun dat land dormols unfree oder keen mannsminsch weer de goden hefft alltohopen bi johre dat seggen in t land harrt man tolest geev dat bannig striet un iesland stunn an rand vun n borgerkrieg dor hett de beröhmte dichtersminsch un politiker snorri sturlusson de tolest in reykholt leven dö en grote rull bi speelt in düsse situatschoon hett de könig vun norwegen sik inmengelt un hett dat land in e hand kregen vun dor af an is iesland bit nich mehr sülvstännig ween faken warrt vertellt dat erik de rode in t johr vun iesland losseilt weer un denn gröönland funnen harr man de eerste seefohrer de na gröönland seilt is weer in würklichkeit gunnbjörn lfsson dat duer nich lang den folg em snbjörn galti un slöög dor sien winterlager up man erik de rode is um de süüdspitz umto seilt is is na de westküsten henkamen in dat johr is leifur eirksson in noordamerika an de noordspitz vun neefundland an land gahn un hett dor en dorp grünnt wat hüdigendags unner den naam l anse aux meadows bekannt is up duer konnen sik de noordlänners dor avers nich holen as eersten seefohrer weer bjarni herjlfsson al en beten ehrder as leifur na amerika kamen he harr sik verbiestert man as he de küst vun amerika seeg dor gung he nich an land man dreih um un seil retour na gröönland in datsülvige johr hefft de ieslänners dör dat althing beslaten den christlichen gloven an to nehmen kreeg norwegen iesland in e hand man is däänmark baas wurrn in norwegen dör de union vun kalmar weer dat afmaakt dat iesland mit norwegen tohopen vun de kroon vun däänmark regeert weern schall lange tied gung dat in iesland nich mehr vörut vunwegen dat allerhand katastrophen over dat land hengahn sünd dat klima is kuller wurrn un jummers wedder bröken vulkane ut un maakden dat unmööglich landweertschop to bedrieven bovenhen hefft eerst de norwegers un later de dänen dat land en hannelsmonopol upleggt so dat dat keen freen hannel geev un all winnsten ut den hannel na dat butenland gungen bi den freden vun kiel full norwegen an sweden man iesland is bi däänmark bleven bi de dusendjohrfier vun de landnahm is to n eersten mol en könig vun däänmark na iesland reist dor hett he en nee verfaten mitbrocht un de ieslänners en reeg vun freeheiten dormank finanzautonomie geven hett iesland autonomie kregen hjemmestyre na dat vorbild vun dat home rule in irland an n dezember is iesland unafhängig wurrn man de däänsche könig krischan x bleev staatshööft bit an n juni de republiek grünnt wurrn is vundeswegen dreegt lüde de to dat däänsche königshuus tohören doot en ieslannschen vörnaam wenn se vor den juni boren sünd de hüdige königin margarethe ii hett den vörnaam rhildur siet höört iesland to den europääschen weertschopsruum ewr mit to is dat land to dat schengener afkamen bitreden wie dat mit en mööglichen bitridd to de europääsche union steiht dor hefft sik de politikers in dat land over in e plünnen en fraag is unner annern wie dat in düssen fall mit de fischereerechte utsehn schall de for dat land so unbannig wichtig sünd nadem vunwegen de finanzkrise de konservative regeerung unner geir haarde bott geven möss hett de ministerpräsidentsche jhanna sigurardttir vun de sozialdemokraten klaar maakt se woll sik nu dorachter klemmen dat iesland in de eu rinkeem dat ieslannsche parlament weer inverstahn un so is an n juli en andrag an de eu stellt wurrn iesland up to nehmen an n februar hett de eu kommission sik dor for utspraken mit iesland scholl nu over en bitridd verhannelt weern an märz hett iesland aber offiziell sien in dat johr stellt andrag up upnahm in de europääsch union weer torüchtrucken bi de finanzkrise stünn island miteens an den afgrund vun en staatsbankrott de iesenbahn is en bahn de op iesern schenen löppt to de iesenbahn heurn de schenen de sünd ut stahl jümmers twee stück sünd in fasten afstand op swellen monteert de swellen köönt ut holt sien ut beton oder ut stahl schenen un swellen heet tosomen dat gleis de afstand vun de schenen is de spoor de is tomeist mm wat en ole wogenspoor ut england is de george stephenson för de iesenbahn infeurt harr gifft obers ok bredere sporen breedspoor un smalere sporen smaalspoor dat de bahnen ok dat gleis wesseln köönt dorför sünd de wieken dor freuger wurrn de vun hand mit lange drohtseilen bewegt hüüt geiht dat tomeist elektrisch op de schenen fohrt de töög en tog besteiht tomeist ut en lokomotiv de de wogens treckt af un an schufft de lokomotiv ok achter de lokomotiv hangt de wogens bi de drievwogens is de andrift in den wogen binnen dorüm hett en drievwogentog keen extra lokomotiv dat de wogens un de lokomotiv nich ut de spoor kümmt dorför het elk rad een spoorkranz bi de lokomotiven gifft dat ünnerscheedliche oorten de barglüüd in n harz hebbt sik de iesenbahn infalln laten dat se lichter ehr erz ut den barg kregen trocken hebbt se de wogens noch sülben ellers ok mit peer richard trevithick hett denn in london de eerste iesenbahn opbaut mit ene damplokomotiv de weer obers to swaar un hett de schenen platt mookt dat weer anno de gröttste erfinner weer woll de george stephenson he harr de rocket baut un denn dat rennen vun rainhill wunnen he kreeg den opdrag för de linie liverpool manchester in düütschland güng de eerste dampiesenbahn denn los twüschen nürnbarg un fürth hamborg füng mit de bahn vun bardörp na hamborg an de is denn bit bit na berlin baut worn denn keem ok de bahn vun kiel na altno un de vun hannover na horborg dat duer nich lang denn wurrn de damplokomotiven jümmers gauer un an dat enn vun dat johrhunnert güng dat denn ok mit de elektroloks los de langste iesenbahn up de eer is de transsibirische iesenbahn in russland de gauste iesenbahn is de tgv in frankriek und de düütsche ice de töög loopt bet över km h in den normalen bedriev en ion is en atom oder molekül wat en elektrische ladung hett in n grundtostand gifft dat jüst so veel elektronen in de hüll as dat protonen in n karn gifft dat atom oder molekül is denn neutral hett dat deelken toveel elektronen in sien hüll warrt dorut en anion vun wegen dat dat nu negativ oplaadt is wenn dat deelken dorgegen towenig elektronen in sien hüll bargt denn seggt man dorto kation vun wegen dat dat denn en positive ladung bargt de allgemenen beteken anionen un kationen düüt dorop hen woneem de ionen in en elektrisch feld henwannert anionen wannert na de anood pluspool un de kationen na de kathood minuspool ionen billt sik wenn atomen oder molekühlen elektronen afgeven oder opnehmen doot ofschoonst dat splitten vun ladungen energier bruken deit kann dat energeetsch günstiger wesen ionen to billn neemlich denn wenn sik dorut sünners bestännig konfiguratschonen billt de to n bispeel de oktettregel wohrt ionen mit positive ladung billt sik wenn elektronen afgeven warrt in n karn is jümmer noch de glieke positive ladung so dat dat fehlen vun een oder mehrere elektronen ünner n streek dorto föhrt dat dat deelken na buten positiv laadt is bispeel metall ionen sünd normalerwies positiv laadt natrium ionen billn na na e magnesium ionen billn mg mg e ionen mit negative ladung billt sik wenn elektronen in de hüll dortokamt de tosätzliche negative ladung kann dör de protonen in n karn nich utgleken warrn un das deelken is na buten hen negativ laadt bispeel nichmetall ionen sünd normalerwies negativ laadt chlorid ionen billn cl e cl sulfid ionen billn s e s ionen de sik bewegen künnt billt sik vun sülvst wenn solten in polare löösmiddels t b water löst warrt iesen is en cheemsch element ut dat periodensystem dat to de grupp vun de övergangsmetallen tellt dat atomteken vun iesen is fe afleidt vun ferrum dat latiensche woort för iesen de atomtall vun iesen is industriell is iesen een vun de wichtigsten materialen in n tosamenhang mit de industriellen produkschoon is mit iesen normalerwies de warkstoff gussiesen meent wiel stahl tyypscherwies as iesenmetall betekent warrt ok stahl besteiht to n gröttsten deel ut iesen nawiesen för den bruuk vun iesen in de verschedenen kulturen dör archäoloogsche funnen gifft dat gegenöver funnen ut de bronzetiet teemlich wenig to n een weer iesen in de öllsten perioden vun de historie nich veel bruukt to n annern hett iesen de egenoort an fuchtige luft in water un in de natten eer to russen dordör sünd vele reedschoppen verloren gahn blots sünnere ümstännen hinnert den verlust vun olle reedschoppen iesen weer al in bruuk noch vör den anfang vun de iesentiet also noch vördem de minschen lehrt harrn iesen ut ierz to winnen vörher geev dat blots dat iesen vun de meteoriten dat an sien tyypschen nickel andeel vun bit to kennen is un as meteoriesen betekent warrt dit himmelsiesen weer bannig roor un dormit ok bannig weertvull un is vör allen för kultsaken un smuck bruukt worrn to n bispeel weern in t olle ägypten smuckperlen ut meteoriesen ut vördynastische tiet in twee gräver funnen de en nickelandeel vun hebbt de öllsten funnen ut meteoriesen sünd ut mesopotamien bekannt woneem de sumerer leevt hebbt ünner annern is in de stadt ur en pook mit en kling ut meteoriesen ni funnen worrn den sien greep mit gold beleggt is disse pook is so üm un bi v chr herstellt worrn liekers mutt de bruuk vun nickelfree iesen dat also vun de eer stammt ok al fröh bekannt wesen hebben in mesopotamien is dat beleggt dör en nickelfre en iesenpook mit bronzegreep ut de tiet twüschen und v chr de ollen ägypters mööt ok al üm v chr mit iesen vun de eer arbeit hebben wat dör en iesenmess in de fogen vun de cheopspyramid nawiest is en annern fund stammt ut en graff bi abydos v chr de as nickelfree bestimmt warrn künn bi den aver nich kloor is wat de sinn vun de vullstännig verruste reedschoop weer op kreta laat sik mit iesenslacken ut de tiet üm v chr fröhe sporen vun t iesenverhütten nawiesen ut de opteken vun de hethiter in zentralanatolien warrt düütlich dat iesen al to de tiet vun könig anitta ca v chr bekannt weer un dat verhütten vun iesen tomindst siet v chr in t olle ägypten un in gerar palästina weer t iesenverhütten ruchweg af v chr bekannt ofschoonst iesen to de tiet mehr un mehr bruukt worrn is hett dat de bronze aver nich gliek aflööst de övergang vun de bronzetiet to de iesentiet keem üm v chr de grund mach in de beteren materialegenschopp för wapen liggen man villicht weer ok dat zinn wat för de bronze bruukt warrt ok nich mehr noog to finnen de öllsten europääschen reedschoppen ut iesen weern bi bologna funnen un stammt ut dat oder johrhunnert v chr de öllste bekannte iesenfund in düütschland stammt ut de tiet üm v chr in düütschland weer aver eerst mit de latnetiet de eerste hoochkultur mit tallrieke plätz to n iesenverhütten un iesenfunnen de hoochaven weer üm v chr utklamüstert nun künn ok gussiesen herstellt warrn dit verfohren weer in europa eerst veel later in t johrhunnert entwickelt bit in t johrhunnert weern in europa dorgegen rennavens begäng oder rennwarken mit ansloten smeden mit dit verfohren keem aver keen fletig rohiesen tostannen vunwegen dat disse avens blots temperaturen twüschen un c bröcht hebbt de smöltpunkt vun rein iesen liggt aver bi c mit dat verhütten vun iesen weer aver ok mehr un mehr holtkahl bruukt wat to n bispeel in grootbritannien to n rüchgang vun de woolden föhren de dorüm is vun abraham darby kahl oder nauer dat produkt koks as ne en brennstoff entwickelt worrn disse ümstellen gellt tosamen mit de dampmaschien as anfang vun de industrielle revolutschoon de hüttenwarken hebbt toeerst vör allen gussiesen produzeert later den ok smeediesen as dat puddelverfohren inföhrt weer iesen steiht in de reeg vun de relativen männigkeit vun de elementen betogen op silizium in t universum mit atomen op siliziumatomen an negente steed de karnfusion in de steerns höört bi t iesen op vunwegen dat bi de fusion to högere elementen keen energie mehr freesett man in t gegendeel verbruukt warrt sworere elementen entstaht endotherm bi supernovaexplosionen in de reeg vun de elementmännigkeit na massenandeel steiht iesen an de tweeten steed op de eer mit en andeel vun in de kontinentalen eerdköst is iesen mit an n steed man de wetenschop geiht dorvun ut dat de eerdkarn to n gröttsten deel ut iesen mit nickel besteiht dat iesen in fletigen buteren eerdkarn warrt butendem ok as born för dat eerdmagnetfeld ansehn dat dör thermisch andreven konvekschoonsströöm tüügt warrt raseniesensteen un apen liggen ierzen weern de eersten vörkamen de vun minschen afboet weern vundaag warrt vör allen dat prozentigie magnetiesenierz afboet dat wichtigste mineral ut dat iesen wunnen warrt is de hämatit dat vör allen ut feo besteiht de gröttsten iesenvörkamen sünd de so nöömten banded iron formations bif oder bännerierz de ok as takonit oder itabirit betekent warrt un vör allen de mineralen hämatit un magnetit bargt in roor fäll kummt iesen op de eer ok gediegen vör tomeist in form vun lütte blasen in n ümliggen steen aver ok as massige mineral aggregaten mit bit to t gewicht dorüm is dat ok as mineral ansehn de international mineralogical association ima föhrt dat na de strunz systematik ünner de system tall ae elementen metallen un intermetallsche verbinnen iesen chrom familie na dat system vun dana warrt iesen ünner de system tall föhrt gediegen iesen künn weltwiet an fundöörd nawiest warrn wobi aver de grote mehrheit vun meteoriten stammt in de varietät kamacit vörliggt ünner normalbedingen kristalliseert iesen in t kubische kristallsystem un hett afhangig vun de reinheit en mohshard twüschen un un en stahlgraue bit swarte klöör de streekklöör is ok grau wegen de reakschoon mit water is gediegen iesen aver nich bestännig dorüm kummt dat tomeist in legeren mit nickel vör to n een as kamacit ni oder as taenit ni in iesenmeteoriten oder in basalt vör wo dat mitünner to en redukschoon kummt iesen mit en lüttere nickelandeelen warrt as varietät dorvun ansehn un as josephinit betekent wat aver ok en synonym vun t mineral awaruit nife is iesenierz finnt een dorgegen teemlich faken wichtige mineralen sünd hier hämatit rootiesensteen feo magnetit magnetiesensteen feo pyrrhotin magnetkies fes un pyrit iesenkies fes siderit iesenspat feco un de limonit bruuniesensteen feo n ho wat as steenoort gellt de sedimentsteen iesen oolith warrt mitünner ok as iesensteen betekent un bestieht ut iesenhydroxidmineralen de mit kalkige oder toonige binnmiddel verkleevt sünd vundaag sünd över iesenmineralen bekannt weltwiet sünd in t johr ruchweg milliarde tünnen iesenierz afboet worrn de en samtweert vun ruchweg milliarden euro harrn de bedüdensten staaten in de iesen föddert warrt sünd brasilien australien de volksrepubliek china russland un indien disse länner produzeert tosamen üm un bi vun t iesen dat weltwiet bruukt warrt ut de gt ierz sünd üm un bi mt iesen wunnen worrn bito warrt dör dat insmölten vun schrott bruukt iesen torüchwunnen dat mit afstand bedüdenste produkschoonsland för rohiesen is de volksrepubliek china dorna kamt japan un de russ sche föderatschoon in europa sünd de wichtigsten iesenherstellers de ukraine un düütschland iesenierz warrt in n daagbo un in n deepbo ünnerdaagbo wunnen de afbo warrt vundaag sünners in süüdamerika vör allen brasilien in n wetsen vun australien in de volksrepubliek china in oost europa to n bispeel ukraine un kanada in n daagbo maakt in de letzten johren hebbt disse länner de inst bedüdensten iesenierz födderlänner as frankriek sweden un düütschland överrunnt in düütschland is de letzte iesengruuv in de böverpalz dicht maakt worrn vun t ierz kann blots en lütten deel as stückierz direkt in n hoochaven insett warrn de gröttste deel warrt aver as fienierz in en sinteranlaag to sinter verarbeit vunwegen dat dat ierz blots in disse sinterte form as grove brockens in n hoochaven inbröcht warrn kann dat fiene ierz minnert den lufttostroom to dull oder hinnert em sogor grove ierzkoorns warrt na jemehr grött sorteert un sintert lütte ierzkoornsmööt dorto mit toslagstoffen stark hittmaakt un ansmölt warrn dat se denn tosamenbackt warrn künnt bannig fien ierz warrt to pulver opmahlt denn warrt dat mit kalksteen fienkoornten koks un water vermischt un op en andreven wannerrost opbröcht dör den wannerost warrt vun ünnen gasen afsuugt vun baven warrt hittmaakt un sintert en bedüden andeel vun t ierz warrt aver to pellets verarbeit dorto warrt mit binnmiddels toslääg un water en mischen maakt de denn to lütte kugeln vun bit mm dörmeter rullt op en wannerost warrt se to pellets brennt iesen warrt vör allen in n hoochaven dör cheemsche redukschoon vun t iesenoxid mit kohlenstoff wunnen de hoochaven is en schachtaven koks un ierz warrt wesselwies in lagen baven in den aven rinschütt dorto sünd baven över t fatt twee bunkers anordent de as gasslüsen twüschen dat avenfatt un de ümgegend deent toböverst in t avenfatt is en dreihschurr mit dat material spiralförmig op de sickerböverflach verdeelt warrt de kokslagen hollt in n ünnere rebeet vun n aven wenn dat ierz plastisch warrt de dörströömborkeit mit prozessgas oprecht koksfinster de insatz sackt in n avenschacht daal un warrt dorbi dör dat ruchweg c hitte prozessgas ut kohlenstoffmonoxid un stickstoff dröögt hittmaakt de iesenoxiden reduzeert un opletzt smölt redoxreakschoon dat prozessgas warrt tüügt dordör dat dör waterhöhlte kopperdüsen op ruchweg c vörwarmte luft ünnen in n aven inblaast warrt de suerstoff in de luft verbrennt mit koks to kohlenstoffmonoxid de hele vörgang duert üm un bi acht stünnen dat afgas dat an t bövere enn vun n avenschacht wunnen warrt is brennbor un warrt to n vörheizen vun de luft wieterbruukt mit överscheerig gas warrt in en kraftwark stroom tüügt blangen fletig iesen kummt in so en aven ok fletige slack tostannen beids is mit nanner vermischt hett en temepratur vun ruchweg c un warrt dör en steeklock aftogen dat ruchweg all twee stünnen dör anbohren apenmaakt un na ruchweg een stünn wedder dör verstoppen mit en keraamsche masse dichtmaakt warrt iesen un slack warrt buten den aven scheedt dat iesen kkummt in transportpannen un warrt in t stahlwark bröcht dat iesen is bi c fletig vunwegen dat de löste kohlenstoff en smöltpunktminnern maakt de slack warrt mit water verdüüst dorbi warrt se afschreckt un verklamt as fienkoornt glas disse slackensand warrt fien mahlt un as betontosatzstoffen bruukt en hoochaven produzeert op een tünn iesen ruchweg bit kg slack ierz un koks sünd vör allen mit siliziumdioxid sio uarzsand silikaten un aluminiumoxid alo verunreinigt en lütten deel vun t siliziumdioxid warrt to silizium reduzeert wat in t iesen lööst is de rest billt tosamen mit dat aluminiumoxid de slack as de smöltpunkt vun en mischen ut sio un alo to hooch is üm bi c fletige slack to billn warrt calciumoxid cao brennten kalk togeven wat den smöltpunkt minnern deit tomeist warrt dat al bi t herstellen vun iesenierzsinter in form vun kalksteen togeven dat rohiesen ut n hoochaven hett en eisenandeel vun ruchweg för de meisten anwennen bargt dat noch to veel kohlenstoff swevel phosphor un silizium normalerwies warrt dorüm in t stahlwark eerstmol dör inblasen vun calciumcarbid magnesium oder branntkalk entswevelt un togliek reduzeert de slack dorvun warrt aftogen un dat rohiesen denn in en konverter ünner tosatz vun branntkalk oxideeren verblaast dorbi warrt silizium to siliziumdioxid un kohlenstoff to kohlenstoffdioxid verbrennt de phosphor warrt as calciumphosphat bunnen dat fletige iesen hett dorna en temperatur vun üm un bi c un bargt soveel suerstoff dat ut den restlichen kohlenstoff bi t verklamen kohlenmonoxidblasen entstaht dat is bi hüütige verfohren so nich wünscht dorüm warrt aluminium togeven üm den suerstoff as aluminiumoxid to binnen bi hoge anspröök an de gööd vun n stahl warrt na den konverter noch wietere verfohrensschreed anwennt as to n bispeel en vakuumbehanneln sekundärmetallurgie hoochavens bruukt veel energie un material wat bi minnergode rohstoff un energiebedingen nich jümmer praat stellt warrn kann dorüm sünd verschedene verfohren utklamüstert worrn mit de een iesenierz ahn oder mit blots lütten insatz vun koks steenkahl bruunkahl eerdööl oder eerdgas reduzeeren kann bi de meisten verfohren fallt dat iesen dorbi in faste poröse form an de as iesenswamm betekent warrt bekannte verfohren sünd ünner annern dat dörsnittliche iesenatom hett ruchweg de facke masse vun t waterstoffatom dat isotop fe wiest den drütthööchsten massendefekt op un hett dormit een vun de hööchsten binnenergien pro nukleon vun all atomkarns dat warrt dorüm ok as endstoop bi t energiewinnen dör karnfusion in steerns ansehn gröttere massendefekten gifft dat blots noch bi fe un ni bi ruumtemperatur is de allotrope modifikatschoon vun t reine iesen dat ferrit oder iesen disse modifikatschoon kristalliseert in en kuubsch ruumzentreert kristallstruktur vun n wolfram tyyp in de ruumgrupp imm mit de gidderparameters a pm un twee formeleenheiten op een elementarzell disse modifikatschoon is bestännig bit temperaturen vun c bi högere temperaturen wannelt sik dat in de struktur üm de as austenit betekent warrt disse modifikatschoon hett en kuubsch flachzentreerte struktur kopper tyyp mit de ruumgrupp fmm un de gidderparameters a pm en wietere strukturännern stellt sik bi c in vun disse temepratur an bit to n smöltpunkt bi c is dat kuubsch ruumzentreerte ferrit bestännig annere phaaswessel finnt bi hogen druck statt bi en druck vun mehr as ruchweg gpa un temperaturen bit hööchsten en poor hunnert grad celsius wannelt sik iesen in iesen üm wat en hexagonal dichste kugelpackung hcp as kristallgidder opwiest bi högere temperaturen bit to n smöltpunkt wannelt sik analog ok iesen in iesen üm wobi de druck mit de temperatur anstiggt butendem gifft dat mööglicherwies noch en övergang vun iesen na iesen de bi ruchweg gpa un mehr as k liggt dat dat dissen typp gifft is aver ümstreden un ok to de kristallstruktur vun dissen mööglichen tyyp gifft dat ünnerscheedliche angaven dat de phaas in de standard nomenklatur fehlt kummt vun t ännern vun n magnetismus an n curiepunkt bi vun n ferro op n paramagnetismus fröher weer annahmen dat dat mit en strukturwessel tosamenhangt un twüschen un c en wieteren phaaswessel bi t iesen vörkummt de weer denn as iesen betekent laterhen hett sik dat aver as verkehrt rutstellt de smöltpunkt för iesen is bi drück vun bit to gpa teemlich goot dör experimenten bestimmt bi högeren druck sünd dör ünnerscheedliche experimentelle techniken bannig verschedene resultaten rutfunnen worrn verschedene studien to den tripelpunkt hebbt drück geven de üm mehrere dutzen gigapascal ut neen leegt un sik bi de smölttemperaturen ünner hogen druck üm k ünnerscheedt in n allgemenen föhrt molekulardynaamsche modellrekens un schockexperimenten op högere temperaturen un pielere smöltkurven as staatsche experimenten in demantstempelzellen iesen is an dröge luft bestännig jüst so as in dröög chlor kunzentreerte swevelsüür kunzentreerte salpetersüür un basische lösen mit en ph weert grötter as mit utnahm vun hitte natronlauge in soltsüür oder verdünnte salpeter un swevelsüür lööst sik iesen gau ünner afgaav vun waterstoff op an fuchtige luft un in water dat suerstoff oder kohlenstoffdioxid bargt billt sik iesen iii oxidhydroxid dat iesen rust wenn iesen an dröge lust hitt maakt waart billt sik en dünne schicht eisen ii iii oxid feo iesenhamerslag de stark klöört is bannig fien verdeelt pyrophor iesen reageert al bi ruumtemperatur mit suerstoff ut de luft ünner füürbilln stahlwull de brennt reageert in fuchtig chlor gas ünner billn vun bruun iesen iii chlorid damp wenn en mischen ut iesen un swevelpulver in de gewichtsproportschoon hitt maakt warrt etnsteiht vör allen eisen ii sulfid ok mit annere nichmetallen reageert iesn bi hoge temperaturen to n bispeel to phosphiden siliciden oder carbiden iesen hett isotopen un twee karnisomeren vun de veer in de natur vörkamen doot un bestännig sünd an n fakensten is dat fe folgt vun fe fe un fe fe is nich richtig bestännig hett aver mit trilliarden johren en halfweertstiet de so groot is dat de verfall kuum to marken is dat isotop fe hett en halfweertstiet vun üm un bi millionen johren fe vun johren un fe en halfweertsteit vun daag all de annern isotopen un de beiden karnisomeren hebbt korte halfweertstieten twüschen ns un stünnen dat langlevige isotop fe hett dat al bi t entstahn vun t planetensystem geven dat is nawiest worrn dör de korrelatschoon twüschen de männigkeit vun ni dat verfallsprodukt vun fe un de männigkeit vun de bestännigen iesen isotopen in eenige phasen vun meteoriten to n bispeel in de meteoriten semarkona un chervony kut dat weer mööglich dat de energie de bi n verfall vun fe freesett worrn is blangen de atomaren verfallsenergie vun t radioaktive al en rull speelt hett bi t opsmölten un differenzeren vun de asteroiden gliek na jemehr billn vör ruchweg milliarden johren dat oorsprüngliche fe is intwüschen in ni verfallen de verdeelen vun nickel un iesenisotopen in meteoriten gifft verlööf de isotopen un elementenmännigkeit bi t enststahn vun n sünnsystem to meten un op de bedingen vör un wiel dat entstahn vun t sünnsystem torüchtosluten iesen is en essentiell sporenelement för meist all leevwesens deerten bruukt dat för allen fört bloodbilln bi planten speelt iesen en rull bi de fotosynthees un bi t billn vun chlorophyll un kohlenhydraten in n lief vun minschen un deerten kummt iesen oxideert as iesen ii un iesen iii vör as zentralatom vun n kofakter häm b in hämoglobin un myoglobin as ok in cytochromen is dat bi vele deerten un bi n minsch för den suerstofftransport un spiekern as okför t överdrägen vun elektronen verantwoortlich in dissen proteinen is dat iesen vun en planaren porphyrinring ümgeven wieter is iesen bestanddeel vun iesen swevel kumplexen so nöömte iesen swevel clusters in vele enzymen as de nitrogenasen hydrogenasen oder de kumplexen vun de atenkeed en drüdde wichtige klass vun de iesenenzymen sünd de so nöömten nich häm iesenenzymen as to n bispeel methan monooxygenase ribonukleotid reduktase oder hämerythrin disse proteinen hebbt verschedene opgaven suerstoffaktiveren suerstofftransport redoxreakschonen un hydrolysen jüst so wichtig is dreeweertig iesen as znetralionen in t enzym katalase wat dat zellgift waterstoffperoxid afboet dat bi n stoffwessel entsteiht interzellulär warrt iesen in t enzym ferritin iesenandeel spiekert as ok in dat afboprodukt dorvun hämosiderin iesenandeel tramnsporteert warrt iesen dör transferrin eenige bakterien bruukt iesen iii as elektronenakzepter för de atenkeed se reduzeert dat dorbi to iesen ii un mobiliseert dat iesen dormit as de meisten iesen iii verbinnen swoor in water to lösen sünd wiel sik iesen ii verbinnen goot lööst eenige phototrophe bakterien bruukt iesen ii as elektronengever för de redukschoon vun co en koppel vun forschers üm loren williams is wieter övertüügt dat iesen in n tosamenhang mit de ribonukleinsüür rna en wichtige rull bi t entwickeln vun t leven speelt hett nich as vundaag de desoxyribonukleinsüür dna dör den hogen suerstoffandeel in de luft gifft dat vundaag kuum noch free iesen as dat noch vör dree milliarden johren weer dat fre e iesen hett sik mit den suerstoff verbunnen de later dör fotosynthees freesett weer un hett sik as verbinnen aflagert de för den organismus nich mehr bruukt warrn künn de is dorüm op magnesium utweken wat weniger effizient is as iesen vör allen fronslüüd liedt vör jemehr wesseljohren faken an iesenmangel vunwegen de menstruatschoon dorüm is dat nödig jeden dag ruchweg mg iesen optonehmen wiel mannslüüd mit ruchweg mg utkamen doot dör dat gliektietige opnehmen vun vitamin c stiggt de resorpschoon vun iesen in n lief düütlich an sünners veel iesen bargt fleesch lebber hülsenfrücht un vullkooornbroot wenn een gliektietig melkprodukten kaffee oder swarten tee to sik nehmen deit warrt de iesenopnahm dorgegen minnert ofschoonst iesen en wichtig sporenelement för den minschen is kann toveel iesen in n lief giftig wesen to grote mengden an fe ionen föhrt to reakschonen mit peroxideb wobi fre e radikalen entstaht in n normaltostand warrt de dör liefegene vörgäng wedder an de siet maakt bi en tweejohrig kind föhrt ruchweg g iesen to n ernst vergiften g künnt all to n dood föhren bi t utwossen mann sünd eerste anteken vun en vergiften eerst af g iesen dat nich an hämoglobin bunnen is to sehn en regulatschoonsstörenvun de iesenopnahm in n darm kann to en hämochromatoos föhren wat en iesenspiekerkrankheit is dat iesen sammelt sik in de lebber an un lööst dor en sideroos aflagern vun iesensolten ut un maakt dat organ kaputt iesenpräparaten schüllt dorüm blots bi iesenamgel innahmen warrn bi överscheerig iesen stiggt de anfalligkeit för sünnere infekschoonskrankheiten as yersinioos salmonelloos tuberkuloos un aids klinische studien to n ünnersöken vun de prophylaktischen innahm vun iesenpräparaten hebbt en direkten tosamenhang twüschen dat innehmen un disse krankheiten nawiest dat iesen en grötter t tuberkuloos risiko mit sik bringt is al siet dat johrhunnert bekannt un weer vun armand trousseau beschreven ne ere studien ut afrika wiest jüst so en hoog risiko för tuberkloos bi överscheerig iesen dat gifft henwiesen dat to veel iesen vör allen in de tweeweertigen form fe ünner sünnere ümstännen to krankheiten in n bregen föhren künn as to n bispeel parkinson oder ok alzheimer noch is aver nich kloor wat de iesenaflagern de funnen worrn sünd en naklaap oder de oorsaak vun de krankheit is ok för planten is iesen en essentiell sporenelement iesen hett influss op de fotosynthees un op dat billn vun chlorophyll un kohlenhydraten aver ok bi planten kann sik överscheerig iesen in form vun iesentoxizität wiesen in n bodden kummt dat bi normale ph weerten in form vun fe oh vör bi sieten suerstoffandeel vun n bodden warrt iesen iii to iesen ii reduzeert dat iesen warrt dordör in de löösliche form bröcht de vun planten opnahmen warrn kann ünner anaerobe bedingen kann de fe ii andeel so dull tonehmen dat de planten ünner de iesentoxizität lieden doot dat is en saak de sünners vun rebeden in de ries anboet warrt bekannt is iesen is de hööftbestanddeel vun stahl also vun iesen legeren mit annere metallen und nichmetallen vör allen kohlenstoff mit ruchweg gewichtsandeel is iesen dat metall dat weltwiet an n fakensten bruukt warrt de grund dorför is dat iesen meist överall to kriegen is wat den pries siet hollt butendem sünd sien legeren fast un taag so dat iesen in de technik en weertvullen grundwarkstoff dorstellt bruukt warrt dat bi n bo vun landfohrtüüch scheep un in n helen bo in de form vun stahlbeton industriell warrt stahl in vele verschedene varianten bruukt in düütschland sünd ruchweg sorten normt blangen kobalt un nickel is iesen een vun dree ferromagneetsche metallen de mit jemehr egenschop den groottechnischen insatz vun elektromagnetismus to n bispeel in generaters transformaters drosseln relais un elektromotors mööglich maakt dat iesen warrt rein oder mit silizium aluminium kobalt oder nickel mu metall legeert un deent as weekmagneetsch karnmeterial to n föhren un to n afschirmen vun magnetfeller oder to n verstarken vun de induktivität für dissen bruuk warrt dat massiv un in form vun pulvers oder blicken produzeert rein iesenpulver warrt butendem in de chemie bruukt iesen warrt in verschedene formen insett in de medizin warrt stoffen de iesen bargt as antianämika insett kausal deent dat to n behanneln vun iesenmangelanämien un additiv bi t behanneln vun anämien de vun annere oorsaken utlöst warrt bi de nawiesreakschoon för iesen ionen warrt twüschen de beiden kationen fe un fe ünnerscheedt mit thioglykolsüür laat sik fe un fe ionen nawiesen wenn iesen in en lösen vörliggt entsteiht en starke rootfarven fe ionen laat sik mit root bloodlaugensolt nawiesen fe ionen laat sik mit geel bloodlaugensolt nawiesen bi beiden nawiesreakschonen entsteiht en deep berliner blau en wichtigen farvstoff dorbi löpt keen kumplexbillnreakschoon af man blots en uttuusch vun kationen beide pigmenten sünd grotendeels gliek vunwegen dat se in en cheemsch gliekgewicht staht dorbi geiht fe in fe över un anners rüm een insel oder eiland is een lann wat an all sieden water hett un wat lütter is as een eerddeel lütte inseln hebbt ok anner namens warder un werder wat inseln in een stroom sünd oie wat vun dat dänsche ö kümmt dat dormit verwandte fraasche suffix oog steiht ok för insel t b langeoog norderoog spiekeroog wenn een insel bi hoge stormflood ünnergahn kann denn is dat een hallig un wenn dat ok süns passert un dor nich jümmers een op wahnt denn snackt wi vun sand oder en plaat de gröttsten inseln op de eer sünd gröönland nieg guinea un borneo inseln in de noordsee sünd t b helgoland römö fanö mandö sylt amrum nordstrand pellworm föhr hallig hooge hallig langeneß neewark langeoog wangeroog spiekeroog schiermonnikoog texel in de oostsee sünd t b laesö seeland fünen aerö fehmarn mön falster lolland poel rügen usedom wollin bornholm gotland öland ösel dat gifft ok beröhmte eilannen un inselkeden in den pazifik so as hawaii tahiti samoa un tonga de juristeree dat is de wetenschop vun dat recht kanns ook afkaatenkrom dorto seggen vun wegen dat de afkaten dormit ehr geld verdeent de juristeree is vun de gesette un anner vörschriften un woans se bruukt warrn dat recht to spreken in de juristeree kann een verscheden rebeden ünnerscheeden na dat woneem dat güllig is de gülligkeet un wokeen dat mookt hett ünnerscheed wi in düütschland dorbi güldet europarecht geiht vör bunnsrecht bunnsrecht geiht vör lannsrecht lannsrecht geiht vör gemeenterecht wenn t b een lanndag wat beslut wat tegen europarecht is denn is dat nich güllig de eersten gesette harr de keunig urnammu opschrewen laaten ok de teihn gebote ut de bebel sünd gesette sünnerlich harr sick de juristeree bi de römers entwickelt dor kümmt dat römsche recht vun af in n norden bi de olen germanen weer dat de saak vun dat thing dor keemen de lü tosomen un verhackstücken wat dat för stried geven harr wat recht un wat unrecht is dat weer dör vertelln vun een na de anner generatschoon wiedergewen dat sassische recht is to n erstenmol in den sassenspegel opschreewen worn later keen denn napoleon un feur den code civil in dor keem denn ook dat börgerliche gesettbook vun af un dat was infüürt in t joahr dat strafgesettbook stgb is man noch oaler van de düütsche verfaat dat grundgesett is van mit de juristeree hebbt verschillen beropen to doon chirurgie vun t gr de handwarkliche kunst is dat fackrebeet vun de medizin dat sik mit operatschonen befaat krankheiten un sehren warrt in de chirurgie dör direkt inwirken vun hand un mit instrumenten behannelt de begreep sett sik tosamen ut dat ooltgreeksche hand un wark oder arbeit wöörtlich översett is de chirurg also en handarbeiter de chirurgie warrt opletzt in vele verscheden fackrichten vun de medizin insett enige sworpunkten sünd de fattchirurgie thoraxchirurgie unfallchirurgie neurochirurgie un de viszeralchirurgie man dat gifft ok de allgemene chirurgie de mehrere vun de sworpunkten mit hööftgewicht op de viszeralchirurgie op sik vereent un sik faken mit chrirurgische krankheitsbiller befaten deit disse allgemene chirurgie warrt in düütschland aver faken diskuteert wat man de wohrhaftig bruken deit in düütschsprakigen ruum gifft dat vör allen de hartchirurgie neurochirurgie kinnerchirurgie keevchirugie plastische chirurgie unfallchirurgie un de theoretische chirurgie as egenstännige fackrebeden dör all de verscheden ünnerrebeden tütt sik de methood vun de minimalinvasiven chirurgie de to n teel hett den patienten so wenig as mööglich to belasten dat heet mit mööglichst wenig grode sneden to opereeren de chirurg mutt dorbi över en monitor opereeren un mit redschoppen de he blots vun buten bedenen kann in de chirurgie mööt verscheden anstalten maakt warrn kranke organen mööt mitünner kumplett ektomie oder deelwies resektomie wegmaakt un organsystemen de dicht sitt wedder free maakt warrn in enige fäll mööt ok ne e organen oder prothesen implanteert warrn in krankenhüüs warrt de begreep chirurgie faken ok dorto bruukt dat fackafdeel oder en sünnere klinik mit chirurgischen sworpunkt to beteken du ut oder wieterbilln vun en mediziner to n fackdokter för chirurgie stellt grode anspröök dor dat mutt so wesen vunwegen dat lütte snittfehlers wiel en operatschoon tomeist to n direkte naklapp un schadens föhren kann liekers schall de dokter gau handwarkliche insichten winnen so dat bi de utbilln faken artefakten also künstlich namaakte körperdelen mit sehnen knaken muskeln un bänner to n öven bruukt warrt al ut de steentiet un de antike sünd operatschonen an n kopp nawiest worrn de de patienten överleevt hebben mööt dat kann een an de opfunnen knaken bewiesen chirurgische behanneln sünd aver ok al bi de römers un de ollen ägypter mit warktüüch maakt worrn de sünners för de chirurgie bestimmt weern över dat resultat dorvun is wenig bekannt en sünneret anliggen vun de chirurgie weer aver seker al siet oortieten dat bloodstillen bit dat dat de akademische medizin geev hebbt baders oder wunddokters mit n handwarklich utbilln lüttere operatschonen dörföhrt en bedüden rull hett de chirurgie ok in kriegstieden speelt vun wegen dat dat weten över de gefahr vun infekschonen noch fehlen dee weern fröher de reedschoppen un de hannen vun n dokter nich sauber maakt de kledaasch weern to de tiet noch düüster dat se nich so faken waschen warrn müssen de naklapp dorvun weern faken wundinfekschonen mit ansluten bloodvergiften sepsis de tomeist to n dood föhren dat hett sik langsom ännert nadem ignaz semmelweis de oorsaak för t kindbettfever rutfunnen harr en groden schritt vöran güng de chirurgie mit de anstalten för de hygiene as dat saubermaken un ansluten sterilisieren vun medizinsch reedschoppen un de desinfekschoon de narkoos is eerst inföhrt worrn dorför müss in de chirurgie vun wegen de gresigen wehdaag för n patienten mööglichst gau arbeit warrn dör de grode pien keem dat faken ok to n schock wat an n enn to n dood vun den patienten föhrt hett sir robert liston hett ut wennst liekers dat he eerstmols de narkoos anwennen künn en been in sekunnen amputeert dat weer to de tiet de normale tiet för n operatschoon vun den liefdokter vun napolon warrt to n bispeel schreven dat he an een dag över amputatschonen maken künn vundaag duert en ünnerschenkelamputatschoon vun n huutsnitt bit to n enn vun de huutnaht in de regel bit minuuten afhangig dorvun woveel insichten de döföhren chirurg hett kanada is en land wat in noordamerika liggt kanada hett inwahners anfang dat sünd inwahners up een km navers sünd de usa un gröönland wat en deel vun däänmark is de hööftstadt is ottawa dat bbp liggt bi us inwahner de amtsspraken sünd kanaadsch ingelsch un kanaadsch franzöösch den urinwahners ehr spraaken sün an siet vun ingelsch un franzöösch ok amtsspraaken in twee vun de tree territorien neemlich nunavut un de noorwest territorien de weektigsten spraaken sün inuktitut inuvialuktun chipewyan cree dogrib gwich in inuktitut un slavey vun plattdüütsche inwannerers warrt ok plattdüütsch snackt de mennoniten snackt plautdietsch kanada is mit km dat tweetgröttste land op de eer kanada sett sik ut tein provinzen un dree territorien tosaam anordnet vunn oost to west niefundland un labrador nova scotia prinz edward eiland nie brunswieck ubec nunavut ontario manitoba saskatechwan noorwest territorien alberta britisch kolumbien un yukon kanada is en konstitutschonell monarchie in den commonwealth dat staatshööft is de könig oder königin vun dat vereenigt königriek vun grootbritannien un noordirland un so is dat hütodaags elisabeth ii karl i de grote latiensch carolus magnus oder karolus magnus franzöösch engelsch charlemagne wohrschienlich april mööglich ok oder in prüm januar in aken ut dat huus vun de karolingers weer vun af an könig vun dat frankenriek kröönt wurrn is he in noyon un is an n dezember vun paapst leo iii in rom to n röömschen kaiser kröönt wurrn den binaam de grote hett he al kregen as he noch leev karl weer de öllste söhn vun den latern könig pippin den jüngeren un sien fro bertrada wo he boren is weet een nich genau un wonnehr he boren is is ok nich ganz kloor wohrschienlich is he in prüm up e welt kamen dat is de oort wo bertrada meist togange weer möglich is avers ok dat he in aken düren uierzy sur oise jupille wo sien vadder boren is oder herstal bi lüttich in belgien toeerst dat licht vun e welt sehn hett düsse öörd liggt al in de kuntreien wo de karolingers un de merowingers de familien vun vadder un mudder herkamen döen einhard de johr nah karl sien dood över sien leven schreven hett meent dat över karl sien kinnertiet un jöögd wieder nix bekannt is un dat to siene tiet ok nüms mehr leevt de dor wat vun vertellen konn cap iv as sien vadder storven weer regeer korl tosamen mit sien broder karlmann he weer dormols bit johre oolt as karlmann starven dö regeer karl alleen to düsse tiet füngen de franken de ja al fröh christen wurrn weern wedder an sik as barbaren uptoföhren se weern dor just bi de olen bruken wedder antonehmen un nich mehr up jem ehren neen gloven to achten un up dat wat se lehrt harrn nix mehr to geven de sassen in dat hüdige noorddüütschland bleven bi jem ehr heidendom in n süden vun dat riek harr sik de kathoolsche kark mit de langobarden in de plünnen wer nu up de appenin halfinsel dat seggen hebben scholl un up de iberische halfinsel rücken de sarazenen jümmers wieder vör dor keem noch to dat in n oosten de awaren infullen weern kortweg ganz europa weer in upstand un dat stünn slecht mit de franken ehr riek man karl harr sik vörnahmen de tostänn in westeuropa antopacken un nee up schick to bringen in de johren bit hen is he nich bange ween to glieke tiet an verscheden fronten to strieden hööfttartikel sassenkriegen vun karl den groten al güng dat los mit de kriegen gegen de sassen johr lang hefft de duert un karl is dor wiß nich jummers anstännig bi vörgahn he hett allerhand gruuliche saken anstellt bi dat bloodgericht vun veern schall he sassen henrichten laten hebben dorvun hett he ok den binaam de sassenslächter kregen man de masse vun de doden is hüdigendags in de wetenschop vun de historie ümstreden de binaam sassenslächter dükert al in dat johrhunnert up man vunwegen dat he sunnerlich in de nazitied bruukt wurrn is besunners vun den chefideologen vun de nsdap alfred rosenberg un vun de ss warrt he hüdigendags nich mehr bruukt nadem he dat in siene hannen kregen harr hett karl dat sassenland nee up schick bröcht he grünn städer un seet dor bischöpp up n throon dat se dat land in sien naam verwalten schullen up düsse aart hett he ok bremen grünnt und willehad as bischop dor insett later hett sik bremen bit hüdigendags hen in sien striet üm de unafhängigkeit up korl den groten beropen noch hüüt steiht up den roland sien schild up den marktplatz to bremen in middelnedderdüütsche spraak to lesen gifft denn doch ok tominnst een denkmol för karl in neddersassen un twors in rechtenfleth twüschen bremen un bremerhoben dat hett hermann allmers dor upstellen laten wo na siene meenung karl mit siene armee över de werser gahn weer hööfttartikel langobardenkrieg paapst stephan iii leeg sik mit de langobarden in e haaren he schreev in en breef an de königen vun dat frankenriek al johren tovör dat is en natschoon de keen tro kennt un de stinken deit ja de könnt noch nich mol to de natschonen hentorekent weern in n märz sünd afordenten vun den paapst an karl sien hoff kamen un hefft em beden he müch jem gegen de langobarden bistahn hefft de franken de langobarden ehr hööftstadt pavia innahmen karl hett denn de langobarden ehren lesten könig desiderius afsett un sien dochter gerperga heiraat dat hett avers nich lang duurt denn hett he ehr an e kant stött nu hett he sik süms krönen laten to n könig vun de langobarden in n süden bleev benevent as hertogdom sülvstännig bit de normannen dat denn in t johrhunnert innahmen hefft man dat möss doch to de satellitenstaaten vun dat frankenriek totellt weern he stell sik ok noch mol utdrücklich achter sien vadder sien gaav vun pippin an de kark dor is later de karkenstaat vun wurrn nich so wiet kamen is he mit en kriegsünnernehmen in spanien de emir vun saragossa harr em beden he scholl em gegen sien fiend hölpen dat weer abd ar rahman i vun crdoba as karl sik later mit sien armee torüchtrecken wull is he vun de basken bi roncesvalles angrepen wurrn dor is en deel vun de armee bi ünnergahn mank de doden weer ok hruotland de graaf vun de bretoonsche mark he weer befehlhebber vun de truppen an t enn vun de heertog vun dat wat dorbi passeert weer hett later denn dat leed vun roland sungen in auitanien hett karl för sien minnerjöhrigen söhn ludwig den frommen en ünnerkönigriek inricht just so hett he dat in italien mit sien annern söhn pippin holen de beiden bröder sünd denn vun n paapst salvt un kröönt wurrn in de länner rund üm de pyrenäen to konn karl sik eerst mol dörsetten tietwies regeern de franken bit na de graafschappen girona cerdagne urgell un barcelona hen in dat johr hett he na latern striet mit de arabers de spaansche mark güntsiet vun de pyrenäen grünnt dat lüttje land andorra is vun düsse tiet af an unafhängig in sien natschonalhymne warrt hüdigendags noch mit groten stolt vun korl den groten sungen mit de arabers is karl an un for sik goot torechtkamen ofschoonst he doch versöcht harr spanien för dat christendom wedder intonehmen de beröhmt harun al rashid kalif vun bagdad hett em oder en witten asiaatschen elefanten schunken de abul abbas heten dee karl is up jeden fall in n summer na rom hentrocken an t enn vun n november hett leo em wiet vör de dören vun de hillige stadt begrött he hett ok en eed afleggt gegen dat wat em de verswörers ut den röömschen adel vörsmieten döen an n wiehnachtsdag dezember vun dat johr is karl vun leo iii to n kaiser kröönt wurrn de titel vun den röömschen kaiser weer vun dat afsetten vun romulus augustulus in dat johr in westeuropa nich mehr dragen wurrn karl sien ganzen titel weer karolus serenissimus augustus a deo coronatus magnus pacificus imperator romanum gubernans imperium ui et per misericordiam dei rex francorum atue langobardorum as de kark ehr patronus et advocatus harr karl nu endgüllig den byzantienschen kaiser aflööst de patriarch vun jerusalem stüür karl de slötel to dat hillige graff to as teken dorför dat he karl i as bewahrer vun de christenheit ansehn dö mit sien krönen to n kaiser fodder karl den kaiser vun byzanz rut un stell sik mit em liek karl verstünn sik süms as augustus imperator renovati imperii romani kaiser vun dat nee boote röömsche riek un seeg sik an as direkten nafolger vun de röömschen kaisers sien frankenriek treed up düsse aart an de stäe vun dat ole röömsche imperium vunwegen dat sien kaiserkroon em vun den paapst geven wurrn weer meen he dat riek weer nu hillig vunwegen dat gott dorachter stünn de eenheit vun kark un riek weer nu de doktrin vun sien staat he bewahr den paapst un den christlichen gloven un weer dor duchtig achterher dat jedeen ut sien riek tominnst dat pater noster vaderunser kennen dö an stäe vun de sassen de he wegsleppen laten harr sorg karl dorför dat nun elvslawen vun den abodriten stamm un franken in den noordosten vun sien riek ansiedelt wurrn sünd vun af an geev dat ok striet mit de dänen de ehr könig göttrik ok gudfred hett dormols na freesland un sassenland grepen un hett tohopen mit de wilzen gegen de abodriten streden so as dat in de annalen vun dat franbkenriek to dat johr steiht schall gudfred to de tieden dat danewerk boot hebben wat en schutzwall twuschen treene un slie weer un de franken vun däänmark afholen scholl wi weet avers hüdigendags dat düsse wall al boot wurrn is ut en grund den wi nich kennen doot sünd de dänen na freesland un up de frees schen eilannen kamen un hefft dor plünnert in n osten vun holsteen hefft de abodriten dat mit hölp vun de franken avers schafft vun de dänen ehre herrschop free to blieven hefft se en freden slaten mit de dänen de relatschoon vun franken un abodriten weer avers in düsse tieden nich ganz eendüdig as een dor an sehn kann dat üm rüm de sassenwall limes saxoniae boot weern möss veel eenfacher weer de relatschoon to de slawenstämm in n osten vun sassen un döringen ok nich hefft de franken krieg föhrt gegen de wilzen nadem na den langen krieg gegen de sassen de franken amenne wunnen harrn hefft se ok de sorben in dat johr unnerkregen de ehr hartog miliduoch weer vördem doot maakt wurrn na borns ut de dore tied hefft de sorben in de johrteinten dornah fökener versöcht vun de franken los to kamen dat sütt so ut as wenn dat hier de een oder annere grenzmark geven hebben schall man so ganz akraat kann de forschung hüdigendags noch nich seggen wie dat dormols dor utsehn hett kiek ok bi limes sorabicus böhmen is na en feldtog in de johren un afhängig wurrn vun dat frankenriek un möss vun dor af an tribut betahlen in en urkunn ut dat johr mit listen över de provinzen un völker vun dat frankenriek stah de beheimi mank de afhängigen völker mit de tied sünd se ok vun n christlichen gloven övertüügt wurrn hefft sik hartöge ut böhmen in regensborg döpen laten sunnerlich vun de geistlichen in bayern weer de mission utgahn gegen de awaren hett karl toeerst en feldtog anföhrt man dor is nix vun wurrn de awaren weern en volk wat vun de gemarken um de donau umto gegen de grenzen vun dat riek anrennen dö geev dat denn noch en kriegstog dütmol unner eberhardt vun friaul un könig pippin vun italien düsse kriegstog weer gründlich vörbereit wurrn unner annern weer dor de fossa carolina twuschen altmühl un rezat för boot wurrn un hett unbannigermaten slumpt de unbannig grote schatz vun de awaren is in de franken ehre hänn fullen un de staat vun de awaren is tweislahn wurrn wat vun de inwahners överbleven weer möss christlich weern tolest in dat johrhunnert is noch wat vun jem to hören denn verswinnt se ut de historie nikephoros i kaiser basileus vun dat riek vun byzanz hett dat utverschaamt funnen dat karl de kaiserkroon an sik nahmen harr he wull dat nich gellen laten en sandschop de na konstantinopel kamen weer konn dor rein gornix beschicken un möss wedder afreisen de streit is noch duller wurrn as karl de regionen vun dalmatien un venetien so behanneln dö as wenn se to sien riek tohören döen byzanz güng dor vun ut dat düsse gemarken to dat riek vun byzanz tohören döen dor hett nikephoros in dat johr de flott vun byzanz dorhen stüert un de see vör venedig blockeert man karl sien söhn pippin de könig vun italien slump dat venedig in to nehmen nu hett nikephoros sik up verhanneln inlaten enne is en sandschop vun byzanz ankamen un woll mit pippin verhanneln man de weer midderwielen an n juli storven dor hett karl de sandschop na aken herbestellt hett he ehr torüchstüert mit en fründlichet schrieven man wat den kaisertitel angüng hett he nich nalaten midderwielen weer avers ok kaiser nikephoros up en feldtog gegen de bulgaren in de slacht vun pliska an n juli fullen sien swiegersöhn michael i hett foorts de macht an sik reten anners as nikephoros wull he sik duerhaftig mit den westen verdregen ok he hett nu wedder en sandschop losstüert na aken de is dor ankamen in en apentlichen akt hett düsse sandschop sik vör karl up de knee smeten un hett em kaiser nömmt dat bedüüd dat karl as kaiser nu vun dat byzantiensche riek gellen laten wurr in den freden vun aken hett karl sik avers wedder venetien un dalmatien begeven mösst bavenhen hefft de kaisers vun byzanz dat so sehn dat se höger stünnen dat duer nich lang un de nafolgers vun michael i hefft an ehren titel kaiser den genitiv de römers ehren toföögt dor wollen se mit düütlich maken dat bloß se alleen nafolgers vun de kaisers vun dat röömsche riek weern karl hett dat frankenriek ok na binnen hen en nee ordnung geven toeerst mol harr he sik vörnahmen en grund scholl leggt weern för en verwalten up schriftliche grundlaag dorüm hett he sik toeerst befaat mit en reform vun de bildung verscheden breven sünd an de kloosters un bischöpp rutgahn se schollen vun nu af an scholen unnerholen epistula de litteris colendi admonitio generalis an sien hoff sünd gelehrten ut ganz europa tohopentagen wurrn de hett he denn wichtige ämter bisdömer un abdeien in e hand geven ansläägsche schölers konnen an karl sien hoff wat för ehre bildung doon de hoff is so de middelpunkt vun dat riek wurrn dor konn een mitkriegen wat wichtig weer de richtigen lüde kennen lehren un de richtigen böker in e hand kriegen de hartogdömer vun de stämm hett karl afschafft man he hett dorför sorgt dat de stämm na de siet vun dat recht hen sülvstännig bleven sünd ok hett he order geven de rechten vun de stämm schollen upschreven weern so hett he in de lex frisonium bi de fresen in n noordwesten un norden vun dat riek up de grundlagen vun ehre olen rechten un brüük allerhand sunnerliche rechten gellen laten de fresen sünd ankeken wurrn as free un dröffen u a ehrn podestat sülms wählen in de lex frisonium is ok nipp un nau fastleggt wurrn wie freesland in tokumst indeelt weern scholl just so hett karl dat ok bi de annern völker maakt as mit de sassen in de lex saxonicum karl harr sik vörnahmen dat de verwalten vun dat riek eenfacher weern scholl in groten un ganzen hett he ehr in de hannen vun siene hoffgeistlichen un vun den deenstadel leggt den he nee schapen hett för de verwalten vun de weltliche un geistliche ordnung in dat ganze riek weer de hoffkapell tostännig dat ümsetten vun de verwalten weer sake vun de greven in den rahmen vun de so nömmte greevschopsverfaten föhren se in den naam vun den könig de geschäften as mark borg un palzgreven un öven in sien naam ok de regalien ut grevenbann sunnerlich wichtig weern de markgreven se regeern in den könig sien naam in de neen grenzmarken un hefft hier wietlöftige sunnerrechten utöövt u a as befehlhebbers över dat militär un as gerichtsherren ämter un lehn hett karl an de eersten familien ut den adel de groten utgeven so hett he dorför sorgt dat se achter em stünnen un dat en nee aristokratie in dat riek upkamen is de greevschopsverfaten is sunnerlich wichtig ween üm dat grote un wietlöftige riek tosamen to holen man se hett doch ehre grenzen harrt vunwegen de verschedenen traditschonen in den oosten un in den westen vun dat riek röömsche civitas in n westen germaanschen goh in n osten mit de kapitularien is dor för sorgt wurrn dat de gesetten wiethen eenheitlich ween sünd gerichtswesen un rechtspreken hett karl reformeert ok hett karl dat amt vun de königsbaden missi dominici inföhrt tomeist sünd se as en paar losstüert wurrn un hefft de befehlen un beslüss vun den kaiser in de veelen gemarken vun dat resenriek bröcht in en todeelten bezirk konnen se unner umstänn ok direktemang de macht utöven wenn de kaiser dat woll en bannige rull speel för dat grote riek de karken karl hett ehr to dat wohrschienlich wichtigste band för de eenheit vun dat frankenriek maakt he hett en ganzen barg nee bisdömer grünnt dor hett he sik dat recht bi nahmen de bischöpp sülms in to setten he hett de karken land schunken un sik achter den teinten stellt he hett för de karken de metropolitanverfaten inföhrt hett tosehn dat regelmatig synoden afholen wurrn sünd un dat visitatschonen maakt wurrn sünd sunnerlich hett he sik dor achter klemmt dat de geistlichen goot utbillt wurrn sünd un keen dummerjans weern unner benedikt vun aniane sund ok de kloosters reformeert wurrn un de regel vun benedikt vun nursia is allerwegens inföhrt wurrn nu eerst hefft sik de mönken klaar afgrenzt vun den weltklerus fört de kanonikerstiften un doomkapitels is unner dwang de vita communis dat tosamenleven vun de bröder vörschreven wurrn capitula e canonibus excerpta institutio canonicorum auisgranensis ok de liturgie is na vörbild vun rom reformeert wurrn ok bi dat geld hett karl schick rinbröcht he hett den weert vun dat geld nich mehr an dat gold anbunnen in sien ganzet riek weer nu de sülverdenar de worraftige geldsoort en solidus oder schilling weer denar pennig en pund libra weern solidi vergleken mit de antike weer dat pund unner karl avers mehr weert in karl siene müntordnung stunn in dat vun een pund sülver pennig präägt weern schollen so weer dat un so bleev dat in grootbritannien bit de angelsassen ehr könig offa vun mercia harr nämlich karl siene geldregeln övernahmen un na em is england dor ok bi bleven so as dat in dat frankenriek bruuk weer hett karl dat regelt wat na em kamen scholl dat riek scholl deelt weern de so nömmte divisio regnorum vunwegen dat siene öllern beiden söhns fröh storven sünd möök karl den eenzigen annern söhn de na de dormoligen ansichten as legitimen söhn gellen dö to n mitkaiser dat weer ludwig de frame he is denn up karl sien throon folgt karl is storven an n januar in aken dor hett he johre regeert harrt bisett hefft se em in de palzkapell wat de marienkarken is wo he an storven is kann so akraat nich seggt weern möglicherwiese harr he sweren an t rippenfell einhardt schrifft in de vita caroli magni in kapitel he harr fever harrt un dorto liefpien an e sieten nadem he seven dage lang legen hett is he afscheedt up sien graffsteen stunn he weer de imperator orthodoxus ween de dat regnum francorum eddel nobiliter grötter maakt harr wat karl in siene ehen in siene familien un in sien sexleven anstellen dö dat harr mit de karken ehre ansichten över moral nich veel to kriegen al dat he siene eerste fro ut den langobarden stamm verstötten dö un sik denn mit hildegard ut den stamm vun de alemannen wedder verheiraden dö pass nich mit dat karkenrecht tosamen man he hett ok bito noch allerhand harrt mit en ganze reeg vun froenslüde de een oder annere vun jem is direktemang as en aart vun bifro ankeken wurrn mit jem hett he ok kinner harrt karl woll dor ok nix vun afweten dat siene döchter heiraden döen man he unnernehm dor nix gegen dat se mit mannslüde vun n hoff wat harrt hefft eerst karl sien strengen söhn ludwig de frame hett gegen den vadder siene froens wat unnernahmen un hett jem vun n hoff jaagt as de vadder doot weer as bifroens sünd bekannt bertha hett wat mit karl sien hoffgeistlichen angilbert harrt dor sünd de kinner nithard um rüm un hartnid vun kamen kiel is de landshööftstedt vun sleswig holsteen un een traditschoonsriek universitätsstedt mit inwahners stand dezember elk sümmer in de lest heel juni week findt de kieler woch statt kiel is een vun de wichtigsten naturhavens an de oostsee an de kieler föör dör kiel löppt wenn ok an de oostsee liggen de waterschiednis to de noordsee de stroom eider de in de noordsee mündt langt an kieler stadtrebeet an ferner ennt de noord oostsee kanal in n stadtdeel kiel holtenau dat butenland vun kiel is vun moränenhümpels präägt un geiht direkt in de holsteensche swiez över de gröttste attrakschoon vun kiel is de landschaplik laag an de föör dor kummt de lüttsche kiel to dat raathuus de slottpark de nikolaikark de oper dat laboer ehrmool un dat u boot ut n tweten weltkrieg dat olympiadörp schilksee de holtenauer slüüs un de kiellinie kaiafsnitt in de neegde vun t stadtzentrum kiel is een verkehrsknotenpunkt sünnerlik för den fährverkehr na noordeuropa oslo göteborg klaipeda un na russland kaliningrad sankt petersborg bavento befindt sik in kiel maschinenfabriken warften un anner industrie ellerbek is so wat in t joorhonnert ontstandt de naam vun t dormoolig fischerdörp is op de beek twüssen de ellers erlenbach trüchtoföhrn ingemeendt woor ellerbek in t joor hüdigendaags leevt dor so wat inwahners elmschenhagen woor in de eerst mit elvereshagen oorkondlik fastschreeven översetten kunn een de naam mit elk tuun elchzaun wat sachs op een elkholdung verwiest sinds is elmschenhagen een stedtdeel vun kiel leeven doon dor hüdigendaags so wat inwahners süden de stadt liggt hassee de naam hassee geiht op de naam hertse trüch wat op de hirschsee wiest düsse see givt dat hüdigendaags nich mehr oorkondlik fastschreeven woor hassee in de eerst to t april woor hassee na kiel ingemeendt hüdigendaags leevt in hassee so wat inwahners mettenhoff geiht trüch op n hoff de üm to t goot uarnbek hördt harr de hoff woor döpt na de eegner sien fru ehr naam er naam wöör meta von der wisch so woor mettenhoff an t juni ingemeendt mit inwahners begonn de buu vun een hoochhuusseedeln hüdigendaags leevt in mettenhoff so wat inwahners schilksee liggt noorden vun kiel an de kieler föör de naam geiht op grönder thimmo de skildekesse trüch schilksee woor in t kieler stedtbook indraagen schilksee woor ingemeendt steenbek is so wat in t joor vun kätnerslüüd rond üm de kürbarg kürberg beseedelt worrn de naam wiest op n steenbek steinbach hen ingemeendt woor steenbek in t joor suchsdörp liggt süden de noord oostseekanaal oorkondlik fastschreeven woor suchsdörp in t joor de naam geiht op de mööglik grönder suko trüch suchsdörp woor ingemeendt in t joor in suchsdörp leevt hüdigendaags so wat inwahners de wik liggt direkt an ene wiek vun de kieler föör süden vun de noord oostseekanaal wegen dat is ook de naam wik to verklooren wik is ollgermanisch un bedüüt bucht oorspronglik wöör de wik een buurndörp wat so wat in t joorhonnert gröndt worrn is de wik woor in kiel ingemeendt königsbarg hoochdüütsch königsberg russ sch kaliningrad litausch karaliauius poolsch krlewiec weer inst de hööftstadt vun oostpreußen dat is hüüt de hööftstadt vun n kaliningrader oblast en russ sche exklave tüssen polen un litauen mit togang to de oostsee de stadt hett inwahners de eersten inwahners vun de stadt wat damols tuwangste heet sünd de baltischen pruzzen wesen in t middelöller keem denn missionare vun n düütsche oorn de de stadt in königsberg ümnöömt hebbt königsbarg weer en wichtigen hansestadt vun weer de stadt hööftstadt vun n königriek brannenborg preußen is de könig na berlin gahn in n tweten weltkrieg is de stadt vun britische bombers plattmaakt worrn de inwahners sünd vör de rode armee na westen flücht de sowjets geven de stadt den niegen naam kaliningrad vundaag is kaliningrad de hööftstadt vun en lüttje russ sche enklave tüssen polen un litauen in n johr weer de mathematiker christian goldbach in königsbarg born königsbarg weer ok de geboortsstadt vun n philosoph immanuel kant de ok in düsse stadt lehrt hett hett de mathematiker leonhard euler de brüggen un insels in königsbarg as die basis för de lösung vun n königsbarger brüggenproblem bruukt wat to n mathematischen ast vun de topologie liedt hett simon dach de schriever vun anke vun tharaw hett dor leevt de kohlensüür hco is en tweeprotonige süür se kummt tostann wenn dat süüranhydrid kohlenstoffdioxid co mit water reageert ehr solten warrt as carbonaten oder as hydrogencarbonarten betekent man ok ehr esters warrt carbonaten nöömt technisch bedüden sünd de polyesters de as polycarbonaten betekent warrt dat gas co löst sik in n vergliek to o un n teemlich goot in water un reageert to en lütten deel dormit to kohlensüür in de ümgangsspraak warrt faken dat gas co as kohlensüür betekent wat an sik nich ganz richtig is tyypscherwies warrt in de chemie dat löste co mit de egentlichen süür hco as free kohlensüür tosamenfaat se speelt in n süür basen huusholt in grode rull in water jüst so as ok in t blood un annere lieffletigkeiten dat löste kohlendioxid in en waterige lösen steiht in en gliekgewicht mit de kohlensüür formal stellt de kohlensüür en verstöten gegen de erlenmeyer regel dor de waag liggt dorüm teemlich wiet op de siet vun t anhydrid de andeel vun t süürmolekül liggt in waterige lösen blots bi ruchweg wat aver matig vun de temperatur afhangt in organismen warrt de reakschoon dör dat enzym carboanhydrase gau maakt vun wegen dat de kohlensüür en tweeprotonige süür is gifft se ehr protonen in twee dissoziatschoonsstopen an dat water oder annere basen af de ph weert vun de eersten süürkonstanten liggt afhangig vun de temperatur an sik bi ruchweg un is vergliekbor hooch as bi de etigsüür oder de zitronensüür de andeel vun de kohlensüür is aver na glieken swor to bestimmen so dat de reakschonen un to glieken tosamenfaat warrt wo sik de meist jümmer angeven weert vun üm un bi för den pks weert bi instellen deit dat reakschoonsprodukt is dat hydrogencarbonat ion hco de pks weert för de tweete süürkonstant liggt bi bi de reakschoon kummt dat carbonat ion co rut för de summ ut dat löste kohlenstoffdioxid un de kohlensüür is de utdruck fre e kohlensüür begäng se steiht gegenöver vun de summ ut carbonat un hydrogencarbonat wat de bunnen kohlensüür is de konzentratschoon vun de dree an sik veer kohlensüür spezies also vun de fre en kohlensüür vun t hydrogencarbonat un t carbonat as ok vun de oxoniumionen staht över dat massenwirkgesett mitenanner in tosamenhang de konzentratschoon vun de oxoniumionen warrt dör den ph weert utdrückt bi en angeven ph weert is de mengdenproportschoon vun de spezies fastleggt bi ph liggt mehr as as fre e kohlensüür vör bi en ph weert vun wat gliek is to n pks weert vun de eersten süürkonstant leegt gliek veel vun de fre en kohlensüür un vun t hydrogencarbonat vör de andeel vun t carbonat liggt noch wiet ünner een prozent bi üm un bi ph liggt de gröttste andeel an hydrogencarbonat vör mit ruchweg carbonat un fre e kohlensüür hebbt üm un bi is de ph weert gliek to n pks weert vun de tweeten süürkonstant vun leegt glieke andelen vun t hydrogencarbonat un carbonat vör un dorto en unbedüden andeel vun de fre en kohlensüür bi ph hett dat carbonat en andeel vun hydrogencarbonat noch knapp un de fre e kohlensüür gifft dat blots noch in sporen kohlensüür as reinen stoff to winnen is in t labor al ümsett worrn dat is aver mehr en wetenschoppliche kuriosität as dat dat en praktischen weert hett bi deepe temperaturen un wenn afsluut keen water oder metallionen togegen sünd beide wirkt to dull as katalysaters för de verfalsreakschoon to kohlenstoffdioxid un water kann de kohlensüür hco as waterklare fletigkeit ahn klöör dorstellt warrn ut dat rebeet vun de waterchemie stammt en wietere koppel vun trivialnaams för kalkhollig waters de nich cheemsch ünnerscheedliche spezies man gemengdelen betekent de nafolgen begrepen beteht sik jümmer op mengdendelen vun de fre en kohlensüür bi de twüschen de kohlensüür un den kohlenstoffdioxid nich wieter ünnerscheedt warrt na dat kalk kohlensüür gliekgewicht staht de konzentratschonen vun calcium un kohlensüür in en afhangigkeit man ünnerscheedt de mengde vun de tohören kohlensüür vun de mengde vun de överscherigen un de kalk aggressiven kohlensüür tohören süür hollt in t mengdengliekgewicht vun de kohlensüürspezies den ph weert jüst so siet dat de dorvun afhangige konzentratschoon vun t carbonat multiplizeert mit de vun t calcium jüst noch nich dat lööslichkeitsprodukt vun t calciumcarbonat överstiegen deit fre e kohlensüür de doröver rut noch vörkummt warrt as överscherig betekent dor künn nu en deel vun wieteren kalk in ösen bringen is dormit also kalk aggressiv mit de tillmannschen glieken kann de tohörig fre e kohlensüür för jeden geholt vun calcium utrekent warrn för t opbereiden un entkalken vun waters is de nipp un naue kenntnis vun dat gliekgewicht vun grode bedüden drinkwaters schüllt keen överscherige fre e kohlensüür bargen vun wegen dat iesen oder annere metallen dormit reageert un so to n bispeel rohrleidungen ut stahl angrepen warrt ok disse reakschonen sünd afhangig vun de konzentratschoon in t gliekgewicht mit de tohören carbonaten man snackt dorüm to n bispeel vun iesen aggressive kohlensüür bi eenige koppeln vun anwenners to n bispeel in de fischeree warrt de nöömten mengdenbegrepen faken verkehrt verstahn so to n bispeel as weer de aggressive kohlensüür sünners schädlich för de fisch nu bestaht aver de fisch nich ut kalk so dat de aggressive kohlensüür sik gegen jem nich anners utwirkt as de rest vun de kohlensüür för t aten vun de fisch is de gesamte löste co konzentratschoon wichtig un för en verätzen is alleen de ph weert bedüdsom de tohören kohlensüür warrt dor op de oort verkehrt opfaat as wenn se in sünnere wies an t hydrogencarbonat binnt un dorüm nich dör belüften uttodrieven oder dör fotosynthees to verbruken weer dat is aver natürlich tüdelkram vun de kohlensüür sünd ok orgaansche derivaten as verschedene kohlensüüresters de sünd licht togänglich dör de reakschoon vun phosgen mit alkoholen vun technische bedüden sünd vör allen de amiden vun de kohlensüür jemehr stammverbinnen is de harnstoff bispelen sünd de urethanen vun urea harnstoff dat sünd substitueerte esters vun t monoamid vun de kohlensüür de carbaminsüür dat sünd de stammverbinnen vun bannig bedüdene kunststoffen de polyurethanen kohlensüür warrt weltwiet för tallrieke produkschoonsvörgäng insett an n bekannsten sünd dorbi wohrschienlich de frischdrunken as bruus cola oder ok beer johann jacob schweppe hett in t late johrhunnert en verfohren utklamüstert mit dat he water mit kohlensüür versetten künn in t johrhunnert hett man dormit anfungen kohlensüür in mineralwater bitogeven üm dat sik dat länger hollen de kohlenüssr is butedem en wichtigen bestanddeel in de sterilen verpackenstechnik de kohlenstoff latiensch carbonium is en element ut dat periodensystem un tellt to de nichtmetallen dat atomteken is c un de atomtall is in de natur kann kohlenstoff gediegen oder cheemsch bunnen vörkamen dat kohlenstoffatom wiest en sünnere anorden vun de elektronen in de hüll op neemlich en halfvulle l schaal dordör kann kohlenstoff bannig komplexe molekülen billn un hett vun all cheemsche elementen de gröttste männigkeit vun verbinnen kohlenstoffverbinnen sünd de molekulare grundlaag vun all leven op de eer un stellt dormit ok de grundlaag dor för de orgaansche chemie kohlenstoff is en essentiell element vun de biosphäär op de eer de kohlenstoff kummt in all leevwesen vör un is na t gewicht dat bedüdenste element na n suerstoff water all geweev worut de leevwesens opboet sünd besteiht ut orgaansche kohlenstoffverbinnen ut sicht vun de geologie dorgegen kummt de kohlenstoff nich övermatig faken vör man finnt em in de nich belevten natur in elementare form demant graphit as ok in verbinnen demant warrt vör allen in afrika sünners in süüdafrika un in de demokraatschen republiek kongo un in russland anfunnen faken is demant in vulkaansche stenen as kimberlit optodecken graphit kummt teemlich roor in metamorphiten vör de kohlenstoff bargt de wichtigsten vörkamen sünd in indien un de volksrepubliek china an n fakensten finnt een kohlenstoff in form vun anorgaansch carbonatsteen ruchweg t carbonatstenen gifft dat an vele steden un deelwies billt se hele bargen en bekannt bispeel för en carbonatbargland sünd de dolomiten in italien dat gifft verschedene carbonat mineralen de wichtigsten dorvun sünd calciumcarbonat caco mit de modifikatschonen kalksteen kried un marmor calcium magnesium carbonat caco mgco dolomit iesen ii carbonat feco iesenspat un zinkcarbonat znco zinkspat kohlenstoff gifft dat ok in de form vun de fossilen brennstoffen kahl eerdööl un eerdgas aver dat sünd keen reine kohlenstoffverbinnen man mischen ut vele verschedene orgaansche verbinnen se entstaht dör ümwanneln vun de överresten vun planten kahl un deerten eerdööl un gas ünner hogen druck bedüdende vörkamen för kahlen gifft dat in de usa china un russland in düütschland liggt en grote lagersteed in t ruhrrebeet de wichtigsten vörkamen vun eerdööl leegt op t araabsche halfeiland irak saudi arabien wietere fundöörd sünd in n gulf vun mexiko un in de noordsee ok in de luft gifft dat kohlenstoff neemlich as kohlenstoffdioxid wat en andeel an de luft hett vun ruchweg dat gas kummt dör t verbrennen vun verbinnen tostannen de kohlenstoff bargt so as de fossilen energiedrägers co is ok in t seewater löst un hett dor en massenandeel vun üm un bi de gröttste deel vun n kohlenstoff op de eer is in de buteren steenhüll de lithosphäär spiekert all annern vörkamen maakt tosamen blots ruchweg en dusendstel vun de samtmengde an kohlenstoff ut as element kummt kohlenstoff in dree verschedene modifikatschonen vör allotropie nämlich as demant graphit un fulleren bito gifft dat noch annere formen vun n elementaren kohlenstoff de ünnerscheedlichen strukturen hebbt mit den opbo vun t atom to doon woans de ünnerscheedlichen utprägen vun n kohlenstoff tostannen kamen doot warrt dör dat modell vun de atom un molekülorbitalen verklort kohlenstoff hett söss elektronen na dat schalenmodell besett twee dorvun de binnere s schaal un twee wietere sitt op de s schaal de annern beiden elektronen warrt vun t px un vun t py niveau opnahmen an cheemsche reakschonen sünd blots de veer buteren elektronen vun de tweeten schaal bedeeligt de wohrschienlichkeit sik an en steed optohollen is bi elektronen in en s niveau as n kugel formt op en p niveau is se anisotrop un de elektronen bewegt sik in en drapenförmigen ruum mit elk en drapen links un rechts vun de mitt op de x ass wenn man sik dat atom in n oorsprung vun en karteesch koordinatensystem vörstellt piel dorto staht de py un pz orbitalen dat s niveau kann mit de p niveaus hybridiseeren un veer sp orbitalen billn de vun jemehr energie her gliekweertig sünd dat kann een sik so verkloren dat een vun de s elektronen in dat vörher leddige p orbital böhrt warrt wobi sik de energien vun de orbitalen anglieken doot disse orbitalen hebbt nu en langtogene asymmetrische drapenform wiel de p orbitalen noch spegelsymmetrisch to n middelpunkt anordent weern wiest sik de hybridorbitalen nu külenordig in en richt verlängert dat bild wiest de hööftkülen de nevenkülen sünd vun wegen de översichtlichkeit weglaten worrn de veer sp orbitalen sünd symmetrisch mit den gröttst mööglichen afstand in n ruum utricht un wiest in de ecken vun en tetraeder den een sik vörstellen kann wenn sik de sp orbitalen vun atomen överlappen doot künnt se faste kovalente binnen ingahn de sik denn in de tetraedrischen struktur wedderspegelt se billt dat grundgerüst vun t demantgidder wenn blots twee vun de mööglichen orbitalen an t hybridiseeren bedeeligt sünd denn kamt de so nöömten sp orbitalen dorbi rut disse sp orbitalen richt sik pielliek to dat överblevene p orbital ut wenn dat p orbital to n bispeel piel to de x y even steiht denn leegt de sp orbitalen symmetrisch utricht in de x y even un hebbt to nanner den glieken winkel vun dat bild wiest woans een sik dat vörstellen mutt dat p orbital dat nich hybridiseert is is dorbi weglaten worrn ok sp kohlenstoff atomen künnt mitenanner kovalente binnen ingahn de denn in een even leegt jemehr struktur is hexagonal dat is de grundstruktur vun de planarevenen vun n graphit de fre en p orbitalen künnt aver ok ünner nanner wesselwirken se formt de binnen mit düütlich lüttere binnenenergien as de binnen vun de sp oder sp orbitalen cheemsch warrt dorbi vun en dubbelbinnen snackt de schrievwies c c betütt den ünnerscheedlichen charakter vun de beiden binnen nich mit in de binnenenergie vun de demantordigen tetraedrischen sp eenfachbinnen c c liggt bi kj mol de vun de graphitordigen hexagonalen sp dubbelbinnenc c liggt blots üm kj mol höger in en kohlenstoffring mit söss kohlenstoffatomen warrt de binnen bestänniger dör dat delokaliseeren vun de elektronen binnen den ring kiek ok bi benzol wenn blots een p orbital mit dat s orbital hybridiseert entstaht twee linear anordente binnenkülen wenn se an de x ass langs orienteert sünd wiest de fre en p orbitalen in y un in z richt twee sp hybridiseerte atomen künnt en kohlenstoff dreefackbinnen formen en bispeel is dat gas ethin acetylen hc ch dat heet also dat sp binnen dreedimensionale strukturen formen doot wiel sp binnen tweedimensionale un sp binnen hööchstens eendimensonale keden as to n bispeel h c c c c h billt de kohlenstoff atomen de sp kovalent tetragonal bunnen sünd hebbt keen fre en elektronen dat material is dorüm en elektrischen isolater mit en bandlück vun ev de sichtbor licht nich absorbeert dat doteeren mit frömdatomen tüügt tostännen in de bandlück un ännert dormit de optischen un elektrischen egenschoppen so kummt to n bispeel de licht gele farvtoon vun vele natürliche demanten op stickstoff torüchtoföhren wiel daiamant de mit bor doteert sünd halfleiden sünd un en licht blaue klöör opwiest ünner luftafsluss wannelt sik demant bi temperaturen üm c in graphit üm an de luft verbrennt demant al bi ruchweg c to kohlenstoffdioxid ünner normalbedingen bar c gellt demant as metabestännige form vun n kohlenstoff dat is na ne ere forscherarbeiten aver nich mehr seker vun wegen dat en bannig rore modifikatschoon vun n demant is de lonsdaleit de ok hexagonal demant nöömt warrt disse form kummt tostannen wenn graphit dör en schockvörgang also bi hogen durck un hoge temperaturen as bi n impakt in demant ümwannelt warrt de hexagonale charakter vun de kristallstruktur blifft dorbi bestahn man in n gegensatz to graphit is nu jeed kohlenstoffatom an veer annere kovalent bunnen de kohlenstoff atomen de sp kovalent hexagonal bunnen sünd billt bannig faste evenen ünnerenanner sünd disse evenen man blots rööd över de swacken van der waals kräft bunnen makroskopisch kummt dorüm dat splitten langs de planareven an n düütlichsten rut vun wegen dat de even so dünn sünd markt een vun jemehr bannige fastigkeit kuum wat dör disse struktur is graphit en düchtig anisotrop mineral an de kristallevenen langs verhollt sik graphit as en düchtig goden leider för warms un för elektrischen stroom de leddanlaag is dorgegen teemlich slecht vun een even to de nächsten en regulär hexagonal wavenmuster as dat de kohelnstoffatomen in de evenen vun n graphit utbillt is flachig wenn een nu een poor vun de sössecken dör fiefecken uttuuscht kamt dorbi krümmte flachen rut de in sünnere anorden vun de fief un sössringen slatene körpers billt de fullerenen sünd solke strukturen dorbi leegt de sp binnen nich mehr in een even man se billt en rüümlich afslatene figur de lüttste möögliche struktur besteiht dorbi blots noch ut fiefecken un bruukt twintig kohlenstoffatomen de figur de dorbi tostannen kummt is en pentagon dodekaeder dit eenfachste fulleren is bit hüüt blots dör massenspektrometrie nawiest worrn en vun de bestännigsten fullerenen bestieht ut sösstig kohlenstoffatomen un bargt blangen sössecken blots fiefecken de mit keen anner t fiefeck en gemeensome kant hebbt dat muster en afstumpten ikosaeder gliekt en football na olle oort de struktur warrt to ehren vun richard buckminster fuller ok as buckminster fulleren betekent de molekül kugeln vun de fullerenen sünd ünnerenanner över temmlich swacke van der waals kräft bunnen jüst so as de basalevenen vun n graphit in de twüschentiet sünd n reeg vun fullerenen mit ünnerscheedliche grötten isoleert un deelwies ok kristalliseert worrn man kann jem dorüm as richtige modifikatschonen ansehn fullerenen kamt wohrschienlich in all orden vun sott vör t b ok in n sott vun kersenflammen in n amorphen kohlenstoff a c sünd de atomen ahn wietrecken orden vernett dat material kann mit all möögliche sp sp proportschonen synthetiseert warrn wobi de egenschoppen vun t material langsom vun n graphit to de vun n demant övergaht in de industrie warrt dorför faken de utdruck diamond like coating oder diamond like carbon dlc bruukt bi en sp hybridiseerandeel vun mehr as warrt vun tetraedrisch amorphen kohlenstoff ta c snackt dit material wiest en hogen elektrisch wedderstandelektrischen wedderstand un optische transparenz op un is bannig hard de synthees kann dör pvd oder pecvd methoden maakt warrn dat materialwarrt dorbi as schicht afscheedt amorphe kohlenstoffschicht kohlenstofffesen bestaht ut sp bunnen kohlenstoff as bi n graphit isotorpe fesen verhollt sik as polykristallinen graphit un hebbt blots en lütte fastigkeit matten un packen ut fesen warrt to n bispeel för warmsafdichten bruukt dör strecken bi t herstellen is dat mööglich de basalevenen na de feesass uttorichten dordör kriggt man hoochfaste fesen mit egenschoppen de langs de basalevenen meist an de vun n graphit rankamt anisotrope kohlenstofffesen sünd licht utermatig stief un fast un warrt in verbundwarkstoffen insett glaskohlenstoff glassy carbon is en hoochtechnoloogschen warkstoff ut reinen kohlenstoff de de egenschoppen vun glas un keramik mit de vun n graphit verbinnt in n gegendeel to graphit hett glaskohlenstoff en fullerenordige fienstruktur un bargt dordör en breet rebeet vun gode materialegenschoppen de leddanlaag is to n bispeel sieter as bi n graphit as graphen warrt en graphit basaleven vun sp hybridiseert kohlenstoff betekent de dünnen schichten kann man dör cheemsch splitten vun graphit maken in kunststoff inbett egent sik dat as utgangsmaterial för ne e verbundwarkstoffen oder för ünnersöken vun tweedimensionale kristallen wenn een orgaansche materialen as to n bispeel de schalen vun kokosnütt vörsichtig graphiteert kummt dorbi en porösen kohlenstoff bi rut de hollrüüm sünd dorbi mitenanner verbunnen as bi n swamm un billt dordör en bannig grote binnere böverflach aktivkahl kann löste stoffen in lütte kunzentratschonen ut fletigkeiten filtern un gasen absorbeeren sott is ok en kohlenstoff op grundlaag vun n graphit de egenschopp vun n graphit kamt üm so duller rut je reiner de sott is sott vun lampen un kersen is tomeist stark mit orgaansche verbinnen verunreinigt de dat utbillen vun gröttere graphit verbännen hinnert en wietere form stellt de sp bunnen kohlenstoffatomen dor dde as n zylinder anordent sünd jemehr geometrie kummt ut en evene graphitschicht tostannen de to n zylinder oprullt warrt dorbi entsteiht en röhr de tosätzlich noch verdreiht wesen kann wodör sik de elektrischen egenschoppen ännert dat is mööglich dat mehrere eenwannige röhren zentreert inenanner leegt dorüm warrt twüschen multiwalled carbon nanotubes mwcnt un single walled carbon nanotubes swcnt ünnerscheedt bito gifft dat so nöömte carbon nanobuds de de egenschoppen vun kohlenstoffnanoröhren un fullerenen mitenanner kombineert kohlenstoffnanoschuum is en tofallig orienteerte nettordige anorden vun kohlenstoff hopens ruchweg so as de glaskohlenstoff aver mit düütlich gröttere hollrüüm jemehr dörsnittliche dörmeter liggt bi söss bit negen nanometer ut technische sicht is kohlenstoffnanoschuum in aerogel mit en dicht vun bit g cm deelwies gifft dat noch sietere dichten mit ungewöhnliche magneetsche egenschoppen vun n kohlenstoff gifft dat twee bestännige isotopen c un c wovun dat eerste to in de natur vörkummt un dat annere blots to c is as betogspunkt to n meten vun atommassen defineert worrn c kann bi nmr spektroskoopsche ünnersöken insett warrn blangen de bestännigen gifft dat ok noch en reeg vun radioaktive isotopen dat bekannste dorünner is dat c mit en halfweertstiet vun johren dit isotop entsteiht in de atmosphäär dör en natürliche karnreakschoon ut dat stickstoff isotop n orgaansche verbinnen nehmt also c in en sünnere proportschoon to de bestännigen isotopen op wenn disse orgaansche verbinnen nu aver vun de atmosphäär also vun de luft afslaten warrt ännert sik disse proportschoon mit de tiet dör radioaktiven verfall dör t bestimmen vun de c proportschoon to de bestännigen isotopen kann man also op dat öller torüchsluten disse radiokarbonmethood warrt vör allen in de archäologie anwennt dat inkahlen is en värgang bi den över geoloogsche tietrüüm de kohlenstoffandeel vun orgaansche stoffen anstiggt disse vörgang hett to n entstahn vun bruun un steenkahl ut plantenöverresten vun t karbon föhrt en gau verfohren is dat ophitten ünner inertgas de karboniseeren bit c un graphiteeren oder graühitiseeren baven vun c föhrt to n bannig kohlenstoffanriekern in minuuten oder wenige daag afhangig vun de materialmengde as rohstoffen to n winnen vun kohlenstoff kamt anthrazitkahl steenkahl koks karboniseerte steenkahl bruunkahl eerdööl eerdgas torf holt un holtkahl karboniseert holt in fraag kohlenstoff is dat element dat vun all elementen de meisten verbinnen billn kann dorvör liggt blots noch de waterstoff man ok bl ots vun wegen dat waterstoff in meist all kohlenstoffverbinnen mit in is sünnerheiten n kohlenstoff sünd dat he keden un ringen mit sik sülvst un annere elementen billn kann as ok dubbel un dreefackbinnen ünner bedeeligen vun orbitalen dör sien middelstarke elektronegativität hett kohlenstoff en goot binnenvermögen to elektropositivere as ok to elektronegativere elementen all oxidatschoonstopen vun iv bit iv kamt in de natur in anorgaansche un orgaansche verbinnen vör bit op wenige utnahmen warrt verbinnen vun kohlenstoff to de orgaanschen chemie rekent de mitünner ok as de chemie vun n kohlenstoff betekent warrt de orgaansche chemie ümfaat mehr verbinnen as de hele anorgaansche chemie vun wegen dat de kohlenstoff de egenoort hett lange keden un kovalente binnen mit annere atomen to billn ok de biochemie is en deel vun de orgaanschen kohlenstoffchemie to de eefachsten verbinnen tellt beiden alkanen methan un ethan to de anorgaanschen verbinnen warrt traditschonell blots en poor kohlenstoffverbinnen tellt dorünner sünd de suerstoffverbinnen an bedüdensten latiensch of ouk latien is de spraak vun de olen römers ok later wöör un ward latiensch snackt un vör allens schreven in de kark in de medizin vun de afkaatens de biologens un ok süns in de wetenschapen latien höört to de itaalschen spraaken de sümmes wier to den tak van de centum talen höört de weer een onderdeel van de indogermaansken talen sünt latien is ene syntetiske taal dat betekent dat bijna aol de grammatisken formen düür voorsettels präfix of anvugels suffix an de stam van de woorden gebeld werdt latien hef bi de hoofdwoorden ses naamfallen dat sünt die veer die wi ouk in hoogdüütsk hett aos er sünt nominativ genitiv dativ en akkusativ en twee die er vandaag in het hochdütsk nich meer sünt de ablativ een reste van de vokativ bi de doewoorden hef het latien jüstsou aos platt en hoogdüütsk tieden maar se worren bijna aolle sonder hülpsdoewoorden bebeldt dat gült ouk vöör dat belden van aktiv en passiv en van de isform en de mogelikheidsform düür düsse velen grammatisken formen met velen uutzonderungen is latien heel swoar te leren düt mag ene oorsake doarvöör sijen dat aol in roomske tiet het gewone volk ene heel makkelikkere form met minder grammatiske formen het sou genomde vulgärlatien gebroik worut sik na t end van dat röömsch riek all romaansche spraken van vundaag entwickelt hebbt in de ole tied weer latiensch de spraak vun de lü ut de italiensche landschap latium wo rom in liggen deit mit dat utbreeden vun dat römsche riek breed sik ok de spraak ut bit na britannien un germanien na dat enn vun dat römsche riek bleev latiensch de spraak vun de kark un vun de wetenschap wokeen op sik höll de harr in t medeloller latiensch snackt bet so weern ok in dat plattdüütsche spraakrebeet de opschreeven saaken op latiensch ok adam vun bremen un anton praetorius harrn op latiensch schreven denn geev dat obers ok in de hansetiet af un an urkunnen op plattdüütsch ut ganz verscheeden tieden sünd denn ok latiensche wöör in dat plattdüütsche kamen to n bispeel de keuk oder de persepter litauen op litausch lietuva is en lütte republiek de in n noordoosten vun europa an e ostsee liggt baltikum navers sünd lettland wittrussland polen un en lütt deel vun russland de kaliningrader oblast wat de ehemals en deel vun oostpreußen weer de hööftstadt is wilna unafhängig ist de staat siet den märz to n januar is litauen as eu staat de eurozoon bitreeden un führ eegen euromünten in amtsspraak is litausch wat mit lettsch un preuss sch verwandt is in alle rebeden is de mehrheitsspraak hoochlitausch in den osten warrt en beten poolsch un witruss sch snackt vele inwannerers snackt hüüttodaags ok russ sch plattdüütsch warrt fast nich snackt welke litauer snacken hoochdüütsch russ sch ingelsch un franzöösch de litausche landschap is liek as de noorddüütsche de gröttste deel vun dat land reckt nich över meters nn dat landschapsbild wesselt twüschen flachlannen un lütte hümpels litauen reckt vun de oostsee na de asmena hümpels de längste stroom is de nemunas de verfaten is parlamentaarsch un demokraatsch litauen is en unitarrepubliek präsidentin is gitanas nausda ministerpräsident is saulius skvernelis vilnius europakulturhööftstadt unesco objekt liechtensteen amtelich förstendom liechtensteen is n binnenstaat in middeleuropa un n konstitutschonelle erfmonarchie op demokratsch parlamentarsche grundlaag de eigenständigkeit liggt bi de lüe un ook bi de landförst dat alpenland liechtensteen grenst westelich an de swiez un ostelich an öösterriek un is in twee regionen un elve gemeenen opdeilt liechtensteen is met sauwat bi inwohners de lüttjeste staat in de düütsche spraakruum de höftstad un de sitt van de först is vaduz de grotste oord is schaan de sterk kultivierte noorden dat opperland un de minderer bewirtschappte süüden de onnerland wiesen de landschapp van de förstendom dat förstendom word met de gründung van de rhienbund in de jahr faktisch unafhänglich un is sied de införung van n tollkontrakt in de jahr sterk met de swiez verbunden de förstenmonarchie is medeglied van de vereente natschonen un de europääsche wirtschappsruum aver nich in de europääsche union liechtensteen is n an de rhien liggende binnenstaat in de alpen dat förstendom is van de swiezer kantonen st gallen in de west graubünden in de süüd un in de oost van de östenrieksche bundsland vorarlberg umgewen siene politsche staatsgrenz tau de swiez in de west is gliek de loop van de rhien de süüdeliche un osteliche grenz is dör de alpen hoochbargen un de rätikon präägt de grenz tau öösterriek löppt höftsächlich op de bargenkamm dat förstendom is de enzige alpenstaat de kompleet in de alpen liggt liechtensteen is bineben usbekistan de enzige staat de bloot van binnenstaaten umgewen is umme bi twee driddel van de inwohners sien boren liechtensteener ein fiefdel van de wohnlüe kümmt ut de anneren düütsche spraakruum ut de swiez ut öösterriek un ut düütschland folgt van ut italien un ut de vormalige jugoslawien sien ut de türkei un kümmen ut annere lannen rund natschonalitäten lewen ständig in liechtensteen de liechtensteener spreken n alemannsche dialekt van de hoochdüütsch dat hoochalemannsch ward ook in de naverkantonen graubünden un st gallen un ook in de östenriekse vorarlberg sproken schrift un medienspraak is aver hoochdüütsch liechtensteen is de enzige staat met düütsch as alleeniger amtsspraak de verfaten is demokraatsch de vertreden na buten liggt bi de swiez alle sieden op hoochdüütsch landweertschap de f is de anbo vun planten un de tucht vun veehtüüch för de nehrmiddelprodukschoon vör dat de minschen landweertschop dreven hebbt sünd se al op de jagd gahn un hebbt planten to n eten sammelt so wat vör v chr hebbt de lü anfungen veehtüüch to hooln meist sünd se mit ehr veehtüch in en grotet rebeet as nomaden rümtrocken de anbo vun koorn is een markmol vun all olle kulturen dat güng al in de steentiet los bi de olen ägypters weer dat garst un weten ok bi de sumerers un later denn bi de greken un römers in china weer dat de ries un in amerika de mais na dat wat trocken warrt ünnerscheed wi na de grött vun den bedrief ünnerscheed wi freuger weer dat so dat de mehrsten minschen in de landweertschap arbeiden deen dat weern mehr as de hälft vun all de lü hüüt is dat vunwegen de technik allens anners wurrn london is de hööftstadt vun england un vun dat vereenigte königriek vun grootbritannien un noordirland de stadt liggt an e themse in süüdoostengland an n april is greater london platt groot london grünnt wurrn greater london hett siet de tiet en gemeensam verwalten in dat johr leven dor minschen up km dor mank sünd de in de stadtbezirken vun inner london wahnt in de agglomeratschoon vun london leven in dat johr inwahners london is en vun de wichtigsten zentren för kultur finanzen un hannel in de welt weltstadt dor gifft dat bannig veel universitäten hoochscholen theaters un museums de gemarken vun greater london sünd updeelt in inner un outer london un sett sik tohopen ut de city of london un denn noch annere stadtdelen london boroughs dormank ok de city of westminster in london sitt de internatschonale organisatschoon för seeschipperee imo london liggt över km langs den themse stroom wo schipperee up bedreven warrt in n dörsnitt liggt de stadt m över nn de anfang vun de stadt lä in en wohnsteed in n noorden vun de themse in de hüdige city of london ut düssen grund liggt de gröttere deel vun de stadt noch hüdigendags in n noorden vun de themse bit weer de london bridge de eenzige brugg över den stroom as in dat un johrhunnert annere bruggen un de iesenbahn boot wurrn sünd is de stadt na all richtungen hen grötter wurrn dat land is platt oder hett en poor buckels dorüm konn de stadt sik goot utbreden fröher weer de themse veel breder un sieder as hüdigendags hüüttodaad is se meist ganz mit dämm ingrenzt un de bäken un fleten de dor toströömt liggt ünner de eer de tieden vun de noordsee her sünd in london noch düütlich to spören dorüm gifft dat in de stadt ok de gefohr vun överswemmen un stormfloot bi woolwich ööstlich vun greenwich is in de er johren dat thames barrier boot wurrn dat is en wehr gegen de gefohr vun hoochwater dat stadtzentrum dicht bi n trafalgar suare liggt up noord un west dör dat königlich observatorium in greenwich is de bekannte nullmeridian dörleggt wurrn vun em gaht de längengraden ut un dormit ok de tietzonen london hett de ollste u bahn vun de eer liwwadden freesch ljouwert stadtfreesch liwwadden nedderlannsch leeuwarden is de hööftstadt vun de provinz freesland in de nedderlannen up den dezember hefft in de gemeende inwahners leevt un dat geev dor knapp arbeitsplätz liwwadden is een vun de elf steden vun de provinz freesland al vor dat johr leven minschen an den oort de nu ljouwert heet dortieds lä de oort an de middelsee de al in dat johrhunnert togahn is vunwegen slick un modden de hannel reck bit nah russland hen in dat johr sünd de dree warften dörper oldehove nijehove un hoek tohopenföögt wurrn to de stadt liwwadden in dat sülbige johr kreeg de oort stadtrecht um höör liwwadden to de tein meist bedüdend städen in de nedderlannen dormals harr de stadt bi inwahners hüdigendags hett liwwadden de funktion as een zentrum för de region man in de nedderlannen is de stadt nich mehr so wichtig lübeck lybek ok lübeek is en ole hansestadt in sleswig holsteen lübeck liggt an de traav un hett inwahners de ole stadt liggt op en insel in de traav to lübeck höört ok travemünn wat en seebad is de haven vun lübeck maakt hannel besünners na de länner langs de oostsee vun travemünn gaht fährscheep na trelleborg de naam kümmt vun dat ole slaavsche liubicen en steed vun de al adam vun bremen vertellt hett hinnerk de leuw hertog vun sassen hett denn de stadt lübeck dor grünnt wo se hüüt liggt dat weer denn hett lübeck gau opswung nahmen un driev besünners hannel langs de hele ostseekant lübsche kooplüüd sluten sik to hansen tosamen un later maak de stadt lübeck den anfang för de hanse as bund vun städer hamborg weer de noordsee haven för lübeck un lübeck de oostsee haven för hamborg dorüm harrn de städer ok in dat johrhunnert en kanal twüschen alster un traav maakt alster beste kanal de hett dat aver nich lang maakt un dat lütte stück twüschen alster un traav weer denn mit ossenkarrn maakt aver na de ilv harrn se denn den stecknitz kanal boot de na lümborg güng labskaus is een eten vun de waterkant is ok good op n schipp to eeten all de saken de een dorto bruukt kanns op vorrat holln weer al fröher so un kanns ok bieten wenn du keen teihn mehr in t muul hest labskaus is ut kantüffelmus un pökelfleesch allens schöön lütt dörchdreiht dormit dat beter smeckt kümmt dor ok noch zibbeln rin un peper un solt rode beete kann rin aver beter is dat dorbi suure gurken höört dorbi spegelei doröber fisch kümmt nich rin tominns na hamborger oort an de ostsee un in däänmark un sweden doot se dat aver af un an doch fisch mutt aver doch dorto un twors n schönen suurn heern bismarck heern kanns ok en rullmops nehm dorto hüürt ok en kolen kööm dat gifft lüüd de seggt dat is dat wichtigste vun n labskaus ok bi de süüdlanners hett labskaus intwüschen frünnen funnen to n bispeel de ool bunneskanzler helmut kohl de harr dat nich blots mit den pälzer saumagen nee ok mit den labskaus tominns wenn he mal na de waterkant keem de medizin vun lat ars medicinae heelkunst oder heelkunn is de lehr vun de krankheiten un sehren vun minsch un deert woans man vörsorgen un sik dortegen schulen jem kennen un ünnerscheden und jem opletzt ok behanneln kann utöövt warrt de medizin vun dokters vun anhöörigen vun annere achte heelberopen un therapeuten as de traditschoonellen heelmakers oder de in düütschland tolatenen heelpraktikers jemehr teel is dorbi de gesundheit vun den patienten to schulen un to wohren oder em gesund to maken wenn he al krank oder besehrt is to dat feld vun de medizin warrt blangen de humanmedizin ok de deertenmedizin veterinärmedizin tellt wenn een den begreep wieter faten deit fallt ok de phytomedizin bekämpen vun platenkrankheiten un schaaddeerten mit dorto in dissen ümfaten sinn is de medizin de lehr vun t gesunne un kranke leevwesens in de kulturhistorie gift dat en grote tall vun verschedene lehrmodellen vun de medizin dat geiht los mit de dokterscholen in t europääsche un asiaatsche öllerdom un reckt bit to de modernen veelfalt vun wetenschoppliche un alternative anbotten to de medizin höört ok dat anwennte forschen vun de vertreders to n ünnersöken vun den opbo un de funkschoon vun minschenlief humanmedizin oder deertenlief veterinärmedizin in n gesunnen un in n kranken tostand üm dormit de diagnosen un therapien beter to maken de wetenschoppliche medizin nütt dorbi de grundlagen ut de physik chemie biologie un vun de psychologie de medizin is en insichtenwetenschop de sik an de praxis orienteert telen vun t behanneln sünd de vörsorg vör krankheiten krankheitspräventschoon oder vör jemehr kumplikatschonen de kuratschoon dat heelen vun krankheiten de heelt warrn künnt as ok de palliatschoon also dat linnern vun wehdaag un lastenvun situatschonen de nich mehr heelt warrn künnt en wietere opgaav vun de medizin is de rehabilitatschoon also dat wedderherstellen vun de phyischen un geistigen anlagen dokters un annere therapeuten maakt dorför plaans to n behanneln un kiekt in de patientenünnerlagen na den verloop vun de therapie disse patientenünnerlagen sünd togliek ok dokumenten mit juristische bedüden in n medizinschen alldag warrt in n besten fall wetenschoppliche insichten mit de resultaten vun de anamnees un de intuitschoon un dat weten vun dokters tohoopbröcht üm den enkelten patienten best mööglich to behanneln dorbi is de persönliche patient dokter relatschoon wichtig de tostannen kummt wenn een mit gesundheitliche problemen help söcht na de dünken vun medizinhistorikers is disse relatschoon bannig anners worrn as de moderne medizin opkamen is dat expertenweten un de autorität vun de eenheitlich utbillten dokters hett jem en beherrschen rull inbröcht de fröhere barbieren steensnieders oder ok akademische dokters vun n ollen slag mit jemehr theorien de faken keen spood bröcht hebbt in disse form nich harrn vundaag gaht de definitschonen wat krankheiten utmaken doot un welke medizinischen un medizinisch politischen dorgegen vörnahmen warrn mööt to n gröttsten deel vun de dokters ut op de annern siet dett de börgerliche sellschop in düütschland siet de laten kaisertiet aver ok wedder versöcht de speelruum vun de dokters to minneresen as to n bispeel dör den to n eersten mol publizeerten juristisch fastleggten begreep vun t liefbesehren to de en patient op jeden fall tostimmen mutt nu will een vun n therapeuten en deliberative leistung hebben de mit sien fackweten de fre e bestimmen vun n patienten ünnerstütten deit se em aver nich wegnimmt de dormit verbunnene plicht to opklären dör n dokter is ok ünner den indruck vun t vörgahn in t nazi regime vundaag internatschonal unbestreden dat wiest sik in de deklaratschoon vun helsinki de internatschonal gellt as ok in t natschonale straafrecht un in de beroopsornen vun de medizinischen beropen dokters as ok therapeuten ut annere heelberopen bruukt en analytischen krankheitsbegreep de krankheit as funkschoonsstören vun n organismus op de grundlaag vun en verdrags un vertroensrelatschoon künnt daten to de krankenhistorie anamnees tohoopdragen un en ümfaten klinische ünnersöken dörföhrt warrn technische verfohren för de medizinischen ünnersöken mit help vun t labor bildgeven verfohren as to n bispeel röntgen un veel annere verfohren as to n bispeel dat elektrokardiogramm geevt extra informatschonen över den tostand vun n lief de opgaav vun de dokterkunst is de velen informatschonen un beobachten to en diagnoos tohoop to bringen bloot wenn de diagnoos recht is kann ok de therapie spood hebben disse analytische sichtwies vun de krankheit in de wetenschopplichen medizin de ok vun vele alternative therapeuten övernahmen worrn is hett to n gröttsten deel de ontoloogschen ansichten ut de fröheren johrhunnerten aflöst ümstreden gräinsfäll vun de krankheitsdefinitschoon sünd behinnern un psychische krankheiten de jemehr definitschonen jümmer ok en sellschoppliche blieven warrt den natschonalen juristischen un finanziellen rahmen fört utöven vun de medizin warrt vunt gesundheitssystem vun den enkelten staat vörgeven to de tiet vun t middelöller leeg de krankenvörsorg in en bannig eenfacke form in de hanen vun de karken un kommunen mit jemehr hospitalen un anstellten dokters as de natschonalstaaten mit jemehr mächt opkamen deen hebbt de de kontroll un de opsicht över de heelberopen an sik togen un beslöten approbatschoonsornen un gbeöhrenornen in t johr hett preußen dat ünnerscheden twüschen chirurgen un dokters ophoven un de chirurgischen scholen dicht maakt op bedrieven vun liberale kreisen to de ok rudolph virchow tellen de geev de eerste gewarfornen vun t düütsche riek verlööf för de therapiefreeheit ok för behannlers de nich approbeert weern dat bleev bit vundaag mit dat gellen heelpraktikergesett vun bestahn ünner den kanzler otto von bismarck hett sik düütschland dat weltwiet eerste allgemene soziale system to n afsekern geven wat en settliche krankenversekern för all arbeitnehmers un jemehr anhörigen insluten de de vundaag vun all inwahners ümfaat de dokters de sik daallaten harrn hebbt sik gegen de eerst övermächtige verwalten organiseert hartmannbund un setten in dokterstreiks de hüütige sülvstverwalten dör na de de kassendokters för t sekerstellen vun de ambulanten krankenversorgen alleen verantwoortlich sünd un dorför en samtvergöden kriegt nootverornen na de weddervereenigen sünd ok de ambulatorien oplöst worrn de in de ddr begäng weern oder weern in dokterpraxen ümwannelt de gesundheitsämter speelt in de krankenversorgen keen grtote rull so lang keen katastrophen optreden doot de statschonäre medizin in krankenhüüsis men is to n gröttsten deel in de hand vun n staat bleven düütsche krankenhüüs sluut mit de krankenkassen verdrääg över de versorgen af un kriegt bito toschüss to de investitschoonskosten ut stüergeller se hebbt also en duale finanzeeren de mit de finanzeeren vun de kassendokters nix to doon hett tallrieke reformen vun de gesetten to t gesundheitswesen hebbt versöcht de dormit verbunnene dubbelversorgen mit düre infrastruktur t b medizinische grootreedschoppen to hinnern annere industriestaaten hebbt annere lösen utklamüstert so gifft dat natschonen mit en natschonal stüerfinanzeert gesundheitssystem as de national health service in grootbritannien oder mit n grotendeels nich reguleerten markt vun anbeders as dat gesundheitssystem vun de vereenigten staaten vun amerika in annere europääsche staaten gifft dat n reguleerten markt mit en starken apentlichen influss to n bispeel driggt in dat gesundheitssystem vun düütschland de apentliche hand över de gesettliche krankenversekern un de staatlichen toschüss för de krankenhüüs ruchweg vun de samtutgaven för t behanneln vun de kranken as dat jümmer mehr dokters un krankenhüüs geev un de technischen mööglichkeiten jümmer beter weern is dat gesundheitssystem ok jümmer dürer worrn wat mit tallrieke gesundheitsreformen minnert warrn schüll disse reformen hebbt nich bloot den ümfang vun de leistungen un den lohn dorför fastleggt man in n jümmer grötteren rahmen ok dat dörföhren vun de leistung un de kontroll vun de gööd reguleert in de sellschop warrt düchtig över de utwirken diskuteert as över de op dissen weg inföhrte ratschonaliseeren vergröttern vun de wirksomkeit un ratschoneeren ingrenzen vun de leistung as ok de verdeelgerechtigkeit wiet verbreedt is en indeelen vun de medizinische versorgung in dree rebeden de grote tall vun de medizinischen lehren un dat anwassen vun t weten hebbt to en opsplitten vun de medizin in en grote tall vun fackrebeden un spezialiseeren föhrt de grundlaag vun de wetenschopplichen mediziin billt de naturwetenschoppen biologie chemie physik sünners de humanbiologie de anatomie de biochemie un de physiologie de dör de psychologie un sozialwetenschoppen ü a medizinsoziologie epidemiologie gesundheitsökonomie ünnerstütt warrt in t düütsche medizinstudium warrt disse fäcker as vörklinik in n eersten afsnitt tohopenfaat de klinischen fäcker befaat sik dorbi mit dat behanneln vun patienten sülvst dorto höört de traditschonellen rebeden binnere medizin un chirurgie de gynäkologie un geboortshelp un siet ruchweg de pädiatrie jüngere spelzialiseeren sünd t b de ogenheelkunn de hals nesen ohren heelkunn de pulmologie de sozialmedizin oder de psychiatrie in t johrhunnert hebbt sik technisch utrichte fäcker utbillt as de radiologie oder de strahlentherapie oder fackrebeden die integrativ arbeiten doot as de geriatrie un de palliativmedizin to disse fachdokterrebeden höört ok noch wietere ünnerspezialiseeren as kinnerkardiologie neuroradiologie suchtmedizin un vele annere jemehr inholten warrt to n bispeel in düütschland in de musterwieterbillnornen vun de bundsdokterkamer kodifizeert dorto kamt de opgavenrebeden vun de annern heelberopen as de krankengymnastik de logopädie de medizinsch technisch assistenz medizinische assistenz usw de jüst so as de dokterberoop en hoge spezialiseeren un professionaliseeren dörlopen hett sünners de krankenpleeg hett sik vun ehr rein karitativen opgaav intwüschen to en akademische wetenschop un egenstännige stütt vun de versorgen vun de kranken entwickelt blangen de staatlich sankschoonerten un kontrollerten medizin gifft en en grote tall vun alternativ oder komplementärmedizinische anbotten de na jemehr definitschoon nich an de medizinischen hoochscholen lehrt warrt afhangig vun jemehr positschoon in de sellschop künnt eenige vun disse lehren un methoden aver en maat an standariseren un akademiseren opwiesen un in de staatliche gesundheitsfinanzeeren opnahmen warrn in düütschland sünd dat to n bispeel de sünneren heelverfohren homöopathie plantenheelkunn anthroposohische medizin un de akupunktur in de usa de osteopathie op lieke wies acht een bült komplementäre methoden diätetik ornentherapie naturheelkunn warrt vun wiete deelen vun de praktizeeren dokters acht annere traditschonelle medizinsystemen volksheelkunn opminnst vun vele dokters tallrieke methoden un verfohren de nich afsekert sünd staht an n rand vun t spektrum un warrt bloot vun minne behannlers anwennt eenige gellt sölvs as gefährlich för den patieten t b de clark therapie oder de germaansche ne e medizin in de usa un in düütschland warrt versökt hoochschoolmedizin un alternativmedizin miteneen to verknütten ok mit den begreep integrative medizin betekt disse medizin kann an sik bloot mit inschränken as wetenschop betekt warrn vunwegen den mangel an theoriebilln de ansatz vun de evidenzbaseerten medizin versöcht hier to helpen dördor dat sik dat klinische vörgahn an wetenschoppliche insichten utrichten deit dat heet dat therapieformen bloot den annahmen warrt wenn jemehr wirksomkeit in klinische studien nawiest worrn is an den grundsat vun versöök un verdoon as vörgahn in de grundlagenforschen vun de medizin hett sik dör dissen ansatz aver noch nichts ännert liekers billt de medizin tohoop mit de naturwetenschoppen in dat hüütige system vun de wetenschoppen sünners an de universitäten en grundsteen vun de forschung un de finanzeeren in t öllerdom hebbt sik in de hoochkulturen vun china indien un in n ruum vun t middelmeer verschedene medizinsystemen billt de sik mit de tiet veelfack ännert un ok mengelt hebbt un ok in de westlichen alternativmedizin en grote rull speelt de traditschonelle chines sche medizin is ruchweg in t tweete johrdusend vör christus ut eenfacke dämonen un ahnenheelkunnen entstahn in de tiet na konfuzius hett sik dat to dat vandag noch bekannte naturphilosophische system differenzeert ut duale un elementare entspreken de praktische medizin kummt ut de tiet üm v chr de pharmakologie mit dat wark vun tao hongjing de akupunktur mit dat anonyme wark hungd nijng de medizin vun n gelen kaiser in de neetiet ünner den influss vun kommunistische regeeren un de tonehmen westliche rezepschoon sünd de techniken verbetert un standariseert worrn wogegen de oorsprüngliche dämonenlehr opgeven weer de ayurveda medizin ut indien is üm v chr rüm ut öllere magisch theistische glovensinholten defineert worrn se baseert theoreetsch op en temperaturlehr in verknütten mit en liekwichtsphysiologie vun de elementen luft gall un sliem hännig dorgegen op nehren un meditatschoon eerste schriftliche henwiesen dorto sünd al in t arthashastra to finnen ümfaten lehrböker kamt vun sushruta chakara un vagbhata ok yoga finnt sien anwennen in de heelbehanneln in de medizin vun t öllerdom in ägypten grekenland un rom hett de vundaag weltwiet verbreedte westliche medizin ehrn oorsprung historiker hebbt de antike medizin in veer phasen indeelt de eerste theurgisch magische medizin hett kranke in tempels behannelt un hett versöcht heelwunner vun de gödder uttolösen ehr enn warrt mit de tiet vun hippokrates vun kos verbunnen hippokrates weer de naamsgever aver seker nich de enkelte oorsprung vun en ne e naturphilosophie ut elementenlehr un göödpathologie de dat hanneln vun dokters vun n direkten influss vun de gödder lösen de de hippokraatsche praxis ut diagnoos therapie un prognoos hett bit vundaag bestand sien fallbeschrieven gellt as de oorsprung vun de hüütigen wetenschopplichen medizin in de opfolgen hellenistischen phaas hebbt sik babento wietere dokterscholen utbillt as to n bispeel de vun de empirikers vun de methodikers oder vun de pneumatikers oplest folg de greeksch röömsche phaas de kenntekt weer dör schrievers as celsus dioskur un galen jemehr anatomische pharmakoloogsche un chirurgsche warken hebbt blangen dat vun hippokrates bit to de opkloren dat medizinische denken in t avendland bestimmt in de byzantinschen tiet weern de antiken vörbiller üm de pulslehr un de harnschau utwiet na den fall vun konstantinopel hett de islamschen meesters de medizinischen traditschonen övernahmen un scholen för botanik diätetik un chirurgie entwickelt dorünner dat rutragen wark vun avicenna de klass schen schrievers tomeist in islaamsch översetten un kompilatschonen bleven de karn vun de westlichen medizin bit in t johrhunnert de medizinschool mit den gröttsten influss geev dat in salerno ne e bidrääg vun de klostermedizin vun t middelöller weern astroloogsche un theoloogsche elementen as ok de signaturenlehr wona heelplanten dör jemehr buteren egenschoppen to kennen sünd dat weer en verschel de in lieke form eerst veel later wedder vun de homöopathie opgrepen worrn is dorna geev dat stillstand de en poor johrhunnerten anhollen de de mediziners in de renaissance hebbt sik denn vun de antiken vörbiller löst de anatom andreas vesalius weer sinn un vörbild vun en ne en tyyp vun plietsche lüüd de ut egene ansichten schreven hett un nich vun hippokrates un galen utholen de togliek hett ambroise par de chirurgie revolutioneert wiel paracelsus in sien iatrochemie de hippokraatsche säftlehr ümsmeten hett in t johrhunnert füng mit de experimenten vun francis bacon dat tietöller vun de wetenschopplichen medizin an dat bit hüüt anduert de krankheitstheorien weern noch nich so kloor as vundaag eerst in t johrhunnert hett sik de pathologie gegen lehren as de humoralpathologie oder de hufelandsche levenskraft dörsett dat johrhunnert oplest weer prägt vun an düchtig anwassen vun weten un dormit vun t utprägen vun tallrieke medizinsche fackrichten as de bakteriologie de hygiene de anästhesiologie de sozialmedizin oder de psychiatrie togliek hebbt de industriestaaten mehr un mehr en opsichtfunkschoon över dat gesundheitswesen övernahmen en natschonal gesundheitssystem hett sik utbillt as dat nhs in england en düsteren plack in de medizinhistorie stellt de staatliche kontroll vun de medizin in n natschonalsozialismus dor den endpunkt vun de entwickeln stellt opstunns de evidenzbaseerte medizin dor as ok dat flachümfaten inföhren vun göödmanagementsystemen op all rebeden vun t patientenversorgen de solten see oder eenfach see ok haff oder meer is en lütteren deel vun en ozean also soltwater vun de millionen km grote baberflach vun de eer fallt up de ozeane un blots up de kontinente vun disse grote waterflach nimmt de pazifische ozean millionen km de atlantische ozean millionen km un de indische ozean millionen km in de seefohrers snackt faken vun de seven seen to de tahl kaamt se woll wiel se de iesseen rund um den noord un süüdpool de middellannsche see un de noordsee as sülvstännige seen rekent de mittlere deepde vun all seerebeden liggt bi m de gröttste deepde wurr mit m in den marianengraven vun den pazifischen ozean meten wat vun dat seewater toeerst to vermarken is dat is de soltgehalt de in de apenen ozeane dörsnittlich bi liggt darvun sünd mehr as kaaksolt un de rest besteiht ut lösungen vun verschedene elementen de soltgehalt in de randseen hangt darvun af woveel söötwater ut de ströme un mit den regen dartokummt för dat klima up de eer is ok de warms vun dat seewater wichtig je na de bredenlaag un de johrstiet liggt de tempratur twüschen den iespunkt in de poolrebetten un c in de tropen in dat rode meer un in den persischen golf kann dat water sogaar bit to c warm warrn de iespunkt liggt wegen den soltgehalt bi c de mittlere seetempratur liggt an de baberflach bi c un in de deepde vun de ozeane bi c de meerbodden hett woll en eenfacheret relief as de landbaberflach aver wi weet noch nich veel darvun forschungsscheep sünd darbi unnerseesche bargen un gravens fasttostellen in all seen is de bodden mit slamm bedeckt de to n deel ut de strööm inbrocht warrt oder vun de resten vun dode deerter un planten herkummt to de seebewegungen höört neven de tiden ok de seeströmungen un de bulgen de strömungen kaamt tostannen dör winddriften de ehre richtung wesselt und socke de regelmatig in bestimmte johrstieden ümmer in de glieke richtung weiht so as de monsun un de passat de bulgen de dör den anholen wind togangen kaamt warrt seegang nöömt de seefohrers kennt teihn stopen vun spegelglatte see bit swaren seegang bi windstärkde graven seegang sünd de bulgen m lang un m hooch för de minschen is de see en verkehrsruum de de ganze eer umspannt un uterdem leverant vun weertvulle nährmiddel fisch un vun mineralien is to n bispill solt in dat internatschonale recht besteiht de grundsatt vun de freeheit vun de see dat heet kien överstaat droff hoheitsrechten över de apene see för sik verlangen utnahmen darvun is bloots en smalen striepen an de küst dar gellt as hoheitsgrenz för den anleggerstaat de dreemielengrenz dat heet ene lien in n afstand van dree seemielen km vun de waterkant blots lütte buchten sünd utslaten de wetenschap vun de see is de seekunn oder ozeanografie de in n allgemenen vun de universitäten bedreven warrt de zentrale seekundliche forschungsanstalt vun de brd is dat düütsche hydrographische institut in hamborg bundsamt för seeschippfohrt un hydrographie hamborg rostock mekelnborg vörpommern oder mäkelborg vörpommern is en düütsch bundsland in n norden de hööftstadt is swerin mekelnborg vörpommern liggt an de waterkant vun de oostsee dor leevt up km inwahners september dat sünd inwahners km de gröttste see is de müritz de gröttste insel sünd rügen un usedom de naam vun dat land kummt vun de twee delen regeert warrt mekelnborg vörpommern vun den september af an vun en grote koalitschoon ut spd un cdu ministerpräsident is vun den oktober af an erwin sellering vun de spd sien vörganger harald ringsdörp hät vör de leste wahl ok al en root rode koalitschoon tohopen mit de pds anföhrt ministerpräsidentin is nu manuela schwesig in t land warrt plattdüütsch sünners mekelnborg vörpommersch platt un hoochdüütsch snackt de republiek noordmakedonien is en republiek de in n süüdoosten vun europa liggt balkan se langt blot over en deel vun de histoorsche landschop mit den olen naam makedonien hen de ehre annern deele hüdigendags to grekenland un to bulgarien tohören doot navers sünd albanien serbien bulgarien un grekenland von de unafhängigkeit bet hett sik dat land makedonien nöömt üm den naamstried twüschen grekenland un makedonien bitoleggen hett dat land sien naam an n februar to noordmakedonien ännert amtsspraken sünd makedoonsch un albaansch noordmakedonien is vun bargen präägt de gröttste stroom is de wardar de gröttste see is de ohridsee de verfaten is demokraatsch dat fyrom dat faken an de naam anhangen worrn is steiht för former yugoslav republic of macedonia dat is wiel dat de greeksche regeren en veto inleggt harr as makedonien fyrom as unafhängig gellen laten warrn schull grekenland besitt en provinz in sien noorden mit den sülven naam makedonien un harr angst vör besittanspröch vun de nu unafhängig naver makedonien as kompromiss is dat unafhängig land republiek makedonien fyrom mit den tosatt fyrom in de uno opnommen worrn de kunflikt mit grekenland is bileggt worrn as sik dat land op noordmakedonien ümdöfft hett de republiek malta is ene inselstaat in de middellannsche see twüschen sizilien un de noordafrikaansche küst fröher weer se en britischen stüttpunkt kroonkolonie up den weg vun de westliche na de ööstliche middellannsche see mit good iwahner up blots km flach gellt malta as de staat mit de fievthööchste bevökerungsdicht weltwiet de grootdeel vun de bevölkerung konzentreert sück up de hööftstadtregion um valletta in de sien ballungsruum rund inwahner leven de malteser sünd en vöritalieensch un araabsch mischvolk mit maghreb araabschen dialekt amtsspraak is malteesch wat mit araabsch verwandt is malta tellt mit en flach vun uadratkilometern to de dwargstaaten is en beten lüttger as de stadt bremen un knapp düppelt so groot as liechtensteen de archipel liggt kilometer süüdlich vun de küst vun sizilien kilometer nördlich vun de libyschen habenstadt al khums kilometer nordöstlich vun lampedusa un ruchweg kilometer süüdöstlich vun de tuneesch halfinsel cap bon dat is neben zypern dat eenzige land vun de europääsch union dat vullstännig süüdlich vun den breetengrad liggt de hööftinsel malta malteesch malta is uadratkilometer groot nah süden hen utricht un reckt en längt vun un en maximale breedt vun kilometern tüschen hör nordwestlich enn un de tweet hööftinsel gozo malteesch gawdex erstreckt sück de kilometer wiet gozokanal in den de uadratkilometer groot insel comino malteesch kemmuna as ok dat nich bewahnt felseneiland cominotto malteesch kemmunett liggen gozo uadratkilometer groot meet in ost west richt kilometer in de längt un bit to kilometer in de breedt de wiederen allesamt nich bewahnt inseln vun den staat sünd dat kilometer südlich vun malta liggen filfla malteesch filfola un de saint paul s islands malteesch l gejjer ta san pawl an dat nördlich enn vun de st paul s bay de meter vör de küst liggen un tatsächlich tosommenhangen deren verbinnensstück bi ruuch see allerdings överspöölt wurrn kann in westen vun gozo an de swaart lagune dicht bi den dwejra point ragt de meter hooch fungus rock malteesch il ebla tal eneral ut dat meer en groot kalksteenfelsen manoel island malteesch il gira manwel in marsamxett harbour tüschen valletta un sliema wuurd meest nich mehr to de inseln tellt wiel se över en damm un en straat mit dat fastland verbunnen is da charakteristischste geographisch markmal vun malta ist de verscheedenheit sien küstenliens wat besünners up de hööftinsel to sehn is sünd de ost un de nordostsiet vun flach stränden un wiet buchten as de marsaxlokk bay den marsamxett harbour den grand harbour de melliea bay un de st paul s bay präägt finnen sück in südwesten un norden düchtih scharp tekent küstenafsnitte mit felsformatschonen un grottenähnlichen insnitten up disse siet heevt sück malta bannig schroff ut dat meer un bild langtrucken steilküsten de an de dingli cliffs in ta dmejrek kulmineeren de mit metern hööcht erhebung vun dat land wiedere karsthöhentüüg finnen sück in nordwesten mit de melliea ridge de bajda ridge un de bit to meter hooch marfa ridge de hööchsten erhebungen vun gozos sünd meter hooch wegen de extrem waterarmoot gifft dat up malta gozo un comino kien düersam strööms nah stark nedderslääg in winter können sück eenige utdröögt bachbetten tietwies mit regenwater füllen disse meest lütt rinnsale loopen in eng felsendälern den wieds tosommen wo se nicht so gau verdunsten de längste tietwielige bachloop is in wied l gasri to finnen de an de nordküst vun gozo in en fjordähnliche meeresbucht aflöppt de eenzig gröttere see vun dat archipel is künstlich anleggt un liggt binnerhalv vun de ghadira nature reserve up de landengt vör de marfa ridge knapp twee kilometer nordwestlich vun melliea de is m mal m groot un hett tallriek binneninseln in t öllerdoom weer malta naenanner in n besitt vun de phönizier un karthager v chr röömsch nehm belisar malta de vandalen af kemen den araber un de normannen karl v geev de insel an de johanniter kemen napoleon un de englänner in n tweete weltkrieg kunnen de englänner de insel gegen de düütschen un italiener verdefenderen aver in luftangrepen worrn hüüs demoleert un minschen kemen to dood siet staat in t commonwealth an dezember verklaart sück malta to n sülvstännigen republiek de verfaten is demokraatsch worr malta in de eu upnahmen moldawien offiziell up rumäänsch republica moldova is en binnenstaat in südosteuropa de grenzt in westen an rumänien in norden osten und süden wurrd moldawien vullstännig vun de ukraine umslooten so dat kien direkten togang to dat stäenwies blots twee kilometer entfeernt swaart meer besteiht de republiek wurrd in düütschland un in öösterriek moldau in de langform wurrd se as republik moldau bzw republik moldova betekent de hööftstadt is chiinu in den staat leven inwahner stand februar up en rebeet vun km amtsspraak is moldaawsch wat dat sülve is as dat rumäänsche aver ut politische grünn ümdööpt worrn is in moldawien leevt grote minnerheiten wat russ sch törksch un ukrainsch snackt moldawien is en landweertschoplich präägt land mit wienweertschop de region wo moldawien ahn transnistrien liggt heet bessarabien gröttste strööm sünd de pruth un de dnestr de verfaten is demokraatsch de weertschop hett grote problemen so dat moldawien dat ärmste land in europa is dat gifft ok sezessionsbestrevungen vun de russ sche un de ukrainsche minnerheit de de internatschonaal nich anerkannte republik transnistrien utropen hebbt montenegro is en lüttje republiek wat in n süüdoosten vun europa an e adria liggt balkan navers sünd kroatien bosnien herzegowina serbien un albanien de hööftstadt is podgorica amtsspraak is serbokroatsch offiziell serbsch montenegro warrt prägt vun hohe bargen de verfaat is demokratsch montenegro un serbien harrn sik in en staatenverbund tosamensloten serbien un montenegro dat weer de niege naam för dat olle jugoslawien dat geev denn bestrevungen de de uplösung vun de staatenverbund serbien un montenegro wullen in n mai hebben de inwohners vun montenegro för n egen staat afstimmt un sik an n juni vun serbien trennt in mai is montenegro as staat in de europaraat upnommen wurrn in juni as staat in de nato moskau russ sch moskwa is de hööftstadt vun russland moskau liggt an n moskwa stroom de stadt weer ok hööftstadt vun de fröhere sowjetunion un vun dat vorrevolutschonäre russland vun t johrhunnert bet wesen de regerensseet in de stadt is de kreml de stadt weer dat eerste maal nöömt in de johren wörr moskau vun de mongolen innahmen denn wörr de stadt hööftstadt vun en uonafhängig förstendom in t johrhunnert möök de zar ivan iii se to sien hööftstadt vun russland bi n inmarsch vun napoleon in t johr harrn de inwahners füür in ehr stadt leggt un sünd weglopen de truppen vun napoleon mööt de stadt verlaten moskau is anfangspunkt vun de transsibirische iesenbahn de wichtigste iesenbahnmagistraal vun dat land över nischni nowgorod un kirow no wladiwostok anner verkehrsverbinnen löppt no moskau hett en good system vun ünnergrundlienen wat metro heet is mit de bo anfungen worrn hüüt sünd dor lienen mit mehr as statschonen in bedrief poor vun düsse statschonen süht ut as palästen de stadt hett millionen inwahners millionen de grootruum moskau bi millionen de dagblääd in moskau sünd en molekül is en lütt deelken wat ut tomindst twee atomen besteiht tomeist aver ut noch mehr in en molekül sünd de atomen dör kovalent binnen tosamenholln dat molekül is de lüttste eenheit vun den stoff de togrunnen liggt un sien cheemschen un physikaalschen egenschoppen bestimmt warrt de atomen de dat molekül opboot splitt denn ist dat nich mehr de glieke cheemsche stoff de meisten molekülen sünd ut atomen vun verscheden cheemsch elementen opboot man dat kann jüst so ok blots atomen vun een un dat sülve element bargen t b h oder o molekülen sünd kovalent bunnen dat heet dat sik twee af un an ok mehr elektronen en energieniveau deelt eenfach utdrückt snackt man dorbi vun elektronenporen meist sünd dat eenfachbinnen twüschen twee atomens af un an ok dubbelbinnen un sogor dreefachbinnen gifft dat dorbi överlappt nich blots een elektronenpoor man twee oder dree moleküle sünd tomeist ut nichtmetallen tosamensett af un an speelt aver ok mol en metall mit de atomen in en molekül sünd keen ionen aver liekers gifft dat ok deelladungen binnen dat molekül wenn dat elektronenpoor vun wegen de elektronegativität mehr na dat een atom hentogen warrt as na dat weniger elektronegative de kovalente binnen warrt dorüm ok ünnerscheedt in unpolare binnen un in polare binnen bi de eersten hebbt de atomen de glieke elektronegativität wat an sik blots bi sülve elementen vörkummt man ok swack ünnerscheedliche mit en ünnerscheed in de elektrononegativität vun bit to warrt noch as unpolar bunnen opfaat unafhangig vun de atombinnen de dat molekül tohopenhollt wirkt ok kräft twüschen de molekülen vun en cheemschen stoff disse intermolekularen twüschen de molekülen wirkenden kräft bestimmt de egenschoppen de en stoff hett so as den kaakpunkt un den smöltpunkt oder ok wo goot sik en stoff mit en annern vermischen lett oder to lösen geiht in de reeg vun de afnehmen stärk sünd dat molekülen sünd so bannig lütt dat se mit dat oog nich to sehn sünd üm jemehrn opbo to beschrieven gifft dat verscheden oorden vunt dorstellen wenn en dat rüümlich maken will warrt de atomen in dat molekül normalerwies as kugeln dorstellt faken warrt för so en dorstellen en kalottenmodell bruukt wat de rüümliche anorden un de binnen verkloren schall för eenfacke verbinnen mit wenig atomen reckt de summenformel de blots angifft woveel atomen vun welk element in en molekül sitt as to n bispeel bi water ho oder bi ammoniak nh ut de summenformel kann een aver nich foorts aflesen woans de atomen bunnen sünd wenn de molekülen as to n bispeel in de orgaanschen chemie komplizeerter sünd is de summenformel nich mehr noog üm to weten woans dat molekül utsütt dor kann dat neemlich wesen dat de glieke tall von atomen op verscheden oorden tosamen verbunnen sünd dorto warrt denn isomeren seggt utenanner hollen kann man de mit de strukturformel de wat mehr över de binnen wiest in enkelte fäll reckt aver ok de strukturformel nich mehr ut üm den stoff nipp un nau to beschrieven t b bi molekülen de in jemehrn opbo as n spegelbild sünd enantiomeren üm ok solke fäll uteneenhollen to künnen warrt sünnere dorstellen bruukt as de fischer oder de haworth projekschoon en noch gröttere rull speelt de rüümliche opbo bi hoochkomplexe strukturen as se in de biologie oder in de medizin ünnersocht warrt as bi de proteinen hoochkomplexe molekülen künnt ut mehrere hunnert atomen opboot wesen üm jem dortostellen warrt versöcht kalottenmodellen oder annere formen vun rüümliche dorstellen to maken de infarvt warrt dat de rüümliche struktur beter rutkummt en bispeel för en hoochkomplizeert molekül is de bloodfarvstoff hämoglobin hier warrt denn verscheden even vun de struktur ünnerscheedt de primärstruktur warrt bi proteien t b dör de affolg vun de aminosüren fastleggt wiel de sekundärstruktur de rüümliche struktur as n helix oder n faltblatt weddergifft de tertiärstruktur beschrifft wat sik dat to en kugel oder fasern usw opfalten deit un de uartärstruktur geiht noch en even höger de masse is in de physik en eegenschap vun de materie de maateenheit in kilogramm dorbi warrt unnerscheeden tussen drooge und swoore masse de swoore masse hangt med de swoore wesselwarken gravitatschoon tosammen wieldes de drooge masse med de droogheit van de materie tosammen hangt de unnerscheed makt dat de drooge masse sik ook ahn gravitatschoon dörslannt de drooge masse schuvt de versnellen up wenn een kraft op disse angriept in de physik warrt disse droogheit as droogheitmoment hinstellt dat ook van de massevertelen avhangt dartegen gevt dat de swoore masse tussen twee swoore massen gellt de gesett vun newton na dat de versnellen tussen beeden is proportschonal to ehre swoore massen un umkehrt proportschonal to de affstandsuadrat de froog is nu wenn weerte vun de beeden massen sik unnerschiedt einstein hett makt een vörslag sik een fohrstohl to vörstellen darin is een gewicht fast makt över twee feddern med de bööm un med de bodden wenn de fohrstohl sik in gravitatschonfrie ruum in n gangen na baben sett de gewicht warrt utlenkt na ünnen man wenn de fohrstohl is in ruh un in ruum med gravitatschoon de gewicht warrt wedder utlenkt na ünnen de experimentator binnen de fohrstohl kann nu niet beede saken unnerscheeden wenn de versnellen vun de fohrstohl hebbt de lieke weert as de swoorversnellen madrid is siet de hööftstadt van spanien un hett vandagen millionen inwahners un liggt in de metropolregion madrid de stadt is dat politische un kulturelle hart van dat land un togliek de wichtigste hannels un verkehrsmiddelpunkt se liggt m över nn an den lütten fluss manzanares un is de seet van de spaanschen regeerämter un de groten banken madrid hett fief universitäten un darto noch hoochscholen un akademien dat hart van de stadt is de puerta del sol dat prado museum mit siene rieke biller un skulpturen sammlung is de kulturelle middelpunkt besunners weertvull unner de biller sünd de warken van den spaanschen maler velasuez dicht bi dat prado museum liggt de parue de retiro de bekanntste un gröttste parkanlaag van de stadt dat klima in de stadt is ruuch in de hööchde van m över nn tomidden van de boomlose dröge un evene landschap de lange sommer is heet un stövig de winter is koolt un stöörmsch madrid is ene junge metropol in dat johrhunnert boon de mauren an de steed wo vandagen de königspalast steiht ene borg up de anlaag wurr magerid nöömt un af madschricht wurr madrid kastielsch as könig felipe ii siene residenz in toledo upgeev un na madrid umtoog fund de upstieg van de stadt an wurr se offiziell spaansche hööftstadt in den spaanschen börgerkrieg van bit weer madrid bit tolest republikaansch un leed groten schaden dör düütsche un italiensche bombenangrepen van bi harr franzisco franco sienen sitt in de stadt na sienen doot wurr juan carlos i könig van spanien he sett sik för de demokratisierung in mit siene familie wahnt he buterhalf van de stadt in en lütt slott de mars is de veerte planet vun dat sünnsystem he liggt twüschen eer un jupiter sien naam is de latiensch naam vun den olen greekschen gott ares wat de kreegsgott weer vun wegen de roote farv de mars hett an sien böverflach nich so veel water dat dat meere oder seen gifft an de böverflach vun n mars is dat ok to koolt un de druck is to leeg dat water fletig weern kunn hüüt besteiht de böverflach tomeist ut wüsten unner de sand is viellicht doch noch water in form van ies deeper unner de böverflach wo t warmer is un ok en högeren druck is is dat water vellicht ok fletig de nörnen van t mars is meest flach un in t süden sünd bargen an den noordpool un den süüdpool gifft dat witte polkappens de ut froren water un kohlenstoffdioxid ies bestahn un hör grött in de johrstieden verännern de asse vun den mars is schraag to de ebene vun de ekliptik düttwegen hett de mars ook johrstieden as de eer in t vörjohr gifft dat grote orkanen mit stööv vulkane gifft dat ook de gröttste is de olympus mons de km hoog is un een dörmeter vun km hett de olympus mons is de hoogste barg van t sünnsystem anner hoog bargen sünd de dree tharsis montes arsia mons ascraeus mons un pavonis mons de hoger as tein kilometers sünd ook deepe gravens gifft dat de canyons de gröttste is dat valles marineris wat km lang un km deep is de mars weer al in de antike bekannt tycho brahe hett denn de positonen vun den mars nipp un nau utmeten un johannes kepler kunn denn de bahn bereken un hett dormit siene planetengesetze rutfunnen christiaan huygens harr denn dat düstere gebeet syrtis major opfunnen un dormit de dagläng op stünnen berekent wilhelm herschel harr denn dat ies an de pole beschreven un wilhelm beer harr de erste koort vun den mars tekent vun an hebbt de minschen denn mit raketen sondens na de hen mars schaten dat hett faken nich henhaut vun wegen dat de reis bannig lang is man de de dörkemen harrn denn dat weten över den mars bannig vergröttert de erst erfolgreich landung up de mars hett an t juli söben johr na de eerst bemannt mondlandung mit de sond viking van t nasa klappt siet wiehnachten warrt de mars van de europäisch sond mars express beobachtet de all een heelen bült billers to t eer schickt hett de mars hett twee lütte maanden de phobos un deimos greeksch furcht un schrecken nöömt warrt de beiden sünd vun den us amerikaanschen astronom asaph hall opdeckt worrn de naams kommt ut de ilias wo phobos und deimos den wogen von jümmern vadder den gott von den krieg ares trecken doot beide sünd man felsbrockens vun de man glöövt dat se mol asteroiden wesen sünd de vun n mars infungen weern över phobos un deimos hett man al vör dat opdecken mehrmols schreven so t b hett voltaire in sien geschicht micromgas von twee marsmaanden vertellt wie vörher all jonathan swift wovun voltaire dat villicht övernommen hett swift schreev neemlich al in gullivers reisen von sowat dat warrt vermoot dat swift höört harr dat johannes kepler en anagramm von galileo galilei in n verkierten hals kregen har dormit wull galilei em von de venusphaasen vertellen aver kepler harr dat toeerst verkehrt opfaat de nedderlannen sünd en parlamentaarsche monarkie un deel vun dat königriek vun de nedderlannen anners höört dor noch aruba un de nedderlannschen antillen as sülvstännige länner mit to se liggt in dat nöördlich europa an de noordsee dat land is to n gröttsten deel relativ flach bi en veerdel vun dat land an de waterkant liggt ünnerhalv vun den seespegel in den süüdoosten is dat land höger de höögste fleck is de vaalserberg mit m navers sünd belgien un düütschland tosommen mit belgien un luxemborg billen de nedderlannen de benelux staaten de hööftstadt vun dat land is amsterdam de regeren sitt in den haag to de nedderlannen hörrt ok noch de dree karibikinseln bonaire sint eustatius un saba de nedderlannen sünd indeelt in provinzen de offiziell un ok in de ümgangsspraak begäng nedderlannsch naam vun dat land is nederland singular wiels dat in de düütsch spraak niederlande plural heet un ümgangsspraaklich tomeest holland nömmt wurrd de naam holland betreckt sück eegentlich aber blots up den noordwestlichen deel vun dat land up de fröhere provinz holland as bedüüdenst provinz vun de republiek vun de vereenigte nedderlannen siet midden vun dat johrhunnert is disse provinz updeelt in de twee provinzen nordholland hööftstadt haarlem un süüholland hööftstadt den haag in t nedderlännsch bruukt man den utdruck holland in eerste lien för disse twee provinzen ansonsten is holland ehder en ironisch sülvstbeteken ok bi t football luut de sülvstbeteken holland to n bispeel in den slachtroop hup holland hup buterhalv vun de nedderlannen wurrd de inwahners tomeest as holländer betekent un ok de nedderlannsch tourismusindustrie un anner wertschap vermarkten dat land dörgahns as holland sowohl in t engelsch as ok in t düütsch nedderlänner de nich ut de region holland stammen hebbt tomeest en gewisse afneegen tegenöver de beteken holland för de nedderlannen un holländer för de nedderlänner de landsnaam niederlande in düütsch un in plural ergifft sück ut de historie de nedderlannen weern lang tiet en deel vun dat herrschapsrebeet vun dat fürstenhuus habsburg dat sowohl an böver as ok an nedderrhien herrschapsrebeden harr eerstere hebbt se die oberen rheinlande sundgo breisgo vörderöösterriek letztere die niederen rheinlande holland flannern seeland usw nömmt in de loop vun de tiet sünd de stroombeteken wegfallen sünners ok dorum wiel de habsburger hör böverrhienschen rebeden verleesen deen un so bleev blots noch de beteken niederlande wiels dat sietdem spraaklich kien böverlande mehr gifft in nedderlannsch seggt man to de historsch regionen ok de lage landen also de deep oder leeg liggend länner wiels dat in de nedderlannen kien bargen un blots wenig hööchsten gifft de noordnedderlännschen provinzen vun de utrechter union holland zeeland utrecht gelderland oaveriessel grunneng un freesland hebbt sück an juli unafhängig vun landsherrn philipp ii von spanien verklort in de verdrääg vun den westfäälschen freeden wurr de unafhängigkeit vun dat hillig röömsch riek proklameert dat rebeet weer etwa dat latere nedderlannen de süüdlich deel vun dat rebeet inslooten flannern verbleev bi dat riek later is dorut denn de staat belgien entstahn dormals hett man vun de nöördlich un süüdlich nedderlannen snackt de wiener kongress hett denn för en körten tiet noch mal den noorden un den süüden as unafhängigen staat koninkrijk der nederlanden vereenigt aber all hebbt sück de süüdlich nedderlannen ünner de beteken belgien för unafhängig verklort belgica is de naam vun en old röömsch provinz un in de renaissance wurr de utdruck as latiensch naam vun de nedderlannen bruukt ok för den noorden de engelsch beteken dutch is ut middelnedderlannschen formen as duutsc entstahn de middernedderlannsch formen duutsc un dietsc hebbt de in t volk spraken westgermaanschen mundoorten betekent un hebbt as afgrenzen vun disse mundoorten tegenöver dat latiensch de spraak vun verwalten wetenschap un kark deent de formen dutch un duutsc entspreken den standarddüütsch woort deutsch batavia is de fröhere latiensch naam för de hüüdigen nedderlannen un betreckt sück up de bi dat rhiendelta siedelnd germaansch stamm vun de bataver de niederlänner sülvst hebbt de hüüdig hööftstadt vun indonesien djakarta to hör kolonialtiet toeerst ok batavia nömmt de gröttste deel vun dat land is masch in n oosten gifft dat ok geest ungefähr de hälft vun dat land liggt weniger as een meter över rund een veertel ünnerhalv vun den meeresspegel meeten bi amsterdam de flach rebeden wurrd in de regel dör dieken vör stormflooten schuult de all tosommen en längt vun etwa km hebbt de hööchste punkt vun de nedderlannen is mit meter de mount scenery up de karibikinsel saba de hööchste punkt vun dat fastland de vaalserberg in butersten süüden in de provinz limburg in dat dreelännereck to düütschland un belgien befind sück m över den amsterdamer pegel deelen vun de nedderlannen as to n bispeel meest de gesamte provinz flevoland wurrn dör landgewinnen vun dat meer afwunnen se wurrd as polder in t düütsch as koog betekent ruch weg een fievtel vun de landsflach is mit water bedeckt worvan dat ijsselmeer den gröttsten deel utmakt en ehmalg buch vun de noordsee mit naam zuiderzee de dör en km langen afslussdiek inpoldert wurr de wichtigst strööms vun de nedderlannen dor de grote rivieren nömmt sünd rhien maas un schelde se deelen dat land in en norden un en süüden un finnen sück weer in dat mehr oder minner tosommenhangend rhien maas delta de gröttste un zentraal landschap vun den staat de rhienstroom vertwiegt sück eerstmals ganz dicht bi de grenz to noordrhien westfalen de naam rhien geiht in t delta bemarkenswerterwies up weniger wichtig deltaarms över de hööftstroom vun dat rhiensystem heet in dat delta anfangs waal later merwede denn noord un toletzt nee maas anner groot deltaströöms sünd nederrijn lek un issel de maas münn fröher bi gorinchem in de waal siet is se aber upgrund vun künstlich verleggen vun de maasmünn mit dat rhiensystem eegentlich nich mehr verbunnen un floot över bergse maas un amer in de ehmalge meeresbucht hollands diep hollannsch deep vun de schelde liggt blots ehr münnsberiek nöördlich vun dat belgisch antwerpen in den nedderlannen de hööftwindricht is süüdwest dorut resulteeren en gemäßigt maritim klima mit köhl sömmern un mild winters sünners in westen vun dat land an de noordseeküst is dat klima starker atlantisch präägt mild winter köhl sömmer nah oosten hen nimmt de atlantisch infloot licht af so dat man dicht vun de düütsch grenz all ehder vun subatlantisch klima snacken kann mit wat koller winter mild bit mäßig kolt un licht warmer sömmer de nedderlannen hörrn mit etwa inwahner pro uadratkilometer landflach to de an dichtesten besiedelt flachenstaaten vun de welt to n vergliek weltwiet dörsnitt irland düütschland noordrhien westfalen namibia in januar harrn de nedderlannen inwahner dorvan wahn ungefähr de hälft in de randstad de dicht besiedelt westen vun dat land de amtsspraak is nedderlannsch wat ut dat nedderfranksch entstahn is wat to de nedderdüütschen spraken hörrt in de provinz freesland is todem dat eng verwandte freesch verwaltensspraak in de süüdwestlich hälft vun dat land wurrd nedderfränkisch mundoorten spraken de oortsdiialekte vun den süüdoosten hörrn to dat ripuaarsche un in noordoosten to dat neddersassche nedderfränkische ripuaarsche un neddersassche wurrd in t dialektkontinuum staatsövergriepend ok in düütschland snackt nedderfränkisch un ripuaarsch dialekte ok in belgien in de rieksdeelen in översee in de karibik is nedderlannsch amtsspraak neben entweder papiamento oder engelsch en aftwieg vun dat nedderlannsch de intüschen en eegen standardspraak dorstellt is dat afrikaans in süüdafrika nah den statistik sünd nedderlannsch mannlüüd un fruen de körperlich gröttsten minschen up de eer se sünd in dörsnitt m mannlüüd un m fruen groot de dörsnittlich levensverwachten bedroog in för mannlüüd johr un för de fruen johr in den nedderlannen leven tüschen un sinti un roma as ok etwa so nömmt woonwagenbewoners se wurrd afschätzig ok kampers nömmt se sülvst nömmt sück lever reizigers se leevt oortsfast up standplatzen in statschonären caravans völ öövt ambulante erwerbstätigkeiten ut ganz överwegend gaht se up verarmt nedderlannsch buern landarbeiter un törfsteker vun dat un johrhunnert torüch de tall is siet dat enn vun den tweeten weltkrieg in tosommenhang mit arbeitsmigratschoon un wahnkösten dör dat totrecken ut de merheitsbevölkerung stark anwussen de gruppenintern spraak bargoens is en nedderlannsch baseert sonnerspraak vergliekbor mit dat düütsch rotwelsch oder jenisch in de nedderlannen sünd minschen ut de ganz welt inwannert afsehn vun völ totrucken ut de nahberstaaten ünner annern ut düütschland belgien un england leevt hüüd völ minschen ut anner eerdeelen hier as to n bispeel ut marokko un törkie ut de ehmalg kroonkolonien indonesien suriname un ut de karibik de bevölkerung in den nedderlannen vun utlännsch herkunft de traditschonell gröttste bevölkerungsgrupp weer de vun de protestanten intüschen sünd se aber tallenmäßig vun de konfessionslosen un den katholiken överdrapen wurrn de protestanten sünd in den nedderlannen överwiegend calvinisten nah den vör allen in genf warkend franzööschen reformator in dat johrhunnert jean calvin de nedderdüütsch reformeert kark nederduits gereformeerde kerk de in emden grünnd wurr gellt as oorkark vun dat reformeertendom in de nedderlannen hüüd is de calvinismus institutschonell mit de lutheraners in de protestantse kerk in nederland vereenigt uneerte kark in dat johrhunnert harrn sück twee verscheeden calvinistisch richten in den nedderlannen rutbildt de gemäßigteren un vun de antall her starkeren hervormden un de streng glöövig gereformeerden beid wöör bedüüden reformeert un wurrn oorsprünglich ünnerscheedslos bruukt in düütsch un plattdüütsch kann man de ünnerscheeden nich verkloren vun dorher leest man för de gereformeerden af un to oldreformeert ofschons dat organisatorisch sehn de jüngere richt is en afspalten vun de nederlands hervormde kerk oder streng reformeert bzw streng calvinistisch siet en neeorganisatschoon van gifft dat de protestantse kerk in nederland de theoretisch beid richten vereenigt eenig besünner streng glöövend sünd allerdings eegenstännig bleven as de gereformeerde kerken vrijgemaakt de tweetgröttste protestantisch karkenvereenigung vun de antall vun de liddmaaten vun de karken her is de wichtigst religion dat christentum mit katholizismus un protestantismus dorvan in de gröttst protestantisch kark pkn insgesamt weern enn en beten weniger as vun de nedderlannsch lüüd liddmaat vun en christlich kark der bevölkerung hörrn den islam an etwa weern hindus un ebenfalls etwa weern buddhisten oder meest de hälft vun der nedderlannsch hebbt sück kien religionsgemeenschap togehörig föhlt stand dezember in de johren un hebbt de beid gröttsten karken as ok in düütschland wiederhen liddmaaten verloren un hebbt stand dezember luut letzt eegen angaven kaski daten de folgenden liddmaattallen anner christlich karken sünd düütlich lüttger se hebbt jeweils weniger as een perzent vun de gesamtbevölkerung as liddmaaten to disse hörrt verscheeden reformeert freekarken as de gereformeerde kerken in nederland as ok baptisten un mennoniten doopsgezinde in de reformatschoonstiet weern de nedderlannen en vun de zentren vun de döperbewegen kiek menno simons wiederhen gifft dat de in dat johrhunnert entstahn old kathoolsch kark vun de nedderlannen mit den sitt vun den arzbischop in utrecht vun de de nah dat eerst vatikaansch konzil entstaahn oldkathoolsch karken afstammen anner religiöös minnerheiten sünd moslems jöden hindus vör allen ut suriname un buddhisten luut nedderlannsch zentraalamt för statistik cbs is de antall vun de katholiken un protestanten de sück up en umfraag grünnen en beten weniger as lüüd öller as johr jeweils höhger de ünnerscheed is deelwies to verkloren dat de jöögs weniger faken döfft sünd as de utwussen deelnehmers vun de umfraag de norden un de westen vun dat land weern traditschonell protestantsch wiels in süüden un oosten de katholiken de bevölkerungsmehrheit stellt hebbt un deelwies noch stellen in de midden vun dat land gifft dat en so nömmt bijbelbelt bibelgördel mit en höhger andeel vun de gereformeerden noch immer stellen katholiken de mehrheit vun de bevölkerung in de meest rebeden süüdlich vun dissen bibelgördel dor to n bispeel in limburg nördlich un westlich vun dissen gördel sünd de lüüd ahn konfession düütlich in de mehrheit en karkenstüer wurrd in den nedderlannen nich intrucken de königin is hervormd wegen de synodalen organisatschon vun calvinistisch karken hett dat könisghuus aber formell kien führend stellung in de nederlands hervormde kerk inne harrt de mit de vun lutherschen landsherrn in düütschland oder skandinavien to verglieken weer de nedderlannen hebbt en good utbaut straatennett mit en gesamtlängt vun kilometer da schienennett hett en gesamtlängt vun kilometer un is dat an dichtesten befohren schienennett in europa dat wichtigst verkehrsünnernehmen is de nedderlannsch iesenbahnsellschop nederlandse spoorwegen kört ns vun den gesamten transport vun de nedderlannen wurrd per straat un över schienen verfracht de strööm rhien maas un schelde de ut dat europäisch utland dör de nedderlannen in de noordsee flooten hebbt de nedderlannen to en knüttpunkt vun de europäisch binnenschippfohrt makt de haben vun rotterdam weer över johrteinten de gröttste haben vun de welt disse positschoon hett he aber an den haben vun shanghai verloren de rotterdamer hafen blifft aber wiederhen de gröttste haben vun europa wiedere wichtig habenstäder binnerhalv vun de nedderlannen sünd amsterdam eemshaven vlissingen terneuzen de nedderlannen hebbt twee wichtig internatschonaal flooghabens schiphol un de flooghaben rotterdam den haag schiphol is aber de gröttste flooghaben in den nedderlannen un speelt ok en wichtig internatschaal rull he tellt to de gröttst flooghabens in europa un is wat de tall vun de passagieren bedrapt de gröttst flooghaben weltwiet all straatenbahnen in den nedderlannen etwa in den haag oder rotterdam brukken de normaalspoor städisch bussen dröfft offiziell den gleiskörper mit straatenähnlichem belag mitbruuken um nich in den verkehr sticken to blieven de nedderlänner bruukt meest immer brüggen vun den typ hollännerbrügg mit hör hooch uphangt gegengewicht aber dat gifft ok noch eenig schuuvbrüggen dreihbrüggen un heevbrüggen sünners as kanal un gracht uerungen in den nedderlannen is dat fohrrad fiets wiet verbreedt för de radfohrers giift dat meest eegen verkehrsstriepen oder en gesondert radweegnett mit dörsnittlich verkehrsdooden pro million inwahner in t johr is de verkehr in den nedderlannen de sekerste in ganzen eu ruum polizei interpol verbinnensbüro berieden polizei un en sekerheitsdeenst för regeerensinrichten un botschoppen in de nedderlannen sünd etwa zivil polizeibeamte in deenst de nedderlannsch gendarmerie de dor koninklijke marechaussee nömmt wurrd mit ruch weg mitarbeiters hörrt organisatorisch as eegen deelstrietkraft to de nedderlannsch strietkraften se hett upgaven as de düütsch grenzschutz dat bewachen vun flooghabens un den personenschutz för de königsfamilie de allgemeen wehrplicht wurr up unbestimmt tiet utsett de nedderlannen hebbt somit en beropsarmee de striekraften umfaat all tosommen personen dorvan entfallen up dat heer up de luftwaffe un up de marine soldaten dorneben gifft dat noch de koninklijke marechaussee kiek vörigen afsatz siet as eegenstännig deel vun de strietkraften de militärutgaven bedragen vun dat bip to n vergliek düütschland usa dat nedderlannsch heer koninklijke landmacht is ok dör dat düütsch nedderlannsch korps mit de düütsch bundswehr verbunnen de nedderlannen sünd liddmaat ünner annern in de folgend internatschonalen organisatschonen dat land hett de inführen vun den euro in dat johr verdrag vun maastricht as währungseenheit vun de eu mit up den weg brocht siet den januar is de euro de offiziell währungseenheit de den gulden aflööst hett in den nedderlannen hebbt ünner annern folgend internatschonal institutschonen ehrn seet de nedderlannen sünd en dezentraliseert eenheitsstaat ünnerhalv vun de natschonale ebene gifft dat de provinzen nedderlannsch provincies geev dat tonächst söben provinzen later keemen de so nömmt generalitätslande nedderlannsch generaliteitslanden as provinzen nord brabant un limburg dorto drenthe wurr ebenfalls en eegen provinz un de domineeren provinz holland wurr in noord holland un süüd holland updeelt eerst wurr flevoland as jüngste provinz grünnd dormit sünd dat nu twalv man deelt de provinzen faken in veer gruppen tosommen dat wurrd doöver diskuteert bispeelswies rotterdam as stadsprovincie uttogledern oder de dree noordprovinzen tosommen to leggen das recht dorto hett de nedderlannsch binnenminister allgemeen aber sünd disse provinzen bannig old un traditschoonsriek so dat dorut woll so gau nix wurrd de provinzen wedderrum gleedern sück in gemeenden gemeenten stand januar de stadt amsterdam bispeelswies is en gemeend mit söben stadtbezirken ebenso is oude ijsselstreek en gemeend de en stadt as ok mehrere dörper un oortschapen beinhollen deiht en indeelen in kreise un kreisfree städer gifft dat nich de gemeenden hörrt jeweils een vun de twalv provinzen an as ok een vun de polizeiregionen dorneben gifft dat noch de waterschappen de sück mit diekschuul un waterwertschap befaaten de so nömmt plusregios nedderlannsch plusregio s sünd en tosommenarbeitsform de af un to en grupp vun gemeenden för sück wählt hett bispelen dorför sünd dat stadsgewest haaglanden de stadsregio arnhem nijmegen un de parkstad limburg geev dat acht vun disse plusregios de provinzen hebbt jeweils en parlament provinciale staten un en regeeren college van gedeputeerde staten dat college besteiht ut den beupdragten vun de königin commissaris van de koningin un wählt vertreders vun dat parlament vun de provinz ähnlich gifft dat in de gemeenden en gemeenderaad un en gemeendvörstand college van burgemeester en wethouders de gemeendvörstand besteiht ut den börgermeester un wählt vertreder vun den gemeenderaad de beupdragten vun den könig un de börgermeester wurrd mit königlich besluss vun de regierung ernannt in allgemeen up vörslag vun de staten oder den gemeenderaad bi de provinzen un groot städer wurrd de politisch machtverdeelen in dat natschonal parlament berücksichtigt völ börgermeester makt karriere in den börgermeesterberop in de se nah nanner in ünnerscheedlich gemeenden deenst doon för jeweils en sössjohrig periood de nee makt wurrn kann en börgermeester is also nich wählt vertreder vun den gemeenderaad oder vun de lokal bevölkerung siet johren gifft dat initiativen etwa dör referenden de inwahner vun de gemeend an de utwahl vun den börgermeester to bedeeligen is en gesettentwurf to en direktwahl aber scheitert siet bestunn dat königriek vun de nedderlannen ut de dree länner nedderlannen dat land nedderlannsch antillen un aruba dit eiland harr in dat johr den status vun en eenzeln land kreegen mit den oktober kreegen den eilannen en nee indeelen hööftstadt un gröttste stadt vun de nedderlannen is amsterdam mit inwahners regeerensseet un dartgröttste stadt vun dat land is den haag mit inwahners de folgend tabelle enthollt de städer un gemeenden mit mehr as inwahner nah de offiziell schätzung vun dat zentraalamt för statistik vun de nedderlannen för de johren und jeweils januar upführt is ok jeweils de provinz to de de gemeend hörrt de inwahnertallen betrecken sück up de jeweilig gemeend in hör politisch grenzen ahn politisch sülvstännig vöröörd s schätzung born zentraalamt för statistik vun de nedderlannen de nedderlannen hebbt en good funtschoneeren ehrder liberaal wertschapssystem siet den er johren hett de regeeren hör ökonomisch ingreep wietgahnd torüchnommen mit tostimmen vun gewerkschaften arbeitgevers un staat geev dat in dat land en lohnmäßigung de arbeitslosenuote is mit bannig leeg bi dat produzeeren gewarf domineeren levensmiddel unilever heineken chemisch industrie akzonobel dsm eerdöölraffinerie shell un de herstellen vun elektrogeräten philips tomtom oc as ok lkw daf lang vör sien europäisch nahbers hett dat land för en utwogen staatshuushollen sörgt un is spoodriek tegen de stagnatschoon in arbeitsmarkt vörgahn deenstleistung is in de nedderlannen besünners wichtig de groot finanzdeenstleister ing fortis aegon de welthabens rotterdam un amsterdam schiphol amsterdam airport hörrt to de fiev gröttsten deenstleister in europa de hooch technologiseert landwertschap is besünners produktiv neben getreide gemüüs früchte un schnittblömennanbau de tulpentüchten hett sogor up de historie vun dat land infloot harrt gifft dat noch de melkveehhollen in grooten maatstaff letztere leefert kääis as wichtig exportprodukt de nedderlannsch landwertschap beschäftigt blots vun de arbeitnehmer drocht aber düchtig to n export bi de nedderlannen sünd nah de usa un frankriek de weltwiet dartgröttste exporteur vun landwertschaplich göder as mitbegrünner vun de euro zone wurr in den nedderlannen för bankgeschäfte an januar de vörherig währung de gulden dör den euro ergänzt der johr later an januar hebbt de euromünten un banknoten för de konsumenten den gulden as betahlmiddel ersett up de natschonale rücksiet vun den münten is ahn utnahm königin beatrix afbildt in vergliek mit den bruttoinlandsprodukt vun de europäisch union utdrück in koopkraftstandards kummt de nedderlannen up en index vun eu de nedderlannen hebbt mit düütschland mehrere düppelbestüerensafkommen afslooten de nedderlannen verfügt över eerdgaslager ut de dicht bi groningen as ok in de süüdliche nordsee in grooten maatstaff fördert wurrd wurrn mrd m nah bp fördert dormit staht de nedderlannen in lännervergliek bi de eerdgasförderung up platz fiev nah russland mrd m usa mrd m kanada mrd m un grootbritannien mrd m wiederhen gifft dan an de eemsländsch grenz lüttgere eerdöölreserven un gröttere saltlagerstätten bi delfzijl un hengelo afsehn vun törf u a in dat bourtanger moor verfügt de nedderlannen över kien wiedere nennenswert bodenschatzen de staatshuusholt hett utgaven vun ümrekend mrd us dollar utwiest bi innahmen vun ümrekend mrd us dollar dorut ergifft sück en huusholtsdefizit in hööcht vun vun dat bip de staatsverschuldung bedroog mrd us dollar oder vun dat bip in den nedderlannen gifft dat kien eegentlichen natschonalfierdag dorför aber den königinnendag in vergliek to all anner europäisch länner is de mai kien fierdag un dat enn vun den tweeten weltkrieg wurrd an mai nich an mai begahn wiel de düütsch strietkraften in den nedderlannen sünnert kapituleert hemm völ weltberühmt maler weern nedderlanner een vun de bekannst fröhen künstlers weer hieronymus bosch de blütetirt vun de republik in dat johrhunnert dat so nömmt golden tietöller broch groot künstlers as rembrandt van rijn jan vermeer frans hals carel fabritius gerard dou paulus potter jacob izaaksoon van ruisdael oder jan steen hervör berühmt maler vun latere epochen weern vincent van gogh un piet mondrian m c escher un otto heinrich treumann weern bekannte grafiker nedderlannsch architekten hebbt wichtige impulse för de architektur vun dat johrhunnert geven hervörtoheven sünd vör allen hendrik petrus berlage un de architekten vun de de stijl grupp robert van t hoff jacobus johannes pieter oud gerrit rietveld johannes duiker weer en vertreder vun dat nee bauen de so nömmt amsterdamer school michel de klerk het schip hett en bemarkenswerten bidrag to de expressionistisch architektur leefert ok nah den tweeten weltkrieg geev dat innovativ nedderlannsch architekten aldo van eyck un herman hertzberger hebbt de architekturströömg strukturalismus präägt piet blom wurr dör sien eegenwillig boomhüüs bekannt ünner de gegenwartsarchitekten tellt rem koolhaas mit sien büro oma to den inflootriekst vertreder vun en tietgenössischen up urbanistisch erfohrungen beruhend architekturricht tietwies to n dekonstruktivismus toordnet nedderlannsch architektur hett siet de er johren vun dat johrhunnert un immer noch fortdüernd en erheblichen infloot up de weltwiet architekturentwicklung nommen ut den nedderlannen stammen bedüüdend wetenschapler as erasmus von rotterdam baruch spinoza christiaan huygens un antoni van leeuwenhoek ren descartes hett en grooten deel vun sien schaffenstiet in den nedderlannen tobrocht överhoopt funnen siet de fröhe neetiet tallriek verfolgt wetenschapler in den nedderlannen asyl un warkensmögelkeiten de modern soziologie verdankt ehrn nedderlannsch begrünner s rudolf steinmetz bedüüdend anregungen för de medizin vun de fröhe neetiet weern de bildungsinrichten in de stadt leiden insbesünner de universitätsbibliothek leiden en relevant zentrum vun de wichtige impulse utgingen hüüd gifft dat universitäten in den nedderlannen un tallriek hoochschoolen in noordwijk is de europäische weltruumorganisatschoon ansiedelt de verwalten vun de top level domain vun den nedderlannen nl övernimmt de stichting internet domeinregistratie nederland sidn siet as nahfolger vun dat centrum wiskunde informatica in dat golden tietöller de gouden eeuw vun de nedderlannen is neben de maleree ok de literatur upbleut as bekannst vertreder sünd joost van den vondel un pieter corneliszoon hooft to nennen während de düütsch besetten hett anne frank in amsterdam hör weltbekannt daagbook schreven as de dree wichtigst schrievers vun de tweet hälft vun dat johrhunnert gellen harry mulisch das attentat die entdeckung des himmels beid ok verfilmt willem frederik hermans die dunkelkammer des damokles ok verfilmt like two drops of water europa the dark room of damocles usa nie mehr schlafen un gerard reve die abende der vierte mann beid ok verfilmt to de in düütschland ok wat bekannteren hörrt ok noch cees nooteboom jan wolkers un hella haasse en hervörragend strömung in de renaissance weer de nedderlänner school de aber wesentlich vun flamen hennegoern un franzoosen dragen wurr dat nedderlannsch musikleven weer in den beriek vun de klassisch musik lang tiet nich up dat niveau vun anner europäisch staaten organiseert eerst enn vun dat jorhunnert funn en professionaliseeren statt un dat hebbt sück denn tallriek orchester un kamerensembles grünnd wichtig nedderlannsch komponisten um weern bispeelswies de gebörtig düütsche johann wilhelm wilms as ok carolus antonius fodor de sück beid an de wiener klassik orientiert hebbt in johrhunnert hebbt lang tiet vun de düütsch romantik beinfloot strömungen dat musikleven domineert u a repräsenteert dör richard hol bernard zweers hett as eerst versöcht en spezifisch nedderlannsch natschonalmusik to entwickeln hüm sünd denn julius röntgen un alphons diepenbrock folgt mit de de nedderlannsch musik den ansluss an de internatschonale musikentwicklung funn wichtige komponisten in johrhunnert sünd willem pijper matthijs vermeulen louis andriessen otto ketting ton de leeuw theo loevendie misha mengelberg tristan keuris un klaas de vries de woll bekanntste nedderlannsch rockband golden earring harr in de er johren ehrn gröttsten hit mit radar love ebenfalls weltbekannt weern in de er johren de classic rock bands ekseption um rick van der linden un focus as ok shocking blue mit ehr hit venus internatschonal bekannt nedderlannsch musikers sünd to n bispeel herman van veen robert long nits candy dulfer anouk teeuwe ellen ten damme tiesto oder de gruppen within temptation un the gathering band da jährlich veranstalt north sea jazz festival in ahoy rotterdam vörher den haag hörrt to de wichtigst jazz ereignissen weltwiet siet eenig johren is nederlandstalige muziek musik in de landsspraak bannig spoodriek nestor vun disse gattung is peter koelewijn de all siet johr rock n roll in sien moderspraak singt later keem de ledermaker boudewijn de groot up to n anfang vun de er johren weer nedderlannsch popmusik mal bannig anseggt deren wichtigst vertreder doe maar het goede doel un frank boeijen weern nah gung de popularität vun disse gattung stark torüch um sück teihn johr later weer to verhalen ditmal aber nich blots für en poor johr de berühmtest pop rockbands vun de nee ära sünd blf de meest speelt band in dat nedderlannsch radio in de vergahn johren un acda en de munnik en duo dat mit lüttkunstprogrammen bekannt wurrn is noch höhgere plattenverkoopstallen harrn slagerkünstler as marco borsato jan smit un frans bauer bekannt nedderlannsch rapper sünd ali b un lange frans siet de er johren is en nee musikricht in den nedderlannen entstahn de ok in ganz europa un amerika bannig anseggt ist hardcore techno oder gabber entstunn in rotterdam trance wanner vun düütschland in de nedderlannen un hett dor sien weltwiet gröttste popularität bekannt vertreder sünd angerfist neophyte oder dj buzz fuzz siet en paar johren sünd noch de wieder makt musikrichten jumpstyle hardstyle un speedcore dortokommen de bedüüdenst traditschoonszeitungen sünd de telegraaf ad de volkskrant nrc handelsblad un trouw en historsch wichtig överregionaal dagblatt weer het parool de later to en amsterdamer stadtzeitung umkonzipeert wurr keemen mit metro un sp ts de eersten gratiszeitungen in den nedderlannen herut mittlerwiel sünd dag un de pers dortokommen disse un dat internett hebbt den traditschoonszeitungen to n deel völ marktandeelen afnommen mit de groene amsterdammer elsevier hp de tijd vrij nederland gifft dat veer politisch weektietschriften as in völ europäisch länner ok ünnerscheedt man ok in den nedderlannen de feernsehlandschap in apenlich rechtlich un privaat feernsehsenner to de apenlich rechtlich senner hörrn nederland nederland un nederland un för nedderlanner in t utland bvn se wurr to n grooten deel över stüern betallt deelwies aber noch dör dat liddmaatsystem oorsprünglich werrn de rundfunksenner vun weltanschaulich orienteert vereens richt wurrn as dat kathoolsche oder dat arbeiterradio in den nedderlannen gifft dat söben privatsenner dat sünd rtl rtl rtl rtl net sbs veronica marktführer is in den nedderlannen de rtl group mit rtl de utländsch tv inhollen as to n bispeel amerikaansch produktschonen de en grootdeel vun dat nedderlannsch feernsehn utmaken wurrd nich as in düütschland synchroniseert sonnern in originalspraak utstrahlt un betitelt bi kinnerprogramme draapt dat so aber nich to de wurrd synckroniseert oorsprünglich ünnerscheedt sück de nedderlannsch köken nicht völ vun de düütsch in de ok kantuffel suerkohl un wursten en grooten rull spelen to n bispeel in stamppot an bekanntsten sünd frieten oder patat nedderlannsch för pommes frites mit verscheeden saucen wobi de woll bekanntste kombinatschoon ut mayonnaise un eerdnöötsooß mit ziepels besteiht de patatje oorlog anner spezialitäten sünd gouda kaas un hollandse nieuwe bi disse matjes hannelt sück dat um junge noch nich geschlechtsriep herngs dör de vergangenheit as seemacht keemen aber ok kulinarisch inflooten ut de ehmalg kolonien in dat land so as to n bispeel de nasibal oder bamibal dorbi hannelt sück dat um nasi oder bamigoreng in frikadellenform över de grenzen herut bekannt sünd ok de nedderlannsch pudding vla un de braatrullen de frikandel nömmt wurrn in gegensatz to de utspraak vun düütsch touristen liggt de betoonung bi frikandel up de letzte sülv ähnlich as bi de düütsch frikadelle un nich up de tweete een nokieksel ook nakieksel is een druckt ellers ook elektronschet book wo een wat nokieken kann in mennig spraaken heet dat lexikon lexicon ellers ook dictionary un dictionarium wenn een nokieksel good wat binn hett denn ward dat ook encyclopedy encyclopaedia ellers enzyklopädie naamt to n bispill de encyclopedia britannica un de brockhaus un de ingelsche wikipedia is meist dat dickste nokieksel in dat internet de etymologie vun de woort is en bewusst schaapte woortbedüden se kümmt vun dat verb nokieken dat meent dat een dor rinkieken kann un denn wat plietscher warrt even wieldat sik ut dat woort nokieken ok nokixel maken laat hett sik dat dörsett denn dat woort nokixel bedüdet annersrüm lesen lexikon nadem dat woort nich mehr so dull as en spraaklichet speel wahrnahmen warrt sünd de mehrsten to de ursprüngliche schrievwies trüggkehrt un schrievt dat nu nokieksel un dat hett noch wat mit op sick so as du nokixel ook annersrüm lesen kanns kanns ook in een nokieksel vun achtern ellers ook in de mitt anfangn dat gifft jümmers noch een sinn sotoseggen en achtersinn neddersassen is en düütsch bundsland in n noorden de hööftstadt is hannober neddersassen liggt an de waterkant vun de noordsee de groten strööm de dör t land fleten doot sünd de eems de werser un de elv neddersassen navert in n noordoosten mit sleswig holsteen hamborg un mekelborg vörpommern in n oosten liggt op en lütt enn brannenborg un ans sassen anholt un in n süüdoosten döringen in n süden sünd hessen un noordrhien westfalen in n westen grenzt dat bundsland an de provinzen oaveriessel drenthe un grönnen von dat königriek von de nedderlannen na noordwesten to liggt de noordsee mit de düütsche bucht dat land bremen billt en enklaav binnen neddersassen in heel neddersassen mit utnahm vun en deel vun n harz un lütte rebeden an de grenz na döringen warrt traditschonell plattdüütsch snackt dat gifft ok noch en lüttje överbliffsel van de olle freesche spraak dat saterfreesch in t saterland hüüt is aver ok överall in neddersassen hoochdüütsch begäng in de historie was neddersassen dat rebeet woneem dat volk vun de sassen leev ut dynastisch grünnen güng de ole naam sassen an dat bundsland sassen över wo kene sassen leven dein un för dat fröhere sassen wöör de naam neddersassen präägt neddersassen was deelt in dree delen westfalen oostfalen un noordneddersassen vun disse namen hebbt ok de dialekten vun de neddersassischen spraken de namen vun de ünnerscheed twüschen denn un dat bundsland vundaag is dat nu ok oostfreesland dortohöört aver grote delen vun westfalen nich mehr annere gemeenden soltbiärgen as noordamerika deit in europa tomehrst de noorden deel vun den eerdeel amerika gellen un daar höört de lannen usa un kanada to faken ook de karibik af un an ook middelamerika in noordamerika sülven deit noordamerika ingelsch north america fransch amriue du nord spaansch amrica del norte gröönlandsch amerika avannarle as n eerddeel gellen apart vun middelamerika un süüdamerika un na noordamerika höört ook mexiko mit to middelamerika deit maal as n deel vun noordamerika maal as n deel vun süüdamerika gellen in noordamerika un ook in mexiko sülven deit mexiko nich as middelamerikaansch gellen obschoonst dat as latienamerikaansch gellen deit nä mexiko ward daar as n deel vun noordamerika ankäken nu gröönland ehrmaals n däänsche kolonie un denn n däänsche provinz to n egenstännig land ward ward dat nich mehr as n anhangsel an europa tellt nä dat fangt nu an as n noordamerikaansch land to gellen wonääm dat geograafsch kulturell un spraaklich ook mit tohöört dat bedüüdt dat mang de europäers de wikingers noordamerika funnen harrn noordamerika liggt twüschen atlantik un pazifik up den noorden deel vun de eer to noorden liggt de arktische ozean un to süden liggt de golf vun mexiko norwegen norweegsch norge noreg oder norga is en keunigriek wat in n noorden vun europa an t europääsche noordmeer liggt skandinavien navers sünd finnland russland un sweden de hööftstadt is oslo amtsspraak is norweegsch in n norden ok lappsch un kveensch norwegen is mit km en beten grötter as düütschland hett aver blots millionen inwahners stand dat land streckt sik ut över ene längde vun km vun kristiansand in n süden bit hammerfest in n polaren norden un kirkenes an de grenzscheed to russland norwegen is bekannt för siene fjordküst dat parlament vun norwegen löös de union mit sweden up een halv jahr later worr de däänsche prinz carl as norweegsche könig haakon vereedigt as de düütsche wehrmacht an n april dat land besetten de gung he in t exil na england un keem in n mai trügg dat land hett de nato mit grünnt aver in twee afstimmen weer dat volk dargegen in de eu intoträen de verfaten is demokraatsch de traditschoon is ok vun e hansetiet prägt dör dat ööl un gas dat siet de söventiger jahren ut de noordsee föddert warrt is norwegen to een vun de rieksten länner up de welt worrn norwegen is indeelt in ämter fylke de in fief landsdelen liggt de blots statistischen zweck hebbt de ämter sünd wedder indeelt in kommunen vun de dat gifft stand januar vosshusen bet wulmstorf up platt wulmsdörp is een eenheitsgemeen in n landkreis horborg bi hamborg de gemeen hett de gemeen wulmsdörp het an n dezember de neen naam neu wulmstorf annahmen un an n januar is de gemeen doasdörp en oortschop vun de gemeen worrn mit de gemeenreform in neddersassen an n juli sünd de gemenen ilsdörp mit arsdörp un höll raa mit mienenbüddel un ömbüddel rübk un swiersdörp oortschopen in de gemeen vosshusen worrn de dörper in n süüden sünd binah dusend johr oolt de nicolai kark in ilsdörp is üm boot wurrn de oortsdeel vosshusen is vun den buern peter lohmann ut doasdörp in n noorden vun de straat horborg buxthu grünnt wurrn de gemeen vosshusen hett betherto twee lüüd to ehrenbörgers maakt dat wapen von de gemeen wiest op gollen grund en blaue spitz op de en sülvern ring liggt de blaue spitz steiht dor as symbol för dat dat mit de gemeen opwarts geiht de ring steiht för verkehr un bewegung de klören gollen blau un sülver sünd ut dat wapen von n landkreis nahmen dat wapen is beslaten worrn vosshusen liggt an de bundsstraat twüschen hamborg un cuxhoben wat een vun de meestbefohrene bundstraten vun düütschland is se schall dö den bu vun de a entlast warrn de bundsstraat föhrt no süüden un no de autobohnen en bahnhoff is an de nedderelvbahn vun hamborg horborg no cuxhoben vun an föhrt de s bahn hamborg s von hamborg bit no stood in vosshusen gifft dat de hööftschool de realschool un dat gymnasium vosshusen grunnscholen sünd in vosshusen un ilsdörp de noordsee vun öllers her ok westsee oder westerhaf heten is en randmeer vun n atlantik wat tüssen grootbritannien in n westen norwegen in n noordoosten däänmark in n oosten un düütschland un de nedderlannen in n süden liggt in n süden geiht de noordsee dör de straat vun dover in n engelschen kanal över in n oosten is se dör dat skagerrak un dat kattegatt mit de oostsee verbunnen un na noorden apent sik dat noordmeer de noordsee is km groot un bit to m deep de soltgehalt vun bit un de warms vun bit grad verhinnert dat de see tofrüst blots in dat wattenmeer kann sik överlangs dick ies billen de rhien de werser de ilv un de thems fleet in de noordsee de bit to m hogen floten vun de tieden dringt km in de werser un bit hamborg km in de ilv vör inseln vun de noordsee sünd helgoland de noordfreeschen inseln de oostfreeschen inseln un de nedderlandschen waddeneilanden över de noordsee is faken storm un nevel liekers bleuht hier dör de welthavens london hamborg bremen amsterdam rotterdam un antwerpen veel schippsverkehr un hannel an fisch weert to hering un to kabeljau fungen tomehrst bi england un schottland de goldboors warrt in de leste tiet ümmer weniger wiel em dat in de noordsee to warm woorn is is to n lieken de anwahners vun de waterkant nöömt de noordsee blanken hans aver wiel se dör stormfloten al vele minschen verdrinken laten hett warrt se ok woll moordsee nöömt nedderlannsch ndl nederlands is en spraak de to den germaanschen westgermaanschen twieg vun de indoeuropääschen spraken tohöört hollannsch is bloots een dialekt vun t nedderlandsche disse spraak warrt besunners in de nedderlannen belgien flannern franzöösch flannern surinam aruba un op de nedderlannschen antillen praat de amtliche spraak so as disse op scholen lehrt un dör de autoritäten bruukt warrt warrt standardnedderlannsch oder ok woll standardhollannsch nöömt dat nedderlannsche warrt nich alltiet korrekt ok woll fläämsch in belgien hollannsch vöral in noord brabant limborg noord un oost nedderlannen un nedderdüütsch nömmt dör spraakhistorikers in indonesien dat ole nedderlannsch indien bünt der noch en lüttjen hümpel lüde de nedderlannsch praten könnt dit bünt meest ole lüde dat standardnedderlannsch is in dat johrhunnert utdacht för de general staaten um dor de utbreedte nedderlannsche bibelöbersetten de staatenbibel in to schrieven basis sünd de nedderfrankschen dialekten vun holland un vun brabant neddersassische elementen bünt vöral de formen vun de verben op acht bracht gebracht dacht gedacht un dat reflexivpronomen zich sik de dörde grote dialektgrupp in de legen lannen dat freesch hefft ni de entwicklung vun dat standardnedderlannsch achteran bleven op basis vun disse ingväonsche dialekten is een sülvstännig freesch standardspraak rutkamen vun fröher ut warrt ok limborgsch platt praat in den süden vun limborg üm de nedderlaansche schriefwies af to snacken hebbt flannern un de nedderlannen tosamen de nederlandsche taalunie opricht vun af is suriname ok lidd disse organisation gifft dat grune böökske ut dorin bünt echter seker nich alle spraakproblemen regelt een problem is sachs de richtige nedderlannsche schriefwies vun oortsnaams sowel binnen as buten dat nedderlaansche spraakgebiet dat is nich altied dudelik regelt de taalunie hett n websteed wo een raat kriegen kann wenn dor wat nich düütlich is dat öllste bekannte book in een vun de dialekten wo dat standardnedderlannsche ut herkomen is sünd de so nömmden wachtendonkse psalmen in dat johrhunnert schreven in n ooltoostnedderfranksch dialekt ut de gegend vun maastricht de öllste satz in nedderlannsch is dat hebban olla vogala man dat alleröllste trügvonden nedderlannssprakig dokument is funnen in buchaute in dikkelvenne gaavere wo dat wecken dialekt gifft dit is n grove indelung waarbie overgaangsdialekten nich nömmt bünt dat schall man bloß een allgemeen bild vun de nedderlannschen dialekten geben weern a seelannsch b seelannsch c frans vlaams d noordwestlich dialektgrupp hollannsch e noordööstlich dialektgrupp neddersassisch afsunnerliche spraak f süüd geldersch g brabantsch h oost fläämsch i limborgsch fl provinz flevoland hier hett sik noch keen dialekt utbillt tomeist weert hier formen vun dat süüd hollansch praat oder standardnedderlannsch oder amsterdammsch in lelystad un almere in den noorden un dann besunners in un rund urk wardt der vun fröher her al n dialekt vun t nedersassisch praat disse tostänn bünt meist övernamen vun dee indeelung den de spraakwetenschopler jo daan maakt hett kiek bi disse indeelung warrt jummers nog besnackt binnen de dialektologie man veel wetenschoplers seggt so is dat woll dat afrikaans is een dochterspraak de sik entwikkelt hett ut dat nedderlannsch wat de kolonisten in dat johrhunnert na de kapkolonie metbracht hebbt ut t nedderlannsch bünt n antall meest utstorven kreoltalenvun kamen mit besunners dat negerhollannsch op de amerikaansche maagdeneilannen dat petjoh in indonesien un dat skepi un berbice nedderlannsch in guyana new york city mit million inwahners up uadratkilometer de gröttste amerikaansche stadt liggt an e oostküst vun de usa in n bundsstaat new york an e münn vun n hudson fluss de stadt wurr as nieuw nieg amsterdam an e süüdspitz vun manhattan vun nedderlannsche lüüd grünnt hüüt umfatt dat neven manhattan ok de gemeenden buroughs bronx brooklyn ueens un staten island de bronx wurr to n stadtdeel vun new york de annern dree buroughs wurrn anslaten bit hüüt hebbt de inwahners vun de enkelten stadtdelen veel egenstännigkeit bewohrt un dat regeer in ehre egen hannen behooln an n september sünd twee flegers vun terroristen in dat world trade center rinstüürt wurrn de riesige bu is darvun totaal tosamensackt un utbrennt un mehr as minschen sünd darbi ümkamen de ganze welt nehm groten andeel an dat mallöör un dat amerikaansche volk hett vundaag dat trauma noch nich överwunnen de natronlaug is de laug de rutkümmt wenn een natriumhydroxid naoh in water oplöst dat natriumhydroxid deelt sick op in dat na ion un dat hydroxid ion oh dat hydroxid ion is denn de base de protonens antrecken un opnehm kann natronlaug is een starke laug een konzentreerte natronlaug hett in een liter laug g natriumhydroxid binnen de dicht is denn g ml een natronlaug de een mol natriumhydroxid g binnen hett de hett een ph wert vun natronlaug ward faaken bruukt in labor handwark un industrie konzentreerte natronlaug ätzt bannig un löst fett op dör verseepung se kann suutje dat een eers gornix markt een lock in de huut ätzen bi dat hanteern mutt een jümmers een schutzbrill ophebbeb sülvs bannig verdünnte natronlaug kann de oogen tweimooken dat dat to blindheet kümmt natronlaug ward tomeist dör elektrolyse vun smolten natriumchlorid wat uns kaaksolt is produzeert dorbi fallt ook chlor an wat denn för de chlorchemie bruukt ward oostfreesland hoogdüütsch ostfriesland is en kuntrei un en landskuppsverband in de noordwesten van dat düütsche bundsland neddersassen normalerwies denken de lü dat oostfreesland dat land up de oostfreeske halfinsel tüsken eems un jaad un de söven eilannen vör de waterkant is also van de nederlannsche grens bit na willemshaven man van de politiske historje is dat anners denn dat ollnbörger freesland in den oosten landkreis freesland und dat fröher prüüsske willemhaven höört nich dartoo oostfreesland is de kuntrei van de vörmalske grafskupp oostfreesland vandag sünd dat so de landkreisen auerk wittmund un leer un de stadt emden de gröttsten städer sünd emden auerk leer esens wittmund un nörden in den süden stött oostfreesland an dat kathoolsche eemsland un dat ollnborger mönsterland wat besünners is daarbi dat saterland dat höört kultuurhistorisk un van sien spraak na oostfreesland man dat was so isoleert dat dat to dat bistum mönster kweem oostfresen föhlen sük as en deel van de freeske kultuur de fresen wahnen an de hele waterkant van de noordsee van de nedderlannen an över düütschland bit na däänmark umdat oostfreesland över jahrhunnerde dör see un mooren blot minn wat mit sien nahbers to doon harr gaff dat daar en egen entwickeln ok vandag hebben de oostfresen noch hör egen kopp un hebben dat nich geern wenn se hör kultuur of oostfreeske institutionen in gefahr sehn up de oostfreeske eilannen gift dat mennig dünen ut fien witt sand daarmit wind un water neet tovööl van dit dünen kött maken kunnen worden planten daar in plant meest strandhaafer so worden de dünen fast maakt normaalerwies wannern de dünen van west na oost wind dragt wat van de sand weg un lett an anner steden en neei dün wassen tüsken de eilannen und dat fastland de eiland oostfreesen nömen dat fastewal is dat wattenmeer dit levensruum is heel wat besünners bi ebb fallt dat watt meestied drög man bi flood is dat in t geheel unner water dör prielen löpt dat water to un off faken geiht dat watt denn in de soltwisken över dit gröönland word blot off un to bi hooge flooden van da see unner water sett so gift dat ok daar en egen un besünner stück natuur mit heel raar planten en pionierplant is de ualler siet jahren bewahren de oostfresen nu al hör waterkant mit dieken ok wenn se bi swoore störmflooden faken weer grote streken laten harren hebben se anfangen mit dieken neei land to gewinnen dit neeiland word poller of grode nömt dat fastland bi de waterkant is masch dat wieder in t binnenland to geest leeg un hoogmoor word en grot hoogmoor is vandag blot noch rund um dat ewerg meer to finnen dat word nu schuult nett as de lüttje rest van dat hoogmoor an anner steden to n bispööl dat lengener meer in de verleden jahren hebben de minsken oll moor dat al drög un van busken bewassen was weer natt maakt dat is dor nu bold weer so as dat fröher was in oostfreesland gift dat ok en bült leegmoor meeren so as dat grote meer in dat süüdbrookmerland de oldmoränenlandskupp van de geest is to n groten deel sandig tügg dat in de saale iestied na oostfreesland schuven wurr vandag word daar meestied landweerstkupp up maakt of un to gifft dat ok holten as de meentelanne uplöst wurren mutten de buren hör land offriggeln daarmit se sehn kunnen hum wat hört un dat de kohjen neet weglopen kunnen so hebben se daar umto denn de wallhecken anleggt lüttje wallen waar busken un bomen up wassen rin kummt man dör en holten dör de so nömd heck vandag findt man ok de en of anner holt in oostfreesland fröher hett dat kien tosammenhangen holten geven in t geheel is oostfreesland platt as n pannkook de erste sporen van minsken in oostfreesland komen van jungpaläolitisk rendeerjagers ut de hambörger kultuur achteran hett man resten man van de mesolitisk un neolitisk klockbeker kultuur funnen ok van de megalith kultuur un van de schnoorkeramik de olltste fundstee van en siedeln in oostfreesland wurr in hesel funnen later kammen denn germanen ut de ingwäonisk grotverband de fresen un chauken eerst waahnden de chauken tüsken eems un werser man so van dat johr an wurren se van de fresen ruutschmeten of in hör stamm upnohmen siet dat tweede jahrhunnert hett man noit weer wat van de chauken hört ut den süden kammen denn ok noch en paar sassen ut en mischen van disse dree volksgruppen sünd de oostfresen ruutkomen in dat fröhe middeloller kunnen de oostfresen blot up de geest un up so nömd warfen hör dörpen un husen bauen de marsch wurr faken van de noordsee unner warter sett vandag gift dat noch mennig orten de de warf in hör namen hebben so as möhlenwarf tichelwarf of anderwarfen eerst so van dat johr an hebben de fresen de dieken baut en spreekword seggt gott hett dat meer maakt un de fresen de waterkant blot de archäölogen hebben wat över de tied ruutfunnen de al heel lang her is en bietje wat steiht in schrievsels de van frömde lü upschrieven wurren de römiske schrievers plinius de oller tacitus un strabon hebben uns en bietje wat över de tahl verdeelen un de aard van de freeske dörpen överlaten ok wenn dat nich völ was so weten wi dör disse berichten doch dat an de waterkant bi de noordsee al minsken wohnen deen bevör christus up de wereld kamm eerst van dat fröh middeloller weten wie en bietje mehr to disse tied gaff dat en groot freesk riek in de kuntrei van dat nederlannsche freesland van vandag bit an de werser de en off anner könink van de fresen is vandag mit sie naam bekannt so ok de grootfreeske könink radbod van hum worden bit vandag vertellsells vertellt un straten sünd na hum nömt dat grootfreeske riek was blot en kört tied van bedüden in t jaahr maakte sik de frankenkönink karl de grote tolesd dat oostelk freesland unnerdaan in dat franksche riek is oostfreesland in twee grafskuppen updeelt worden in de tied kwammen den ok de missionare luidger un willehad na oostfreesland un vertellden de fresen wat van dat christendom so wurr en deel van oostfreesland an de bistum bremen geven de anner deel wurr osnabrück toslaan man de legende seggt dat de fresen van karl de grot hör besünner freedomsrechten kregen hebben as dat karolingsche riek stücken gung maakten sik de fresen free van de oll herren van de tied leevten se in sülvstadig landgemeenten de elke jaahr hör vetreders so nömd redjeven raadslü wählt hebben de redjeven wassen richters as ok verwaltenslü van de lüttje gemeenten de feudalismus de sük to de tied in europa utbreden dee hebben de oll fresen neet kennt för hör was klaar dat se free un van kien herr knecht wassen in disse tied van de freeske freedom van t bit jahrhunnert truffen sük de vertreders van de so nömt söven freeske seelanne elke jaahr bi de upstalsboom in auerk raah um gericht to hollen un saken van bedüden uttoklabüstern in den verloop van t johrhunnert gung de redjeven verfaten na de düvel dör dat utbreken van de swarte dood un grote störmflooden gung in oostfreesland allens dörnanner en paar familien de al grot inflood harren nützen dat ut un maakten sük to hoovdlingen in groter of lüttjeder lannesdeelen man ok dat was kien feudsalsystem de lü wassen twars hör gefolgskupp un harren verscheden flieten man se bleven free un kunnen ok utwannern wenn se dat wullen dat was en biete so as bi de oll noordgermanske heerskupp nu keem en tied waar de hoovdlingssippen altied stried mitnanner harren se all wullen de gröttse macht dat was erst to enn as edzard cirksena in dat johr baas van en bund för freedom van de söven oostfreeslanne wurr ulrich cirksena wurr denn later van kaiser friedrich iii to en graaf maakt he kreeg oostfreesland as rieksgraafskupp to n lehen geven unner de heerskupp van de cirksenas de later ok de titel fürst harren gung dat mit de weertskupp un de sellskupp in oostfreesland vöran van de gröttste bedüden was graaf edzard de groot he föhrde de reformatschoon in oostfreesland in un unner sie heerskupp wurr dat oostfreeske landrecht schreven ok was de graafskupp to noit groter as unner edzard to de tied dee ok de oostfreeske humanist ubbo emmius sien wark man as de orlog van de dartig johren utbreken dee harr oostfreeslad groot nood to leden as de suldaaten van graaf peter ernst ii van mansfeld in dat land kwammen un mit füür un iesen regeeren deen as weer recht un ordnung bestunn kunnen de oostfreeske landstannen en groot deel van de macht in oostfreesland an sück brengen van nu an wassen se neet mehr offhanging van de lannesherr man daarum gaff dat völ stried doch de lannesherren kunnen hör machr noit weer in t geheel weerkregen ut de oostfreeske landstannen gung later de oostfreeske landskupp hervör de noch vandag dat oll wapen föhrt man vandag en kultuurparlament is man de kanzler van den fürst gerog albrecht enno rudolph brenneysen was leep slecht bi t verhanneln so gaff dat in de tied achteran kein freden tüsken de stannen un de fürst ok wenn kanzler un fürst en harte straaf tegen de renitenten dörsetten wullen prootde de kaiser en amnestie ut in t johr bleev de fürst dood un sien lesde nakomer carl edzard wurr fürst man ok he kunn de stried mit de stannen to kien good enn brengen in dit tied fung dat an dat preußen de macht in oostfreesland övernehmen kunn nich tolesd de stadt emden hett dat in gang sett emden was achter de apell orlog problemen mit hör weertskupp kregen harr se wullen nu dat emden weer de hööftstadt van de stannen un en grote hannelsstadt wurr siet lövten de emders dat se dat mit de hülp van de preußen anstellen kunnen se wullen en verdrag de preußen de heerskup över oostfreesland sekern dee wett dat kieneen mehr ut dat huus van de cirksenas gaff sien hannelsprivilegien wull emden ok in en verdrag fastschrieven för preußen dee sebastian anton homfeld direktioralraad in den nedderrhiensk westfaalsk riekskreis verhanneln he was up de sied van de renitent stannen an den november maand stellde he sein vörslag vör wo man wiedermaken sull wenn t an d arven geiht toeerst was dat en stuur verhanneln man an d märt maand worde twee verdragen klaar maakt de königliche special declarations un versicherungsakte un de agitations und konventionsakte ok harr kaiser leopold i al in t johr ed expektanz utstellt de preußen tosekert harr dat se dat recht harr oostfreesland to övernehmen wenn de cirksenas utstürven sünd ok wenn de könink van hannober daartegen was kunn könink friedrich de grote so al in dat johr de heerskupp in oostfreesland an sük brengen umdat carl edzard cirksena sünner kinners to dood gung nu keem en tied unner de heerskup van preußen waar dat barg up gung mit de weertskupp in oostfreesland ok weer man nu sowiet neei tügg up de weg to brengen mooren wurren drög leggt un fehnsiedeln grünndt achter de slacht bi jena un auerstedt wurr oostfreesland to dat köninkriek holland slaan un was daarmit unner de fuchtel van t napoleonisk frankriek in dat johr kweem oostfreesland as department ems orientale ooster eems direkt to dat franzöösk kaiserriek as napoleon offsett was kwammen van bit de preußen torügg na oostfreesland in disse tied gungen oostfreeske suldaaten up de preußke sied in de slachten van ligny un waterloo de oostfreesen hopden dat se bi preußen blieven kunnen man in de wiener kongress wurr oostfreesland de könink van hannober tosproken schuld daran was england de engelsch könink de ok könink van hannober was wull neet dat preußen tovöl van de waterkant van de noordsee kregen dee man de stannen van ootfreesland hollen hör rechten man de tied bi dat köninkriek hannober was kien good tied för oostfreesland dat gung neet vöran so wassen de oostfresen blied dat preußen in t johr dat köninkriek hannober övernehmen dee as dat düütsche riek gründt wurr wurr oostfreestland in de rieksverband inbunden so stunn oostfreesland neet mehr blot unner de preußk inflood van de tied in dat darde riek gift dat vööl material un booken das was to völ all de problemen un de verscheden reaktschoonen hier to vertellen man ok in oostfreesland sünd synagogen offbrannt un jöden verdreven worden un de nazis harren en groot inflood in d krieg sünd de städer emden un dat preußke willemshaven van bomben leep kött maakt worden achter d tweede wereld orlog was oostfreesland van brittisk suldaaten besett in t johr keem dat land denn as regeerensbezirk oostfreesland to dat bundsland neddersassen man wurr de bezirk mit de bezirken osnabrück un ollnburg to de neei bezirk werser eems tosammenfaat dit bezirk wurr uplööst oostfreesland is nu al lang kein egen verwaltenseenheid mehr de landkreisen leer auerk un wittmund un de kreisfree stadt emden sünd vandag de verwaltenseenheiden bi wahlen word in oostfreesland traditschonell spd wählt de wahlkreis auerk emden was bi de bunnsdagswahl de kreis mit hoogste deel van spd wählers ok in de rest van oostfreesland is de spd stark blot een paar lüttje deelen sünd swart also normalerwies mit en starke cdu to n bispööl dat lengenerland in de johren un gaff dat groot diskusschoon of sük de oostfreeske landkreisen to en grootkreis oostfreesland tosammensluten sallen van t bit johrhunnert hebben de oostfreesen hör oll taal dat freesk offleggt van daar an hebben se dat oostfreeske plattdüütsch prot dat ok vandag noch van mehr as de halve deel van de lü proot en rest van de oll oostfreeske spraak dat saterfreesk hett blot buten oostfreesland in t saterland överleevt siet dat johr düden twee oostfreeske gemeenten auerk un grootheid tweesprakige oortschiller mit de hooge aurich großheide un de plattdüütsche namen upstellen man in mennig gemeenten sünd de oortsnamen plattdüütsch blieven so dat tweerspraakig schillers neet wesen mutten oostfreesen drinken bannig völ tee in den snee drinkt elk oostfrees kg tee in t johr dat is bold teihnmaal mehr as de düütschen drinken de tee kweem al in t johrhunnert ut de nedderlande un ingland na oostfreesland blot johren later hebben al oostfresen van elke stand tee drunken un neet mehr so völ beer al siet dat johr gift dat dat tee hannelshuus bünting in leer anner grote tee hannelshusen sünd onno behrends un thiele blot tee de van en tee unnernehmen in oostfreesland kummt dürt sük echt oostfresen tee nömen besökers könen de oosfreeske tee kultuur to n bispööl in de tee museen in leer of nörden beleven ok en paar alkoholisk dranken hebben de oostfresen besünners bekannt is de kruiden en krüden bitter mit per zent alkohol meest word mit kruiden de kuur van de firma foltsspeulda in leer meent de so nömt echt folts kruiden to dat neeijahrfest worden in oostfreesland neeijahrs koken maakt se worden ok rullerkes nömt umdat se sowat as en hart uprullt wafel anner oostfreeske spezialitäten bünd speckendicken gröönkohl grau arften updrögt bohnen insett bohnen un mennig mehr in oostfreesland hebben sük egen spoortaarden entwickelt so as dat boßeln klootscheten un pulstockspringen bruken an besünner dagen sünd dat singen to sünnermarten paaskefüür un dat leggen van t bruutpadd to hemelfahrt dat upstellen un klauen van maiboomen hört to en traditionslinie in eurasien man hett in oostfreesland besünner form un regeln up de eilanden hebben sük ok noch anner bruken hollen to paaske kregen de kinner eier de kott smieten off rullt worden eherder se eten worden an sünnermarten ok martini nömt gahn de kinner un of faken wat junge lü mit kipkapkögels un skebellenskoppens bit husen lang to singen un krene denn slickerkraam in oostfreesland word in d winter ok vööl schöfet besünner schöfels bünd de breinermoorkes de en lang tied in dat dörp breinermoor maakt wurren oostfreesland is ok vunwegen sien rieke örgellandschap bekennt in de ole karken vun oostfreesland staan historsche örgel ut söven johrhunnerten vanaf de tied vun de laat gotik een vun disse weltwied öllste örgel de noch mit ehr ganze anlaag un de meeste registers bewoord bleven is un de man hüüt noch spölen kann steiht in rysm bold komplett bewoord ut den johrhunnert mit piepen ut den johrhunnert sünd de instrumenten in osteel westerhusen un uttum üm ok de bekennte orgelboer arp schnitger heeft met sien örgel in nörden un in weener sien spören in oostfreesland achterlaten in t jh beleefte de örgelkultur nog een blütetied als de orgelboer johann friedrich wenthin un hinrich just müller in konkurrenz stunnen un sogar lüttje dörpkarken sick wertvulle örgel anschafft hebben als tüssen un is dat niveau in t oostfreesche orgelbo ganz afsackt was had man kien geld un kunn sick kien moderne instrumente leisten hüüt is dat een groot glück weil de ole örgel dordör meest bewaard bleven sünd in de letzte johr sünd bold all originalinstrumente optimol restaureert wat besünners de orgelbo jürgen ahrend loog te verdanken is de op dat rebeed van restauratschoon de toon angeven heeft dat organeum in weener is een bedüdend orgelzentrum dat kunzerten organiseert und örgelfohrten veranstalt elke johr waarn u a in de st ludgerikark in nörden in de lutherkark un de groot kark in leer in de st georgskark in weener un in dornum un ok binnen dat wied bekennte klassikfestival musikalsche sömmer kunzertriegen anboden de lü in oostfreesland sünd meestieds protestansk in den westen besüners in de krummhörn un in t rheiderland man ok in emden leer un de westelk deelen van t overledingerland un t moormerland sünd de minsken reformeert of un to gift dat ok en old reformeerte gemeente anners sünd de lü luthersk man free karken gift dat in oostfreesland ok mehr as annerwaars de geschicht van de mennoniten in emden geiht bit in de reformatschoonstied torügg de baptisten sünd midden in t jahrhunnert in jever un ihren upkomen en bietje later kwammen de methodisten free evangelisk gemeenten hebben erst achter de tweede wereldorlog anfangen sük to grünnen de kathoolsche kark is en minnerheiden kark blieven ok wenn achter den orlog mennig katholiken na oostfreesland komen sünd de lutherske gemeenten hören to de lutherske lanneskark hannober de reformeerten sünd in de evangelsk reformeerte kark synode van de reformeerte karken in bayern un noordest düütschland organiseert dit kark hett hör hoovtseet in leer de evangelsk freekarken sünd in hör noordwestdüütsche vereenigen tosammenfaat un de katholiken hören an dat bistum osnabrück in den loop van de historje hebben sük rieke un arme tieden immer offwesselt besünners an de waterkant stunnen en paar rieke buren tegen en grot arm proletariat so hebben sük de arme lü anners hülpen se gungen för hör wark in de nedderlande hollandgangers of sünd glieks heel utwannert so gift dat vandag in de usa ok noch en groot oostfreesk gemeenskupp de gemeenskupp is so groot dat dat sogar tiedwies een egen blatt gaff de ostfriesische nachrichten heimatblatt der ostfriesen in amerika to all tieden harren de meesten oostfresen hör utkomen in de landweertskupp hat an de waterkant ok as fiskers ok vandag gift dat noch mennig buren besünners in de melkweertskupp umdat dat in oostfreesland good gröönland gift man ok schaapen worden in oostfreesland tücht se hollen dat grass up de dieken kört un maken se ok faster umdat se lüttje hofen hebben in de pollers to n bispööl in t rheiderland word ok korn anbaut in oostfreesland hebbt sück verscheden besünners deerenrassen ruutbildt dat oostfreesen peer dat oostfreeske melkschaap de emder goos de höhnerrasse oostfreeske möv in verscheden klören un de nu leep raar worden swaartbunt koh se is dör de hybridrasse holstein frisian ut de usa offbeten worden un nu bold utstüven dat gift neet völ industrie in de kuntrei blot in de havensteden emden un willemshaven gift dat lüttje zentren gröttste industrieanlaag un bedüdend arbeidgever in oostfreesland is dat vw wark in emden mennig oostfreesen hebben hör warksteden ok bi de meyer werft in papenbörg nett vör de dören van oostfreesland de stadt leer is achter hambörg de gröttse stee för reders in düütschland man wiet vörn is oostfreesland bi dat nütten van de windkracht so dicht bi den waterkant gift dat völ wind un in de kuntrei was ok bott genug för windkrachtanlaagen in tokunfst sallen ok winparks up d hoge see baut worden so nömd offshore winparks de gröttste maker van windkrachtanlagen dat unnernehmen enercon hett sein seet in auerk un baut sein anlagen in auerk un emden oostfreesland hett elke johr en bült gasten de sik dor verhalen willt besünners up de oostfreeske eilanden komen de lü up visit dor hett dat ambacht mit de gasten al in t johrhunnert anfungen ok de waterkant van dat fastland harr dor wat van annerswaar in oostfreesland kwammen noit touristen man dat hett sük siet de er jahren ännert daar gift dat för de gasten nu ok mennig wat to beleven en bispööl sünd dor de touren de man mit t raad maken kann so as de düütsche fenroute of de international dullert route ok wenn man dat neet fluks sehen deit so höört oostfreesland vandag to de kuntreien in düütschland waar se leep problemen mit de weertskupp hebben mennig lü sünd sünner wark un jung lü de en good utbilden kregen hebben mutten hör tohuus verlaten um en arbeidsstee to kregen man ok wenn dat mehr un mehr oll lü gift so kregen de minsken in oostfreesland noch leep völ kinners ok trekken mehr un mehr lü na oostfreesland so dat dat up stünns de tahl van de inwahners noch hoger word man de probleme mit de weerstkupp worden daarvan ok neet minner in oostfreesland gaff dat lang tied in elke lüttje streek en egen bladdje vandag sünd de meesten bladen neet mehr egenstannig blot bi de rheiderland zeitung un de ostfriesische nachrichten hett kien anner sein fingers in de oostfreeske bladen sünd an dat düütsche autobahnnett wurr oostfreesland eerst laat ansluten man nu sünd dat al twee autobahnen de na oostfreesland gahn över de a können de oostfreesen gau na ollnborg breem un hambörg komen de a de in dat mit hülp un geld van de gemeenten landkreisen provinzen un bedreven ut oostfreesland dat eemsland un de nedderlande klaar maakt worden kunn slött oostfreesland an dat ruhrrebeet an de blot veer kilometer lange a maakt de a mit de nedderlannsche rijksweg an n anner de na grunneng geiht twee streeken van d düütsche bahn sünd in oostfreesland leep wichtig daar fahren ok intercity iesenbahnen dat kört stück van emden hbf bis emden außenhafen kbs is blot för de lü de mit schipp na börkum willen up dat kört stück van leer bit nieuweschans in de nedderlannen fahren ok weer iesenbahnen man well bi na grunneng will mutt in nieuweschans in en anner bahn stiegen up de streeken willemshaven osnabrück un esens wilhelmshaven fahren kein bahnen van de düütsche bahn man van de noordwestbahn auerk is up stünns neet an dat iesenbahnnett ansluten man in t tokomend johr sall de streek twüschen auerk un abelitz för gooden weer nütt worden havens gift dat to n bispööl in weener leer ditzem emden greet nessmersiel dornumersiel bensersiel neeharlingersiel carolinensiel harlesiel un up de oostfreeske eilannen lü van d glooven lü van d wetenskupp künstler in ostfreesland is t am besten van enno hektor melodie weißt du wieviel sternlein stehen in ostfreesland is t am besten over freesland geiht der niks war sünd wall de wichter mojer war de jungse wall so fix in ostfreesland mag ik wesen anners nargens lever wesen over freesland geiht der niks over freesland geiht der niks nee t is nargens nargens beter as war hoch de dieken stahn war up t eiland an de dünen hoch hennup de bulgen slaan war so luut de nordsee bullert war ji könen up de dullert dreemast schippen fahren sehn dreemast schippen fahren sehn nargens bleiht de saat so moje nargens is de buur so riek nargens sünd de kojen fetter nargens geiht de ploog so liek nargens gifft so faste knaken weet man leckerder to maken botter kees un karmelkbree botter kees un karmelkbree war in d wagen törf un kienholt worden haalt van t hochmoor heer war de heel welt sük lüstig maakt up t is bi t eierbeer war s in t feld mit kloten scheten war se bookweit schubbers eten harm up freersfoten geiht harm up freersfoten geiht för ostfreesland för ostfreesland laat ik bloot un leven geern weer ik man weer in ostfreesland war so mennig söte deern in de frömde wünsk ik faken kunn k doch moders breepott koken hören weer in d hörn bi t füür hören weer in d hörn bi t füür de oostsee deelt skandinavien vun n europääschen fasten wall un is dör öresund un den groten un lütten belt mit de noordsee un över de newa un verschillige waterstraten mit wolga witt meer swatt meer asowsch meer un kaspisch meer verbunnen de naverlänner vun de oostsee sünd däänmark sweden finnland russland eestland lettland litauen polen un düütschland gröttere inseln in de oostsee sünd de gröttsten strööm wat in de oostsee münnt sünd wichtigste havens sünd dat water vun de oostsee hett nich soveel solt as de ozeane un de noordsee in n westen liggt dat mehrst so üm twee perzent na oosten to warrt dat brackwater un geiht in söötwater över de suurstoff warrt af un an to n problem vun wegen dat dor över de strööm ok schiet in de oostsee rinkümmt un dat bruukt denn suurstoff denn is dat good wenn dat en storm vun westen gifft de frischet soltwater mit mehr suurstoff ut skagerak un kattegat na de oostsee drifft vun wegen dat solt is dat ok dat de planten un beester anners sünd as in de noordsee de dorsch kümmt ok in de westliche oostsee vör ok de hering aver in den bottnischen un finnschen meerbusen gifft dat denn hecht un annern söötwaterfisch vör johren füngen de gletschers ut de wießeliestiet de twee bet dree kilometers dick op skandinavien opsitten dein dat smölten an ut dat afsmoltene water hett sik en iesstausee billt vör johren weer denn de barrier ut ies twischen weltmeer un den see bilütten wegsmolten un de iesstausee is dör de middelsweedsche lunk utlopen de waterspegel steeg op de ganze welt wegen de afsmoltenen gletschers an un för johren weer de ole iesstausee mit de noordsee verbunnen in disse tiet keem de mussel yoldia arctica hüüt portlandia arctica nöömt ut dat soltwater vun e noordsee in e brackigee see de dorüm na ehr indexfossil ok yoldiasee nöömt warrt dat land in skandinavien free vun siene swore ieslast keem nu mit bet to negen millimeter in t johr so gau hooch dat na johren mit yoldiameer ut weer vör johren weer dat wedder en binnensee de vun de lüüd hüüt ancylussee nöömt warrt later is denn de see wedder gauer stegen as dat land un de landbrügg twischen däänmark un skandinavien de de hooch legene noordsee un de deper legene ancylussee trennen dei is ünnergahn in de tiet vör bet is dat water dörbraken un de ancylussee vulllopen meter höger as vörher so dat veel land nu ünner water stünn dormit har sik de litorinasee billt nöömt na de strandsnigg littorina littorea wat dat indexfossil ut disse tiet is dat weer de vörlöper vun de oostsee so as wi se kennt plattdüütsch neddersassisch höört to de westgermaanschen spraken se hett den tweten germaanschen luutwannel nich mitmaakt un is dormit ene nedderdüütsche spraak de utdrück nedderdüütsch un neddersassisch nedersaksisch warrt denn ok ganz faken jüst so bruukt as plattdüütsch de offizielle sprakenkood na iso is nds plattdüütsch is in dat königriek vun de nedderlannen un in de bundsrepublik düütschland in de europääsche charta vun de regional oder minnerheitenspraken opnahmen de jüngste gemeensame vörlöper vun all plattdüütsche dialekten is dat westgermaansche dat jüngere ooltsassische de spraak vun de sassen so as se uns opschreven nableven is is keen direkten vörlöper vun all plattdüütsche dialekten welk dialekten hebbt sik parallel to dat ooltsassische entwickelt verwandt is dat plattdüütsche mit dat engelsche sassen ut noorddüütschland sünd bi dat johr na england röverseilt mit de angeln jüten un fresen sünd da denn de angelsassen ut worrn de öllsten texten in ooltsassisch de uns nableven sünd stammt ut dat johrhunnert in dat johrhunnert hett sik ut dat ooltsassische dat middelnedderdüütsche middelsassisch rutbillt disse spraak weer de hannelsspraak vun de hanse mit de hansekooplüüd hett sik dat middelnedderdüütsche in n ganzen noord un oostseeruum utbreedt un weer dor de wichtigste spraak vele middelnedderdüütsche wöör hebbt dorbi ingang in de skandinaavschen spraken funnen doch as dat johrhunnert to enn güng weer de tiet vun de hanse meist vörbi bi de betern lüüd weer nu dat hoochdüütsche de feinere spraak tominnst bi geschäftssaken tohuus weer ok dor plattdüütsch noch begäng de middelnedderdüütsche utglieksspraak de sik rutbillt harr füll nu aver ahn de klammer de de hansespraak billt harr in enkelte dialekten utenanner blot in ganz enkelte ecken bleev dat plattdüütsche noch in de schrift bestahn de stadt lübeck hett ehr oberstadtbook noch bet op plattdüütsch opschreven eerst an t enn vun dat johrhunnert füngen de eersten schrievers wedder an literatur in de spraak optoschrieven de middewiel den naam plattdüütsch annahmen harr to de eersten höör johann hinrich voss plattdüütsch in schrift bröcht hebbt denn besünners fritz reuter un klaus groth in de johren toglieks is aver ok dat hoochdüütsche in disse tiet vun de böverste schicht in de stadt nich blot as schriftspraak begäng wesen man ok as ümgangsspraak keem dat bi disse lüüd nu ganz in bruuk ok eerste stimmen weren opkamen de in n sinn vun de opklärung plattdüütsch as hemmnis för de bildung vun de eenfachen lüüd ansehn deen dat plattdüütsche hett vun dat bet johrhunnert blots as nahspraak vun de eenfachen lüüd deent in school un kark wöör jümmer mehr hoochdüütsch oder nedderlandsch de spraak vun de mitt vun dat johrhunnert an is dat hoochdüütsche denn ok bi de eenfachen lüüd mehr un mehr in den nahberiek indrungen hoochdüütsch harr dat gröttere prestiesch dat leeg ünner annern dor an dat sik de verkehrsrüüm vergröttert hebbt vördem weer dat dörp de wichtigste levensmiddelpunkt un veel lüüd harrn kuum kuntakt na buten dat egene dörp oder tominnst keen kuntakt mit lüüd vun wieder weg mit dat opkamen vun de moderne mobilität mit autos mit dat wegtrecken vun veel dörpslüüd na de städer industraliserung un mit dat opkamen vun de massenmedien de blot de standardspraak bruukt hett sik de verkehrsruum för de lüüd vergröttert un de nahspraak plattdüütsch hett nich mehr noog kommunikatschoonsreckwiet för dissen groten kommunikatschoonsruum in welk delen vun dat spraakrebeet is dat plattdüütsche in de nutiet nu blot noch spraak vun enkelte ole lüüd un in welk folkloristische nischen annerwegens is platt tominnst de normale private ümgangsspraak bi de wat öllern lüüd plattdüütsch neddersassisch neddersass sch warrt vör allen in n noorden vun middeleuropa snackt in noorddüütschland un de nedderlannen aver ok buten middeleuropa gifft dat dör utwannerers rebeden in de plattdüütsch snackt warrt oder snackt worrn is de grenz von nedderdüütsch na süüd hen is de benrather linie de maken machen linie de grenz to dat nedderlandsch nedderfränksche un dat westfreesche liggt an de noordsee bi t lauwersmeer dat liggt an de grenz vun de nedderlandschen provinzen grunneng groningen un freesland de spraakgrenz folgt nu groff de grenzen vun de provinz freesland op de ne en polder in dat eisselmeer warrt kuum plattdüütsch snackt de spraakgrenz folgt de ole waterkant vun dat eisselmeer blots dat fröhere eiland urk dat nu to n noordoostpolder höört höört to dat plattdüütsche spraakrebeet dat rebeet reckt bet an de grenz na de provinz utrecht un löppt denn dör de provinz gelderlaand na de düütsche grenz to twischen emmerik un bokelt löppt de spraakgrenz över de staatsgrenz se folgt nu de süüdgrenz vun westfalen bet na de grenz to dat bundsland hessen dor löppt se nu knapp op hess sch rebeet langs na noordoosten knappt de süüdlichste eck vun dat bundsland neddersassen af un löppt denn an de grenz to döringen lang mit blots en poor öörd vun döringen op plattdüütsch rebeet in neddersassen in n hoort liggt en lütte spraakinsel in de middeldüütsche dialekten snackt warrt de ut dat arzgebirg inwannert sünd de süüdliche spraakgrenz löppt wieder dör dat bundsland sassen anholt an de münn vun de saale in de elv langs na dat bundsland brannenborg rin de verloop vun de spraakgrenz weer in sassen anholt in fröhere tieden en ganz stück wieder in süden binah bet na leipzig ran ut dit rebeet is dat plattdüütsche aver vun middeldüütsche dialekten verdrängt ok in wittenbarg warrt hüdigendaags middeldüütsch snackt aver op dat rebeet vun brannenborg kummt dat plattdüütsche spraakrebeet noch meist wedder bet op de hööcht vun wittenbarg dal denn maakt de grenz aver en groten bagen na noorden üm berlin rüm un geiht denn stück noorden vun frankfort an de oder an de poolsche grenz ran in meist dat ganze brannenborger rebeet is dat plattdüütsche blots noch swack vertreden un nich mehr vital in de rebeden achter de grenz na polen to gifft dat sietdem de düütschen na n tweten weltkrieg verdreven worrn sünd kuum mehr plattdüütsche de spraakgrenz folgt nu de staatsgrenz bet an de oostsee ok vör geev dat achter de hüdige poolsche grenz kene klore spraakgrenz dat weer en groot mischmasch ut düütsche un poolsche spraakinseln bi kulm geev dat ok ene böverdüütsche spraakinsel un in dat rebeet vun marienborg un allensteen in oostpreußen ene middeldüütsche spraakinsel de rest vun oostpreußen un dat rebeet vun danzig weren plattdüütsch de grenz to dat däänsche is ok kene klore in öllere tieden weer sleswig däänsch un in n westen noordfreesch doch mit dat middelnedderdüütsche hett sik dat düütsche utbreedt hüüt is groff de staatsgrenz de spraakgrenz fröher weren ok de freeslannen keen deel vun dat plattdüütsche spraakrebeet in oostfreesland hett dat plattdüütsche dat oostfreesche aver kumplett verdrängt blots dat saterland is dor as freesche spraakinsel nableven in dat saterland un noordfreesland harr dat plattdüütsche lang ene opgaav as spraak mit grötter kommunikatschoonsreckwiet blangen dat freesche as nahspraak mit utwannerers is dat plattdüütsche ok in annere delen vun de welt kamen un hett sik dor över mehr oder minner lange tiet hollen vör allen de mennoniten de den dialekt plautdietsch snacken doot sünd hier vun belang se leevt in gegenden in argentinien brasilien to n bispeel in fernheim un curitiba kanada mexiko paraguay un de usa dat gifft aver ok rebeden in de kene mennoniten leevt un in de sik plattdüütsch hollen hett dorto höört to n bispeel rebeden in de usa un in brasilien to n bispeel westfäälsch in westfalia un pomerano ok pommersch in pomerode un domingos martins ok vun de bessarabiendüütschen de vun af an in bessarabien inwannert sünd keem en deel ut plattdüütschland ut pommern dat hartogdom warschau un mekelborg un hett siene spraak in bessarabien bibehollen de siedlers ut süüddüütschland vör allen swaben weren aver in de övertall un hebbt de plattdüütschen mundoorden bedrängt de germanist albert eckert hett de mundoorden in de düütschen moderkolonien ünnersöcht un de mundoort vun de kolonien arzis neu arzis paris brienne leipzig kulm un tarutino as plattdüütsch vörfunnen hebbt hitler un stalin in n hitler stalin pakt beslaten dat de bessarabiendüütschen ümsiedelt warrt de bessarabiendüütschen kemen na dat besett polen un sünd denn noch wedder verdreven worrn na de rebeden vun dat hüdige düütschland de bessarabienplattdüütsche spraakgemeenschop is to disse tiet denn ganz uteneenfullen aver ok binnen düütschland hett dat en lütt plattdüütsch spraakeiland geven de glashött in gerresheim hett vun af an siene glasblasers vör allen in de plattdüütschen rebeden oosten de elv anworven un so keem dat dat sik in de arbeidersiedlungen op de hött in gerresheim en plattdüütschen dialekt dörsett hett dat hötter platt disse dialekt is vundaag aver meist utstorven as spraak mit grötter kommunikatschoonsreckwied warrt nu all delen vun düütschland vun sprekers vun dat freesche jüst so as vun sprekers vun dat plattdüütsche dat hoochdüütsche bruukt in de nedderlannen dat nedderlandsche plattdüütsch is blots nahspraak aver ok as nahspraak hebbt vele lüüd de spraak opgeven so dat in vele delen vun dat spraakrebeet de lüüd de plattdüütsch snackt in de minnertall sünd ok för de spraakinseln in annere länner gellt dat to n deel dor hebbt dat vun de utwannerers mitbröchte hoochdüütsch oder de landsspraken mehrstendeels engelsch oder spaansch disse opgaven de oorsprung vun de sassen liggt in holsteen vun dor hett sik de sassenstamm ok in dat hüdige bundsland neddersassen in westfalen in oostfalen un bet na dat rebeet in n oosten vun de hüdigen nedderlannen breed maakt wohrschienlich weer dat mehr so dat sik de stämm de in disse rebeden leevt hebbt ünnern naam sassen vereenigt hebbt as dat de holsteenschen sassen sik utbreedt hebbt in oostholsteen in dat wendland un oosten vun oostfalen seten in disse tied de slaven in wursten grunneng un oostfreesland weren de fresen mit dat johrhunnert hett de oostkolonisatschoon anfungen de de slawen jümmer wieder na oosten wegdrängen dee dat güng bet in dat johrhunnert as sik dat plattdüütsche bet in dat baltikum bet na eestland utbreedt harr in eestland is de spraak vör allen in de städer bruukt worrn denn düütsche buurn harrn in eestland kuum siedelt mit dat enn vun de hansetied is denn dat hoochdüütsche in eestland an de steed vun dat plattdüütsche treden in dat un johrhunnert dee de gröttste deel vun de düütschen in eestland hoochdüütsch snacken un blot noch wenig lüüd plattdüütsch welk slaavsche spraakinseln sünd in de rebeden vun de oostkolonisatschoon aver noch bet in dat johrhunnert nableven dat polabsche in t wendland to n bispeel is wohrschienlich in de johren utstorven noch bet in de letzten johren vör hett dat plattdüütsche sik in n oosten utbreedt un to n bispeel dat masuursche oder dat kuursche verdrängt ok de sprekers vun dat kaschuubsche twischen westprüßen un oostprüßen hebbt mehrsttiets beide spraken snackt bi de fresen güng de spraakwessel besünners vun grunneng ut vun dat johrhunnert af an hebbt de fresen plattdüütsch as schriftspraak bruukt in de oostlauwerschen ommelanden hebbt de lüüd temlich gau de plattdüütsche spraak annahmen un sogor ehr freesche identität afleggt in oostfreesland hebbt se ehr spraak wat langsamer verloren aver ok hier is vun dat freesche nix nableven vun dat saterfreesche afsehn dat aver egentlich al buten oostfreesland liggt jemehr freesche identität hebbt de oostfresen aver behollen dat jeverland hett dat freesche mit dat johrhunnert verloren in wursten hett sik dat bet so üm un bi hollen un ok in dat harlingerland hett dat plattdüütsche dat freesche mit dat johrhunnert verdrängt toletzt weren blot dat saterland un wangeroog nableven aver ok dat wangerooger freesche is utstorven bi de westerlauwerschen fresen kunn dat plattdüütsche aver keen foot faten ok gegenöver dat noordfreesche un dat plattdäänsche in sleswig hett dat plattdüütsche land wunnen en goden deel vun anhalt un ok vun brannenborg de vundaag en middeldüütschen dialekt snackt hett fröher ok en plattdüütschen dialekt hatt dat plattdüütsche warrt na de europääsche charta vun de regional oder minnerheitenspraken siet in düütschland un ok in de nedderlannen schuult in düütschland warrt dat in de bundslänner bremen hamborg meckelnborg vörpommern neddersassen un sleswig holsteen na deel iii vun de sprakencharta schuult in de bundslänner brannenborg noordrhien westfalen un sassen anholt un in de nedderlannen na deel ii en wichtigen fall to n status vun dat plattdüütsche in n amtsgebruuk weer de läägeünnerloage för de de firma twistringer rbm dränfilter en patent anmellt harr de patentschrift weer op plattdüütsch schreven un dat patentamt harr ehr dorvun trüchwiest de bundsgerichtshoff harr toletzt seggt dat dat rechtens is en patent op plattdüütsch intorecken aver gellen deit dat blot wenn en hoochdüütsch översetten bigeven oder nareckt warrt de aktuellsten tallen stammt ut en ümfraag de nu in ganz düütschland maakt worrn is na disse ümfraag kunnen sehr good platt snacken good un en beten den plautdietschen dialekt von de mennoniten snackt ok noch wedder so bi minschen alltohoop gifft dat also in de johren so üm un bi millionen minschen de plattdüütsch snacken doot kiek ünner plattdüütsche grammatik dat kontinentalwestgermaansche dat op de dialektebene ganz groff en kontinuum billt deelt sik op in dree ünnerrebeden de düüdliche ünnerscheed in de phonologie hebbt dat nedderfränksch dat hoochdüütsche un dat plattdüütsche de ünnerscheed to dat hoochdüütsche kummt vör allen dör den hoochdüütsche luudwannel in de twete hälft vun dat johrdusend tostann bi dissen vörgang hebbt sik vun dat germaansche luudstand jüst as bi t engelsche över t plattdüütsche na t hoochdüütsche disse luden ännert nich direkt mit den luudwannel tohoop hängt de ünnerscheed bi b v f engelsch hett wives hoochdüütsch weiber un plattdüütsch kennt wiever aver ok wieber de eentall wief warrt aver jümmer as f spraken hoochdüütsch b weib ok de kumbinatschoon s konsonant an n woortanfang is en ünnerscheed to dat hoochdüütsche swien un slapen hebbt op hoochdüütsch en sch schwein un schlafen allerdings warrt s konsonant ok in welk plattdüütsche dialekten as sch konsonant utspraken bi de konsonanten is also en groten ünnerscheed twischen hoochdüütsch un plattdüütsch dat nedderfränksche geiht bi de konsonanten ganz mit dat plattdüütsche ünnerscheed gifft dat aver deelwies bi luden de sik eerst in jüngere tiet verännert hebbt to n bispeel is de övergang vun old na oud en wichtigen ünnerscheed de dat nedderfränksche vun dat plattdüütsche trennt de plattdüütschen hebbt oold un woold de nedderlandschen hebbt oud un woud bi de vokalen hängt de wichtigste ünnerscheed mit den neehoochdüütschen luudwannel tohoop de in dat johrhunnert sien utgangspunkt hett ut en reeg monophthongen sünd dorbi diphthongen worrn dat is nich alleen in dat hoochdüütsche passeert man ok in dat nedderfränksche un engelsche wo plattdüütsch in huus den monophthong hett hett hoochdüütsch den diphthong au haus dat engelsche house hört sik jüstso so as dat hoochdüütsche woort dat nedderlansche woort huis vörspeelt en diphthong de en beten anners is wenn engelsch dike hett sprickt nedderlandsch dijk ok en beten anners dat höört sik mehr na däik an beide engelsch un nedderlandsch spreekt nich as diek in plattdüütsch ut alleen dat plattdüütsche is bi de olen monophthongen bleven kiek ünner plattdüütsch vokabular kiek ünner plattdüütsche orthographie plattdüütsch kann eerstmal in twee gruppen indeelt warrn neddersassisch westnedderdüütsch westen vun de elv un in holsteen un oostnedderdüütsch oosten vun de elv neddersassisch is dorbi de spraak de vun dat ooltsassische de spraak vun den olen sassenstamm afstammt dat oostnedderdüütsche dorgegen warrt in de rebeden snackt woneem vördem slaven leevt hebbt ünner annern polaben un sorben un wo eerst later düütsche henkamen sünd de minschen ut dat sassenland hebbt dorbi mit nedderlanners un flamen tohoop siedelt un de spraak hett dorüm vun de slaavschen spraken un dat nedderlandsche veel af de grenz löppt dör den oosten vun holsteen sniedt vun dat bundsland neddersassen dat wendland af un löppt denn in de neegd vun de grenz vun de bundslänner sassen anholt un brannenborg na süden de grote ünnerscheed twischen disse beiden gruppen is de eenheitsplural op wi maakt gegenöver wi maken de wichtigsten dialektrebeden sünd dat westfäälsche dat oostfäälsche dat brannenbörgsche un dat noordneddersassische bi dat noordneddersassische höört ok dat sleswigsche dat mekelbörgsche und dat oostfreesche de as kolonialdialekte all den eenheitsplural op wi maken hebbt dat twentsche höört bi dat westfäälsche in t hüdige polen geev dat denn noch as hööftdialekten dat pommersche un dat nedderprüßische en wichtigen ünnerscheed is ok de twischen dat nedderlandsch neddersassische un den rest vun dat plattdüütsche disse verschääl is nich vun öllers her de is eerst mit de letzten johrhunnerten un besünners in dat johrhunnert dör den influss vun de nedderlandsche und de hoochdüütsche standardspraak kamen de dialekten in de nedderlannen hebbt ne e wöör opnahmen de ut dat nedderlandsche stammt un de dialekten in düütschland hebbt disse ne en begrepen ut dat hoochdüütsche övernahmen dackspraak de dialekten vun de mennoniten hebbt ok hoochdüütsch as dackspraak hatt hebbt aver tosätzlich ok noch influss vun dat russ sche engelsche un spaansche hatt un veel technische begrepen sünd dorvun bi de plautdietschen temlich verscheden kiek ok ünner plattdüütsch inwark op annere spraken in de hansetiet hett dat plattdüütsche dull op de skandinaavschen spraken sweedsch norweegsch däänsch inwarkt so gaht vele skandinavisten dörvun ut dat bet to de half vun de sweedsche woortschatt en plattdüütschen ursprung hett dat norweegsche hett to de hansetiet nich so veel wöör övernahmen man de grammatik worr bannig dull an de plattdüütsche anneegt ok na t baltikum na russland na england un iesland sünd dör de hanse veel plattdüütsche wöör kamen later sünd mit dat opkamen vun de hoochdüütsche standardspraak an dat ok lüüd ut plattdüütsche rebeden andeel harrn dör schrievers ut n noorden ok welk plattdüütsche wöör deel vun dat hoochdüütsche worrn dröge achterdeck to n bispeel annere wöör ut dat plattdüütsche sünd man nich deel vun de schriftspraak aver vun de ümgangsspraak vun noorddüütschland worrn schnacken küern trecker duun to n bispeel polen is ene republiek de in t zentrum vun europa liggt navers sünd düütschland tschechien de slowakei de ukraine wittrussland litauen un en lütten deel vun russland de kaliningrader oblast dat ehemaalsche oostpreußen de hööftstadt is warschau amtsspraak is poolsch dat warrt in delen vun polen ok hoochdüütsch kaschubsch un ukrainsch snackt plattdüütsch warrt fast nich mehr snackt welke polen snacken ok russ sch polen erstreckt sik vun de oostsee to de sudeten un de karpaten tatra de längste stroom is de wießel polen besteiht ut ene reeg vun landschappen de noordwesten vun polen de deel de an e ostsee liggt heet pommern un kujawien in den noordoosten liggt en deel vun oostpreußen hüt woiwodschop ermland masuren in n westen liggt grootpolen in n oosten masowien podlachien un de woiwodschop lublin un in de mitt de woiwodschop lodsch in n süüdwesten liggt slesien un in n süüdoosten lüttpolen un de hilligkreuz to de polen höörn an n anfang vilicht de stämm kurpen masowier kujawier polanen polasier goralen podhalen un krakowiaken de verfaten is demokraatsch polen is indeelt in woiwodschoppen dat sünd en spraak is nich blots n barg wöör de n seggen kann as enen dat in n sinn kümmt dat gifft näämlich ok regeln dorto un de bestimmt wat de wöör för n form kriegen mööt un woans een n woort achter dat annere setten mutt also de reeg vun de wöör dat mutt nu avers nich heten dat dat n grammatikbook geven deit wo een all de regeln in finnen kann so as för hoochdüütsch dat gifft dat för plattdüütsch nich un wenn doch denn heet dat noch lang nich dat nu elkeen so snacken mutt as dat in t book steiht grammatik is wat wi in n kopp hebbt wenn wi dat nich harrn denn kunnen wi gor keen spraak snacken bi t plattdüütsch is dat nu so dat de lüüd in verschedene rebeten verschedene dialekten snacken doot un denn hebbt se dor ok verschedene grammatiken bi in n kopp man de plattdüütschen dialekten vereent dat se all üm un bi de sülvige grammatik hebbt mit n paar utnahmen elkeen woort höört to n woortoort to welkeen dat is dat kann een dor an sehn woans sik dat woort benehmen deit dat heet wat dat för formen hett un woans en dat in n satz bruken kann vun de verben gifft dat egentlich een büügtet in elkeenen satz dat sünd so wöör as gahn slapen geven un klönen an n verb kann en tomehrst sehn wannehr wat passeern deit tiet tempus un wat för een dat maakt persoon dor gifft dat näämlich meest suffixen för dat sünd de lütten stücken an t enn vun de wöör wo en de verschedenen formen an uteneenklamüüstern kann vun slapen gifft dat to n bispeel düsse formen hier gifft avers ok noch mehr verben warrn konjugeert dat heet dat se sik ännert wenn ik wat do heet dat anners ans wenn du dat deist oder se dat doot oder gor wenn ik wat doon harr dat heet dat kümmt dorop an welk person dat is wat dat eentall oder mehrtall is un vör allens wat för en tiet dat is de wöör de hier in pp mit ä schreven sünd köönt ok mit e schreven weern de tieden sünd dat sünd lütte verben de tosamen mit een anner verb staht un denn wat an de bedüden ännert de köönt obers ok alleen stahn hülpsverben sünd sien wesen hebben wullen schallen sallen doon warrn könen mögen möten dörven de hülpsverben hebbt t b mit de tied to doon aver ok de modus kann mit hülpsverben utdrückt warrn dat warrt tomeist mit hebben mookt achteran kümmt dat partizip vun dat eegentlich verb dat hebben warrt konjugeert un dat partizip nich ik hebb slapen du hest slapen he hett slapen wi hebbt slapen de hööftwöör warrt mehrstiets nich böögt blots bi de männlichen hööftwöör warrt de un de fall dör den artikel den markeert utspraken warrt den so as denn dn un in mannigwücken dialekten warrt de un fall bi swacken maskulinen hööftwöör mit enen en suffix markert t b de os den ossen dat akk de twete fall warrt bi personennaams dör een s suffix markert schosters kinner pasters veeh man anners dör konstrukschonen as vadder sien piep or oma ehr huus henstellt in all de annern fäll blievt de artikels de un dat unverännert bestahn de echte twete fall gifft t noch bi dag un tiedangaven so heet dat s nachts un enes dags dat verkörten vun den artikel is dorbi gang un geev af un to warrt de twete fall ook bi bestimmten mengdeangaven bruukt t b twee pund appels staats twee pund vun de appels vergliek vun de hochdüütsche un plattdüütsche artikels an wenige woortresten kann man vandage noch sehn dat dat fröher ok enen tweten un drüdden fall geven hett to n bispill wieldes dat is nich andem buterdem ahndem kaam ik nich ut en anner relikt is de dativ bi manke neutrale wöör so gifft dat bi welke fasten utdrücken mit en saaklichet woort in de kortform vun de bestimmten artikel en dativ n to n bispeel aver dit prinzip warrt ok faken op nich faste utdrücken anwannt wenn de artikel in de kortform steiht ik gah to n spelen rut in de langform warrt dat aver wedder de kasusfre e artikel ik gah to dat spelen rut of düsse formen nu mit de utspraakökonomie tohoophangt en överreguleren is oder vun dat hoochdüütsche kaamt un de nasal to immiteren versöökt kann nich nipp un nau seggt warrn de mehrtall köönt de plattdüütschen wöör up verschedene wies billen överlangs gifft dat för een un dat sülve woort twee formen un faken is de mehrtall denn anners as in dat hoochdüütsche wat dat in de noorden dialekten vun dat plattdüütsche nich gifft is de hoochdüütsche mehrtall op e dor wo fröher mal en e weer is dat verswunnen as hd lampe platt lamp un so kann e as plural nich richtig ween bi disse wöör warrt de plural faken op en billt bispelen een andeel twee andelen een blitz twee blitzen een programm twee programmen een konzept twee konzepten bi de persöönlichen un besittanwiesen förwöör gifft dat för jedet geslecht blots twee fälle de und de fall sünd in ene form vereent nich alltiet in oostfäälsch de fall warrt umschreven bi de flexion dat bögen von egenschapswöör gifft dat in t plattdüütsche verschedene formen se laat sik aver nich na bestimmte dialektrebetten un ok nich na richtig oder verkehrt unnerscheden man faken is dat denn doch nich so ünnerscheedlich dennso gifft t mehr or minner een schema de egenschapswöör wardt in dree aarten indeelt dor gifft dat de starken egenschapswöör de swacken egenschapswöör un de nich böögten egenschapswöör de eersten twee bruukt een wenn dat egenschapswoort an een attributive un adsubstantivsche stell steiht een bruukt de swacken egenschapswöör wenn dor een bestimmten artikel een henwiesenet förwoort demonstrativpronomen or wat vergliekboors vör steiht se hebbt twee suffixen en för de mehrtall un för den dativ un akkusativ bi maskulinen hööftwöör un e för de annern fäll man in mannigwücken dialekten wardt disse nich mehr böögt dordör dat de artikel or dat pronomen al de grammatsche funkschoon henstellt de starken egenschapswöör bruukt een wenn dor keen artikel un förwoort keen bestimmten artikel or so dorvör steiht man dat egenschapswoort liekers an een attributive un adsubstantivsche stell steiht dat gifft hier dree suffixen en för de eentall bi maskulina et es för de eentall bi neutra un e för all annern ook hier is dat so datt een in mannigwücken dialekten disse nich böögt wenn dor de nich bestimmte artikel steiht man faken doch wenn dor keen artikel steiht t b een lütt gaarn man lütten gaarn steiht dor keen förwoort or keen artikel denn gifft dat noch ene twete art dat egenschapsword to bögen ok bi de egenschapswöör gifft dat noch resten vun den genitiv as bi de hööftwöör faken sünd dat resten in sprickwöör or seggwiesen t b enes goden dags een bruukt den genitiv vun egenschapswöör ok denn wenn se bi bestimmten mengdeangaven staht bi de mehrtall is he man nich mehr uteneentokennen vun de annern fäll de enn is jümmer en bi swacken un starken egenschapswöör de genitiv kann nich adverbial in n satz stahn se wardt bruukt in fäll as t b dat huus is lütt un is denn adverbial or prädikativ also een deel vun n prädikaat för all dree geslechter kann aver ok de form ahne jede endung bruukt weern de stiegformen hooch höger hööchste weert dör de endungen er un ste billt de superlativ t b am besten warrt mit an n oder up t he kunn dat an n besten oder he kunn dat up t best präpositionen sünd aower achter an baoven bi bilangs in binnen dal dör gegen hendör langs na noast op twüschen ünner ut vör vun too roond um up too vun of jensiets gen de plattdüütsche spraak hett en wiede wöörtavel de ut männige oorsprungen kaamt n slag sünd gemeen för alle de germanschen spraken welke sünd mit dat nederlannsch welke sünd mit dat ingelsch gemeen welke mit dat däänsch norwegsch un sweedsch welke mit dat hoochdüütsch ook de römers hebbt us vele wöör geven sünd ook n ganzen hümpel vun wöör de regional sünd dat heet vun en rebeet afhangt un ook welke de to bestümmte fackspraken tohöört besünners to de seefohrt un de landweertschap dor is dat ook dat wöör as in t hoochdüütsch utkiekt un ook verwandt sünd avers n anner bedüden hebbt un dor sünd besünnere wöör so as rullögen schirrwarken nickkoppen de dor nich so in annere spraken sünd plattdüütsche orthografie dat meent de schrievwies vun de plattdüütsche spraak in de hansetiet hefft se dat mit dat schrieven jüst so nipp un nau nahmen as in t hoochdüütsche un ingelsche dat heet meist nich so doll op plattdüütsch hett sik in n ünnerscheed to anner spraken avers keen duden oder so wat dörsett gifft twors standards man dor bruukt sik keeneen an to hollen dat problem mit de plattdüütsche orthografie sünd de velen dialekten dat plattdüütsch nich blots in een land snackt warrt un dat för n poor vokale dat keen normalen düütschen oder engelschen bookstaven gifft to n bispill dat düstere a wat meist na dat o rövergeiht so as in dat däänsche dat tominnst is dat so wenn n dat vun dat düütsche ut bekieken deit in de phonologie vun de spraak sülven wenn n dat ankiekt ahn dat mit dat düütsche to verglieken denn is dat eendoont wieldat dat lange a jümmers so utspraken warrt je na dialekt een vun de gröttsten problemen bi de schrievwies vun dat nedderdüütsche oder plattdüütsche is dat de mehrsten schrieverslüüd dat phoneetsch hebben wüllt so as n aard luutschrift nipp un nau för elkeen dialekt nich abstrakter phonemisch un överdialektaal so as in annere spraken dat annere grote probleem is dat de schrievwies in noorddüütschland na düütsche aard maakt warrt un in de nedderlannen na hollandsche aard un dat de lüüd daarbi in n tüdel kaamt al wieldat dat n barg luden in t hoochdüütsche un in t nedderlandsche nich gifft nu dat de spraak offitschell as egenstännig gellen deit meent mehr un mehr minschen se schull ok wedder ehr egenstännige schrievwies hebben un se harr de al in de hansetiet hatt dargegen meent annere so wat schull wull de dialekten tonichtenmaken man de annere partie antert darop dat n standardschrievwies nich dat sülvige is as n standardspraak n hoochspraak dat bi n standardschrievwies man blots dat lesen vun twüschen den enkelten dialekten lichter warrt en pr henwies för dat lesen un schrieven na den vörslag vun holger weigelt geht dat so meest warrt plattdüütsch in en orthografie schreven wat van dat hoochdüütsche afkeken is oder van dat nedderlandsche in de dialekten dar so as grünnens to n bispill vör welke dialekten gifft dat aver ok egen schrievwiesen so as vör dat oostfreesch platt of dat mönsterlandsche platt disse alternative schrievwiesen setten dat platt mehr van düütsch of un wiesen de egen luden un besünners ok de egen grammatik iets beter op vele minschen schrieven wiederhen lever in de düütsche schrievwies vunwegen dat se dat so wennt sünd maar dor kommen immer mehr bi de de vördelen van de alternative schrievwiesen sehn dat se en geregelte orthografie hebben de mit ehr spraak overeen stimmt in unnerscheed to de ostfreesch schrievwies kummt de mönsterlandsche mit bloot een besünner extra teken ut maar disse unnerscheed kummt ok dorvan dat in det ostfreesch platt mehr verscheden luden un diphtongen utnanner hollen werden möten wiel anners de wöör verkehrte bedüden kriegen oder de grammatisch funktion niet opgewesen waard eens is wiss dat plattdüütsche hett vele verschedene mundaarten un darum kann dat kienen plattdüütschen duden geven dat heet aver nich dat dat kiene schrievregeln geven kann de all schrievers anwennen köönt egaal in wecke mundaart se schrieven doot kompetente vertreders ut sleswig holsteen hamborg un ollnborg weern sik al vör vele jahren enig dat sik de plattdüütsche schrievwies an de von johannes sass anlehnen schull plattdeutsches wörterbuch mit den sass schen schreibregeln fehrs gilde auflage en groot probleem bi de schrievwies na sass is avers dat se stark na de stannarddüütsche rechtschrieven utricht is un se so keen gode grundlaag is för grenzöverstrieden schriftlige kommunikatschoon mit plattsnackers vun de nedderlandsche sied un de weldwiede diaspora jüst dat weer avers belangriek för vele junge plattsnackers vundaag de plattdüütsch as internatschonale kommunikatschoonsspraak in t internet bruken wüllt so is dat ook kamen dat mehr un mehr lüüd findt dat weer nich leeg en aard intersassische schrievwies to hebben de een so de dialekten vun de düütsche sied as ook de dialekten vun de nedderlandsche sied mit schrieven kann för ene översicht över plattdüütsche wöörböker kiek bi physik greeksch physica natur is de wetenschop vun de materie ehr egenschop un ehr verholen in ruum un tiet physik warr sehn as de grundliggend naturwetenschop dat vun anner wetenschoppen as de chemie oder de ingenieurwetenschoppen in delen bruukt warr de grundliggend methoden vun de physik sünd dat experiment un de mathematik physikalisch theorien warrn in de spraak vun de mathematik formuleerd experimente gifft henwiesen dorup wo vun theorie de korrekte beschrieven vun de wirklichkeit gifft physik is een uantitativ wetenschop de experimenten meet grötten as tiet läng masse temperatur elektrische ladung oder lichtstärk annere warrn dorut met mathemaatsche methodens afleidt dat is utrekent so to n bispeel impuls un energie de modern physik liet all vörgäng vun veer grundkräft af ünnergruppens vun de theoretischen physik sünd ünnergruppens vun de anwandt ellers experimentell physik sün portugal is en republiek de in n westen vun europa an n atlantik liggt naver is spanien de hööftstadt is lissabon portugal hett en grote historie as entdeckernatschoon amtsspraak is portugeesch portugal is mit de inseln madeira un azoren km groot un hett inwahners inw km dat km lange un km brede land is dör hoge bargen van spanien afsparrt aver apen na den atlantischen ozean de laag an den ozean verdankt dat land al siet jahrhunnerten siene politische un kulturelle sülvstännigkeit twüschen den douro un tejo liggt de serra da estrella de bit m hooch is süden darvan is dat land flacher hier is dat in n sommer temlich heet un dröög de rebedden mit de ümmergrönen un de hartloofplanten weert mit de tiet ümmer weniger un maakt platz för kulturland in den dichter besiedelten noorden warrt koorn anboot aver de aarnten sünd man minn wiel de landweertschap noch en beten trüchstännig is en produkt dat mehr inbringt is de wien t b de portwien de in dat dourodaal wasst ut de künstlich bewaterten grootplantagen in n süden weert kork früchte un oliven utföhrt ölsardinen un thunfisch levert den gröttsten export in porto un lissabon hett sik de konserven un textilindustrie got rutmaakt mit dat kapital van utlänners is de bargbo van kopper un van wolfram in gang brocht wurrn de hannelsbilanz is aver ümmer noch passiv wiel veel waren inföhrt weern mööt besunners ut england portugal warrt toeerst van de lusitanier bewahnt warrt aver v chr röömsche provinz un laterhen van germanen innahmen de arabers nehmt portugal in graaf heinrich van burgund kriggt as gemahl van de dochter van alfons vi den könig van kastilien de graafschaft portucale as lehn portugal warrt na den sieg över de mauren en sülvstännig königriek lissabon warrt innahmen de algarve kummt to portugal portugiesen bedrievt dat updecken van kolonien un begrünnt ehre macht in ostindien un brasilien lissabon warrt de gröttste hannelsstadt in europa de bugundsche dynastie starvt ut philipp ii van spanien grippt na de porugeesche kroon verlüst aver in den kamp gegen de holländer de indischen kolonien de portugiesen sünd nich tofreden mit de spanier se böhrt sik up un kriegt dat hen dat portugal unafhängig warrt unner jos i versocht de minister pombal den verfall un den unfreden bi dat volk mit siene reformen uptohooln de königsfamilie flücht vör de napoleonschen truppen na brasilien de engländer unner wellington befreet dat land könig johann kummt ut dat exil trüch un gifft ene radikale verfaten brasilien maakt sik unafhängig unner kaiser pedro i de aver portugal siene dochter maria da gloria överlett pedros broder miguel lett sik to n könig utropen mutt aver upgeven wiel pedro as kaiser van brasilien afdankt un na portugal trüchkummt parteikämpe intrigen noot un elend regeert dat land ok en diktator mit namen franco nich de spanier kann nix dargegen doon könig karl un de thronfolger weert umbrocht könig manuel ii warrt verdreven un de republiek utropen se stüürt enen radikalen karkenfeendlichen kurs an portugal trett in den krieg gegen düütschland in de binnenpolitik is undüchtig wartt van revoluzzers un militärs bestimmt dat volk is politisch unriep de wirtschapliche laag ungünstig de unrohige tiet nimmt en enn mit den staatsstriek van den general carmona carmona benöömt salazar as ministerpräsident salazar formt portugal to ene autoritäre republiek um dat konkordat trennt staat un kark in n weltkrieg blifft portugal neutraal överlett aver de alliierten de azoren un timor as stüttpünkt portugal trett den atlantik pakt bi portugal warrt in de eu upnahmen portugal is en republiek de präsident vun de republiek warrt direktemang vun t volk wählt siet is dat anbal cavaco silva de baas vun de regeern is premierminister jos scrates en sozialist ps an n september is he wedder wählt worrn man blots mit en minnerheitsregeern in t parlament gifft dat afordnete de baas vun de oppositschoon is pedro passos coelho en sozialliberalen psd anners gifft dat noch de konservativen cds den linksblock be un de kommunisten pcp paris op franzöösch paris pa i is de hööftstadt vun frankriek de stroom seine deelt de stadt up in en nöördlichen rive droite un en süüdlichen rive gauche deel tadt is indeelt in nummereerte rebeeden de arondissemangs nöömt warrt un hett bi de millionen inwohners stand man dat gellt bloß för de stadtgrenz vun hüdigendags is paris dor duchtig över rutwussen un wat as paris ut den weltall to sehn is hett üm de millionen inwohners los güng dat mit paris as de kelten vun n stamm parisii up de seine insel wat vundag ile de la cit heet dat dörp lutuhezi boot hefft na de eroberung dörch de römers weer dat dörp as lutetia utboot un befestigt de franksche keunig chlodwig hett dat to de hööftstadt vun sien riek maakt sied hett paris een börgermeester de vun de staatraat wählt warrt do de stadt paris togliek datt dpartement paris is hett de börgermeester ok de funktion vun e präsident vun e generalraat börgermeester is sied de märz bertrand delano vun de parti socialiste ps börgermeesters vun paris in n vörort versailles in den südwesten vun paris liggt dat slott versailles de premierministers de in paris boren sünd sünd jacues chirac laurent fabius jacues chaban delmas michel debr flix gaillard pierre mends france ren mayer lon blum pierre tienne flandin camille chautemps andr tardieu paul painlev frdric franois marsal alexandre millerand lon bourgeois jean casimir prier albert de broglie ernest courtot de cissey charles cousin montauban comte de palikao louis eugne cavaignac louis comte mol victor de broglie armand emmanuel du plessis duc de richelieu charles maurice de talleyrand plautdietsch is en plattdüütschen dialekt de vun de mennoniten snackt warrt hüütvandag vör allen in kanada düütschland mexiko un paraguay in dat johrhunnert möten de mennoniten ut de nedderlannen weg un sünd denn na dat wießel delta hen twüschen de olen hansestäder danzig un elbing dor hebbt se denn den plattdüütschen dialekt vun de gegend annahmen de to dat nedderpreußische höör aver ok ut de nedderlannsche tiet hebbt se n slag wöör beholen de mennoniten weren jümmer dorgegen kriegsdienst to leisten un harr so faken arger mit de staten in de se leven in preußen weer dat to enn vun dat johrhunnert kuum mehr mööglich sik gegen den staat dörtosetten so wat af harr denn katharina de grote wat de zarsch vun russland ween is de mennoniten na de ukraine inlaadt se hebbt dor in twee grote kolonien siedelt molotschna grünnt un chortitza grünnt ok hier hett de spraak wedder vele ne e wöör ut dat russ sche opnahmen aver to enn vun dat johrhunnert kunnen de mennoniten ok mit den russ schen staat nich mehr torechtkamen in de tiet bet sünd üm un bi lüüd na de usa un na kanada utwannert vun dor un vun russland her hebbt de mennoniten denn ok in süüamerika siedelt un bruukt jemehr spraak ok dor toletzt sünd de mennoniten ut russland veel na düütschland utwannert in belize hebbt sik mennoniten ansiedelt de ut manitoba in kanada un chihuahua in mexiko kemen se hebbt sik in verscheden gemeenschoppen ansiedelt blue creek shipyard little belize spanish lookout lower barton creek un upper barton creek vun disse lüüd hebbt na n zensus vun plautdietsch spraken in brasilien leevt mennoniten to n bispeel in fernheim witmarsum un curitiba in costa rica hett sik ok en koppel mennoniten ansiedelt dat sünd man blots üm un bi lüüd in paraguay leevt vele mennoniten in n chaco to n bispeel in de kolonien menno lüüd ut kanada fernheim lüüd ut de ukraine un russland un neuland lüüd ut russland in russland un de ukraine leevt hüüt kuum mehr plautdietsche meist all mennoniten sünd na amerika oder düütschland utwannert de de nableven sünd snackt nu meist russ sch in düütschland leevt hüüt vele mennoniten de siet den tweten weltkrieg ut russland inwannert sünd in düütschland gifft dat aver kene kolonien un siedlungen un de mennoniten leevt verstreit dat plautdietsche warrt hier kuum mehr snackt dat plautdietsche is de ümgangsspraak in de gemenen vun de mennoniten na buten bruukt se mehrsttiets de spraak vun dat land in dat se leevt de spraak vun de kark is dat hoochdüütsche siet gifft dat dat niege testament översett vun j j neufeld un siet is ok dat ole testament fardig översett vun ed zacharias dormit is nun de bibel op plautdietsch kumplett dat periodensystem vun de cheemsch elementen wiest welke elementen dat gifft un woans ehr egenschoppen tosamenhangt de elementen sünd dorbi opstiegend na jemehr atomtall ordent un in perioden längsregen un gruppen pielliek regen indeelt in fröhere tieten weer dat periodensystem vun grote bedüden för dat opdecken vun ne e elementen vundaag is dat man blots noch en översicht de aver bi cheemsch vörgäng jümmer noch goot to bruken is nafolgend is dat periodensystem in sien hüüt bekannte form dorstellt all materie de uns ümgifft besteiht ut lütte deelken de atomen nöömt warrt jedet atom besteiht ut en atomkarn un en elektronenhüll ut de systematik kann man wies warrn dat sünnere egenschoppen vun de elementen an bestimmte positschonen un rebeden in t periodensystem to finnen sünd butendem warrt in dat periodensystem de radioaktiven elementen kenntekent ofschoonst dat mit de elektronenkonfiguratschoon un de stellung in t periodensystem nix to kriegen hett dat cheemsch element blie atomtall is dat letzte element dat noch bestännig is also ok nicht radioaktiv vörkummt all höögeren elementen mit gröttere atomtallen sünd ahn utnahm radioaktiv un dormit unbestännig en sünneren grenzfall stellt dat wismut dor wat en bannig lange halfweertstiet opwiest aver ok bi lütteren atomtallen gifft dat elementen de radioaktiv sünd un keen bestännige isotopen hebbt technetium un promethium dormit blieft opletzt blots noch bestännige elementen över de in de natur vörkamt all annern sünd radioaktiv vun de radioaktiven elementen kommt ok blots wismut thorium un uran in gröttere mengden in de natur vör dat liggt doran dat se halfweertstieten hebbt de meist so groot sünd as dat öller vun de eer oder sogor noch grötter all annern radioaktiv elementen sünd verfallsprodukten vun uran oder thorium oder se entstaht bi de roren natürlichen karnreaktschonen oder dör spotanen verfall vun uran un thorium elementen mit atomtallen grötter as künnt opstunns blots künstlich maakt warrn solke elementen künnt woll ok bi natürlich vörgäng as de fusion in en supernova tostannen kamen man vun wegen jemehr düchtig lütte halfweertstieten is vun jem in de natur bit vundaag noch keen spor nawiest worrn wanneer de eersten elementen opdeckt weern is vundaag nich mehr goot natovulltehn en poor sünd jo al siet de antike begäng man opteken doröver sünd tomeist nich nau un ok swor to finnen opteken worut en nauen tietpunkt afleidt warrn kann gifft dat eerst af dat johrhunnert bit dorhen weern eerst cheemsch elementen as solke bekannt un beschreven dorünner veel metallen as iesen kopper blie sülver uecksülver un gold aver ok de nichtmetallen kohlenstoff swevel un phosphor de meisten elementen sünd in t johrhunnert opdeckt worrn un to n anfang vun t johrhunnert geev dat blots noch vun de natüürlichen elementen de noch nich bekannt weern vör dat johrhunnert harrn sick de chemikers swor doon regeln ruttofinnen dat se wat vörherseggen kunnen de eerst de rutfunnen harr dat dor n regel för cheemsche verwandschop is weer johann wolfgang döbereiner de gruppen vun jümmers dree elementen maakt harr de he triaden nöömt harr to n bispill lithium natrium un kalium ok calcium strontium un barium un chlor brom un jod dat peerd n ok peer pird pärd schreven pl de peer höört to dat veehtüch latiensch is dat euus caballus sünd de peer lütter as cm denn heet se ook pony de kierl heet hingst dat wiev heet peer oder stuut wenn se lüttje hett warrt se tööt nöömt de lütten heet fohlen un wenn vun een kierl de bommeln afsneeden ward denn gifft dat een ruun oder wallach dat peerd weer all de tied sünnerlich to n rieden dor ook hüüt ward reden as sport t b dat ringrieden denn weer dat ook to n trecken vör den wogen un den ploog un ok scheep weern trocken lütte op een kanaal oder lütten stroom as de alster dat heet denn treideln ook to n eeten warrd peer bruukt obers nich so faaken vun wegen dat dat fleesch een afsünnerlichen smack hett obers in de peerwust marks nix mehr dorvun blangen dat woord peerd sünd dor ook anner naams för dat tier dat woord hest is deel vun dat woord hestpranger dat is een wat mit peer hannelt un hesthöft dat is een wisch för de hingten in t dörp een anner woord is hies dat faal vun een peerd heet ook hiesfalen of hiesfaal dat oold woord för peerd is hors dat wrinschen vun een rossig tööt heet ook horsen planet is en begreep ut de astronomie dat wort kummt ut dat greeksche un heet so veel as wannelsteern dat kuumt dorvun dat de planeten an himmel jüst so utseen hebt as de annern steerns nämlich as lütte lüchtende punkte de sünd aber man nich fast as de steerns sondern bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor de meisten dorvun sünd hell noog dat man jüm mit bloten oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen greeken oder de chinesen bekannt mit dat utfinnen vun de wietkiekers ok fernrühr nöömt sünd noch meer entdeckt worrn as letzten is pluto funnen woorn as dat al grote teleskopen geev mit de man ok noch bannig swack licht wornemmen kann planeten sünd wie man denn laater rutfunnen hett as man meer mit telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten ruumsonden in den weltruum schoten worrn sünd de uns denn fotos no de eer funkt hebbt gröttere massen de as een kugel formt sünd man anners as en steern nich vun sülvst lüchten dot dat system vun uns sünn man seggt ok sünnsystem hett bit august negen planeten hat vun binnen na buten wenn de mass lütter wörr denn hett man vun planetoid oder ok asteroid snackt de hebbt nich blots en beteken sondern krigt ok een nummer towiest de denn mit to den namen hörrt twüschen mars un jupiter is en asteroidenrebeet so ganz genau is dat man nich afgrenzt af un an geev dat spekulatschonens dat dat noch en teihnten planeten achter den pluto gifft wenn von sünnsystem snackt warrt is meist uns eegen meent dorto höört nich blots de planeten sondern allns wat in de gravitatschoon vun de sünn steit siet en poor johren weet wi aber dat ok anner steerns planeten hebbt in de fachspraak nöömt sik so en planet denn exoplanet in august hett sik dat nu en beten ännert na johrelang snacken wat denn nu en planet is un wat nich un wo man de grenz leggen kann wo groot en mass wesen mutt dat man noch planet dorto seggen kann hett de internatschoonale astronoomsche union iau aver en ne e definitschoon rutgeven dorna is de pluto blots noch en dwargplanet wat bi de iau nich meer so rech as richtigen planet gellt man en egen klass von massen billt un jümmer noch to dat sünnsystem tellt pluto is nich de einzige dwargplanet woveel dat dorvun gifft dat weet man noch nich so nau dat mutt noch prüft warrn vun pluto afsehn hett de iau noch twee benöömt de vörher als asteroiden betekend weern asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen wiel dat jo keen planeten sünd un dormit dat sien richtigkeit hett hett nu ok pluto en nummer kregen opstunns sütt uns sünnsystem nu as folgt ut na tonehmen halfass planeten sünd normal dwargplaneten kursiv schreven dat gifft aver noch annere asteroiden de as möögliche dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt de tall warrt in de tokamen tiet seker noch stiegen religion is dat wat een glöven deit dat woort kümmt ut dat latinsche religio kanns ok gloven to seggen dat gifft en slag religionen op de welt en deel hett blots een gott anner hebbt vele gödder gifft aver ok religionen wo dat keen gott gifft blots spöken un dämonen animismus un denn noch den atheismus wat meent dat een keen gott hett un denn noch den agnostizismus wat meent dat een nich weet gifft dat een gott gifft dat keen meisttieds gifft dat en oort gottsdeenst bi de christen is dat in de kark bi de juden tohuus un in de synagogen aver eerst siet de tied wo dat keen tempel mehr gifft den harrn ja de römers tweislaan bi de muselmanen is dat de moschee tempels geev dat ok bi de olen ägypter de greken un de römer de olen germanen harrn keen tempel man so n hillig holt weer ok so bi de olen kelten meisttieds geiht dat in n gloven ok dorüm wo de minsch vun herkümmt un wo dat mit den dood is un wat dat n leven na den dood gifft russland russ sch rossija egentlich russ sche föderatschoon russ sch rossijskaja federazija is dat gröttste land vun de eer un en republiek de in den oosten vun europa un den noorden vun asien liggt sibirien in russland leevt up km üm un bi inwahners juli dat sünd inwahners up een km navers sünd finnland eestland lettland wittrussland de ukraine georgien aserbaidschan kasachstan de mongolei china japan bi de exklaav kaliningrader oblast dat fröhere königsbarg an de oostsee ok litauen un polen över de beringstraat ok de usa de hööftstadt is moskau amtsspraken sünd russ sch un de spraken vun de minnerheiten t b tatarsch baschkirsch oder de spraak vun de tschuktschen in sibirien in russland sünd all klimatsche zonen to finnen mit utnahm vun de tropen sibirien is bekannt för dat extreme winterklima bi oimjakon in ostsibirien hebbt se c op dat thermometer kregen de verfaten is demokraatsch siet dormols hett sik de vörmolige sowjetunion uplööst präsident is dmitri medwedew russland hett bannig vele minnerheiten de as de tschetschenen ok unafhängigkeitsbestreven hebbt russland is siet in söven föderatschoonskreise indeelt artikel vun de verfaten vun russland leggt de delen fast ut de de russ sche föderatschoon besteiht republiken regionen kraj rebeden oblast bundsstäder moskau un sankt petersborg autonom rebeet un autonome kreise de eerste tied na de perestrojka is präägt wesen dör groote wertschopliche problemen siet de amtstied vun wladimir putin hett sik dat land stabiliseert de wichtigsten exportgöder sünd ööl un gas wat in sibirien funnen warrt dat rüchgraat in verkehrstechnische hensicht is de transsibirische iesenbahn de dat land vun moskau to wladiwostok an n pazifik dörlöppt röömsch riek latiensch imperium romanum vun dat staatsrecht her weer de antike naam senatus populusue romanus s p r de senaat un dat röömsche volk is de naam för de länner un gemarken de twuschen dat johrhunnert v chr un dat johrhunnert n chr vun de römers vun de stadt rom oder vun den röömschen staat regeert wurrn sünd ganz klaare sche en na de vörröömsche tied un ok na dat riek vun byzanz hen könnt dor nich bi tagen weern de aart vun de herrschop in dat riek hett sik mit de johrhunnerte mehrmols ännert toeerst is dat en monarkie ween denn is dat umwannelt wurrn in ene republiek un noch later in en kaiserriek as dat unner kaiser trajan in t johr an n gröttsten ween is hett sik dat röömsche riek utreckt över länner up dree kontinente rund um de middellannsche see to dat lang vun gallien un grote deele vun britannien bit to de gemarken rund um de swarte see to hen hannel kunst un kultuur hefft in de tied vun dat riek in deele vun sien rebeet up en unbannige hööchde stahn dat scholl noch johrhunnerte duern ehr in europa un noordafrika wedder so veel lüde leven döen dat riek hett en groten infloot harrt up de länner wo dat över regeern dö man ok över siene grenzen weg in de ööstliche hälft hett sik de röömsche kultuur mischt mit greeksch hellenistische un orientaalsche elemente de westen vun europa is latiensch wurrn latiensch is amtssprake in dat ganze riek ween ofschoonst ok annere spraken nich unnergahn sünd sunnerlich de ooltgreeksche sprake is in n osten vun dat riek as lingua franca in n westen un an den röömschen hoff as spraak vun kultuur un bildung veel bruukt wurrn de geschichte vun dat röömsche riek lett sik groff in veer afsnitte updelen in dat ole rom sülms is över dat johr vun de grünnen seggt wurrn dat weer twuschen un v chr ween de meisten menen dat weer um v chr rum ween de bekannte tahl v chr ab urbe condita de laterhen dat offizielle johr vun de stadt ehre grünnen wurrn is geiht torüch up den gelehrten marcus terentius varro de vun bit v chr leevt hett de öllsten sporen vun wohnstäen up den grund vun de latere stadt rom sünd ut dat johrhunnert v chr to finnen man de eersten henwiese datt dat dor en stadt geven hett stammt ut dat leste drüddel vun dat johrhunnert v chr de nee stadtstaat is slank unner de hand vun etruskische könige kamen düsse tied in de röömsche geschicht warrt de röömsche königstied nömmt ofschoonst de gemarken vun rom bloß ut unbannig schraa en grund to n deel ut fehn un sand bestünnen un ofschoonst dat meist nich mööglich weer dor en landweertschop to bedrieven de winnst afsmieten dö speel rom mank de etruskers weertschopplich en rull dat keem vunwegen datt rom twee bedüdende straten för den hannel kuntrolleern dö de via latina un de via salaria ok de oorole toll in n röömschen haben up all hannelsgöder hett to de röömsche weeligkeit bidragen verscheden legennen wüllt de röömsche königstied tohopenknütten mit de geschichte vun troja so schöllt de trojaners de den krieg överleevt hefft vun anchises sien söhn aeneas de mudder weer venus up en lange seefohrt vun lüttasien na latium föhrt wurrn sien de öllsten stücke vun düssen mythos sünd vun timaios vun tauromenion överlevert wurrn later hett de röömsche dichter vergil to de tied vun kaiser augustus dor dat natschonalepos vun de römers vun maakt dat weer de aeneis wat de kultuur angeiht hefft de etruskers bannig up de römers inwarkt ok allerhand greeksche saken sünd över de etruskers na de stadt rom kamen de etruskischen tahlen de greeksch etruskische schrift wo later dat latiensche alphabet vun wurrn is de etruskische religion mit lebberspikeleern haruspizium un vagelspikeleern un de aart un wiese vun dat gräffnis sünd so up de römers tokamen um v chr hefft sik de römers free maakt vun de etruskers ehre hand un herrschop un rom hett sülms jummers mehr en rull speelt in italien de leste röömsche oder etruskische könig taruinius superbus taruinius de stolte schall in dat johr v chr vun dat röömsche volk un sien anföhrer lucius iunius brutus ut rom verdreven wurrn sien dat warrt vertellt een vun siene söhns harr en römerdeern mit naam lucretia gewalt andaan man dat johr is wohrschienlich nich histoorsche wohrheit mag angahn datt is later so upschreven wurrn as wiest weern scholl dat to desülvige tied as in athen um v chr de peisitratiden fullen sünd in rom de könige ok fullen sünd wohrschienlich is na de siet vun de historie hen dat königriek eerst gegen v chr umwannelt wurrn in de röömsche republiek res publica de apentliche sake de röömsche staat is mit de johre grötter wurrn un hett sik jummerloos ännert polybios wat en greekschen gelehrten weer hett seggt rom weer in düsse tied en mengelmoos ut monarkie ämter as konsul herrschop vun den adel senaat un demokratie comitia dat böverste amt in n staat hett toeerst en praetor utöövt later weern dat jedet johr twee konsuln de harrn de böverste amtsgewalt in e hand un stünnen in den cursus honorum ganz bovenan de senaat wo sik de röömsche adel in versammeln dö speel en grote rull denn geev dat ok noch en reeg vun konventen wo dat volk in tohopenkeem dat weer de comitia de sunnerlich in de fragen vun krieg un freden wichtig weer un in rechtspreken de eerste enigermaten fixe punkt in de röömsche geschichte is dat dalleggen vun dat twölftafelgesett um v chr rüm de middelpunkt vun de röömsche republiek weer dat forum romanum dor sünd de lüde tohopenkamen wenn dat um fragen vun de politik vun den gloven un vun soziale saken güng dormols hett sik ok de upbo vun de röömsche sellschop rutbillt wo in de neegsten johrhunnerte bloß man suutje wat an ännert wurrn is bovenan stünnen de olen familien vun rom dat weern de patriziers de land besitten döen un in de politik dat seggen harrn de meisten inwahners vun rom weern de so nömmten plebejers plebs de dröffen bloß man in deele vun de politik mitsnacken slaven sünd nich as sülvstännige minschen ankeken wurrn man as warktüüg mit sprake se hefft keen rechte harrt man dat weer jem mööglich free to weern wie dat twuschen plebejers un patriziers lopen dö weer in dat klientelsystem regelt toeerst dröffen bloß man de patriziers een vun de hogen ämter in n staat annehmen dor konnen se sik denn mit sehn laten vör de lüde wehrplicht hett dat avers för all börgers geven all mössen se vundeswegen ok in n krieg trecken man na langen striet sünd de plebejers v chr in saken vun de politik meist liek stellt wurrn liekers hefft dat bloß man en paar familien schafft ut de plebejers hooch to kamen in de böverschicht rom is toeerst bigahn sik in middelitalien ut to breden dor is de etruskerstadt veji v chr bi erovert wurrn man ok daalsläge hett dat geven in dat johrhunnert hett sunnerlich de gallierstorm unner brennus deepe sporen in de römer ehre seelen torüch laten dor is de slacht an de allia an n juli v chr bi as dies ater swarten dag in de geschichte vun rom ingahn denn güngen de samnitenkriege los v chr v chr un v chr vun v chr is denn ok to n tweeten mol krieg gegen de latiners föhrt wurrn amenne weern de bündnisse vun rom wiet vertwiegt över italien mit verschedene stämme ut italien hett rom en bund slaten dor hefft de lüde vun düsse stämme avers nich dat röömsche börgerrecht bi kregen an stäen de vun de strategie het wichtig weern hett rom kolonien anleggt v chr maakt de römers ehre eerste kolonie colonia op dat is luceria in apulien v chr warrt de appsche straat via appia boot as dat de censor claudius caecus anseggt hett as düsse johre to enne weern stünn rom dor as en dannigen staat mit en armee de toslahn konn de grundlagen weern leggt nu scholl de staat grötter weern in düsse johre weern de mächte de sik up de halfinsel vun italien gegen rom stellen konnen de etrusker ehre stadtstaten nöördlich vun rom de kelten in dat siedland vun den po stroom un de kolonien vun de greken in n süden in dat johrhunnert v chr hett rom sik denn dörsetten konnt gegen de samniten un annere itaalsche stämme lütt bi lütt is de ganze halfinsel rom in n schoot fullen bloß böveritalien nich wat eerst later daalslaken wurrn is in n süden hett de republiek um v chr rüm de doren greekschen stadtstaten innahmen vördem weer dat glückt den hellenistischen hegemon pyrrhus vun epiros af to slahn v chr harrn de römers krieg anfungen gegen de greeksche kolonie tarent de tarenters hefft na den könig pyrrhos vun epirus ropen de keem na italien mit mann he konn de römers bi ausculum verdriewen man siene verluste sünd so hoog dat he seggt hett noch mol so een sieg denn bün ik verloorn dor kümmt de snack vun den pyrrhussieg vun af v chr drievt de römers pyrrhus ut italien rut as rom sik nu avers in n süden breedt maken dö stött de republiek dor an de hannelsrepubliek vun karthago de bitherto fründlich över rom dacht harr man nu lööp allens up de punische kriege to de eerste punische krieg v chr güng los weil rom sik nich holen harr an de afspraken wie dat mit sizilien wieter gahn scholl rom möök sik breed bit an de grenzen vun karthago siene macht dat is in karthago as provokatschoon ankeken wurrn un so hett karthago mit siene flott de römers vun see her angrepen as de römers dor slahn wurrn weern hefft se slank ehre flotte utboot nu güng dat hen un her un dat geev woll ok daalsläge för rom man amenne hefft se de karthaagsche flott mehrmols slahn un sunnerlich in sizilien foot faten konnt in n fredensverdrag hett karthago all sien besitt up sizilien un later ok sardinien un korsika verlaren vun dor af an harr de politik in karthago dat man bloß noch dor up afsehn düsse nedderlage un ehre folgen ut to glieken dat huus vun de barkiden wat in karthago veel to seggen harr hett denn in hispanien en aart vun karthaagsche kolonie upboot düsse kolonie stünn in n striet gegen rom mit an de siet vun de karthagers in n tweeten punischen krieg v chr hett nich veel fehlt un karthago sien feldherr hannibal harr rom up e knee dwungen grund för den krieg weer datt hannibal de greeksche kolonie saguntum in hispanien inslaten harr un ehr amenne ok innehmen konn saguntum harr averst en bündnis mit rom slaten rom verlang nu karthago scholl sien strategen hannibal utlevern man karthago speel dor nich mit dor verklaar rom den krieg hannibal marscheer in italien in he nehm dor den weg öber dat land bi eerst güng he dör süüdgallien dör denn kladder he mit siene armee över de alpen un full in italien in een na nanner hett he dor en ganze reeg vun röömsche armeen toschannen maakt sunnerlich de nedderlage in de slacht vun cannae v chr hett de römers kullen dat weer de dullste nedderlage in de ganze röömsche geschichte bit dorhen un dat seeg so ut as wenn numms gegen hannibal ankamen konn man amenne hett hannibal to minn lüde bi sik harrt un mit de logistik weer dat ok swaar todem hefft verscheden süken siene truppen angrepen besunners hett hannibal dat nich henkregen de foederati bundsgenoten vun rom up siene siet to trecken un en spleet twuschen rom un jem to kriegen so harr hannibal faken en slacht wunnen un bleev man doch alleen amenne hett de röömsche feldherr scipio in dat johr v chr siene truppen na afrika översetten laten un hett dor gegen hannibal wunnen in de slacht bi zama v chr nu weer dat mit karthago siene macht toenn rom hett siene kolonie hispanien as en nee provinz övernahmen un karthago hett all sien besitt buten afrika un siene flotte verlaren na de beiden wunnen punischen kriege över karthago hett rom nu in de westliche middellannsche see alleen dat seggen harrt rom weer nu en junge seemacht karthago möss bannig veel geld betahlen un de sülver bargbo in hispanien hett dor ok mit to bidragen datt dat rom an nix fehlen dö vun v chr af an misch rom ok mit in dat machtspeel vun de hellenistischen grootrieke ut alexander den groten sien arv de verschedenen grootmächte harrn sik jummerlos in e klatten rom hett sik denn mit dat huus vun de antigoniden anleggt un in de johre vun v chr in grekenland ingrepen de republiek woll den makedoonschen könig philipp v un sien infloot ut grekenland rutholen as verscheden staten ut lüttasien rom um hölp bidden döen is de röömsch syyrsche krieg utbraken de vun v chr duern dö dor güng dat bi gegen dat seleukidenriek unner antiochos iii nadem rom wunnen harr möss düsse könig sik den gröttsten deel vun sien besitt in lüttasien begeven de facto is rom nu ok vörmacht in de kuntreien vun de ööstliche middellannsche see wurrn as makedonien denn versöch de ole hegemonie wedder up e been to stellen geev dat krieg v chr sünd de makedonen endgüllig unnerkregen wurrn ehr königriek is denn tweislahn wurrn un v chr in en röömsche provinz umwannelt wurrn v chr keem ganz grekenland in röömsche hand vun af an is dat in de röömsche provinz achaia umwannelt wurrn in den drüdden punischen krieg v chr hebbt se karthago endgüllig ünnerkregen de stadt de vördem al wedder up e beene kamen weer wurr nu heel un deel to dutt maakt dat land dor umto is denn to de nee röömsche provinz africa maakt wurrn pergamon is dör en arvverdrag v chr röömsche provinz wurrn just so güng dat v chr den rest vun dat seleukidenriek in syrien dat weer to swack to n överleven un so hett pompeius dat slankweg in de provinz syria umwannelt bloß dat riek vun de ptolomäers in ägypten hett eerst mol siene unafhängigkeit beholen ofschoonst as en röömsch protektorat man v chr is dat denn ok in t röömsche riek upgahn bloß an de ööstlichen grenzen na dat partherriek hen güng dat för rom nich fudder un so scholl dat för de neegsten johrhunnerte ok blieven hier harr rom en liek starken gegenspeler funnen vun de midden vun dat johrhunnert af an is de republiek vunwegen de binnenpolitik in ene krise kamen amenne is de denn tolopen up de röömschen börgerkriege un den unnergang vun düsse form vun n staat achtergrund vun de krise weer toeerst dat na reformen ropen wurrn is sunnerlich in de landweertschop an un for sik dröff keen röömschen börger mehr as iugera land besitten man nu geev dat doch unbannig grote landgöder nu sünd de lüttbuern unner druck kamen un mössen faken ehre höve verkopen en groten deel vun de landlüde sünd utpovert ween un sünd na de städer trocken de grootbuern sünd jummers grötter wurrn up de annere siet geev dat avers ok plebejers de in n hannel to geld kamen weern de wollen nu mehr rechte hebben so sünd de bröer tiberius sempronius gracchus un gaius sempronius gracchus an de macht kamen se hefft de so nömmte gracchische reform up e been stellt dor scholl de landbesitt mit reformeert weern un de utpoverten lüde schollen an land un geld kamen man gegen düsse reform hefft sik de konservativen krinken vun de senators up e achterbeene stellt twee parteien hefft sik billt de popularen de sik för de plebejers un lüttbuern insetten döen un de optimaten de partei vun den konservativen adel de parteien sünd gegen anner angahn un wollen beide ehre politik dörsetten gegen de annern tiberius gracchus is an e siet brocht wurrn un sien broer gaius hett sik süms v chr umbrocht up de straten geev dat moord un doodslag un allerhand lüde sünd ut politische grünn an e siet maakt wurrn bovenhen gnarr dat in de balken vun rom sien bündnissystem un v chr is de so nömmte bundsgenotenkrieg utbraken de duer bit v chr amenne hefft all röömsche bundsgenoten dat röömsche börgerrecht kregen glieks achterher is v chr de gruuliche vesper vun ephesus utbraken dor sünd in lüttasien teindusende vun röömsche siedlers bi an e kant maakt wurrn vundeswegen is rom in den krieg tagen gegen könig mithridates vi vun pontos un hett em na en mehrjöhrigen krieg unner kregen na düsse geschichten güng dat los mit den röömschen börgerkrieg dor stünnen sik wedder popularen un optimaten gegen över marius cinna sulla sulla hett wunnen un hett en diktatur upricht dor woll he de herrschop vun den senaat wedder mit stark maken man lange duer dat nich denn hett sulla bott geven un de olen kräfte füngen wedder an mit den striet jummerloos is de republiek na binnen hen swäcker wurrn man in desülvige tied is se in de butenpolitik allerbest togange kamen un hett sunnerlich dat seleukidenriek daalslaken un den osten dör gnaeus pompeius magnus nee up e reeg brocht de krise in de herrschop vun den senaat is amenne düütlich wurrn in dat eerste triumviraat wat in dat johr v chr tostann kamen is de grote suldaat gnaeus pompeius magnus den siene verdeenste de senaat nich gellen laten woll gaius julius caesar de hooch rut woll un de rieke marcus licinius crassus hefft sik tohopendaan caesar hett twuschen un v chr as en feldherr in den gallischen krieg gallien bit an den rhien hen unner siene föte peddt un innahmen nadem crassus in en kriegstog gegen dat partherriek to dode kamen weer hefft sik de vörmoligen frünnen caesar un pompeius in e haare harrt üm de macht in n staat un sünd dor gegen anner in n krieg tagen v chr pompeius stünn dor up de siet vun den senaat bi toeerst hett caesar den westen vun dat riek unner siene kuntrull kregen man denn hett he gegen pompeius an n august in de slacht bi pharsalos in grekenland wunnen pompeius möss utkniepen un is denn nich veel later in ägypten an e siet bröcht wurrn caesar hett denn kriegstöge in ägypten lüttasien afrika un spanien unnernahmen un dor de lesten republikaners bi slahn dor is de republiek denn tosamen stört v chr hett caesar den juliaanschen klenner inföhrt in n februar v chr hett sik caesar to n diktater up levenstied utropen laten man caesar is in de iden vun den märz in dat johr v chr dör ene gruppe vun verswörers unner marcus iunius brutus un gaius cassius longinus ümbröcht wurrn so konn dat afwennt weern datt de republiek in en diktatuur verwannelt wurrn is man de anhängers vun de republiek hefft dat nu nich henkregen de ole republikaansche verfaten wedder her to stellen dat tweete triumviraat is tostanne kamen mit marcus antonius mit octavian wat de latere kaiser augustus ween is un mit marcus aemilius lepidus denn güng dat gegen de verswörers nu is wedder en börgerkrieg utbraken de triumviren hefft dor in de slacht bi philippi gegen brutus un cassius wunnen denn hefft se den lesten gegenspeler sextus pompeius in sizilien tonicht maakt nadem hefft se sik in dat triumviraat vertöörnt un toeerst hefft octavian un marcus antonius sik gegen lepidus stellt man as se den unnerkregen harrn sünd se beide gegen anner angahn in de slacht vun actium hett octavian v chr marcus antonius unner de föte peddt un ok de königin kleopatra vun ägypten de em stütt un stöhn geven hett nu hett octavian de macht över dat ganze riek in siene hannen holen octavian harr dat just so as caesar dor up afsehn datt he alleen regeer man he hett dat anners anpackt as caesar un hett dat nich mit eene diktatuur versöcht he hett veelmehr de ole republiekaansche verfaten vun de form her in kraft laten siene positschoon hett he dor mit afstütt datt he verscheden ämter övernahmen hett sunnerliche vullmacht sik geven laten hett un besunners den befehl över wichtige provinzen mit allerhand legionen vun suldaten dor bi allens unner de ole verfaten un ohn dor wat vun af to breken den olen adel ut n röömschen senaat konn he dor to bringen siene herrschop gellen to laten tomol de wichtigsten republikaner familien al ut n weg rüümt weern de senaat hett octavian as princeps ankeken as den staat sien eersten börgersmann so hett octavian en aart vun herrschop tohopenschostert de doch man duchtig verschelen dö vun dat wo dat de ole republikaansche verfaten up afsehn harr vundeswegen warrt düsse aart vun herrschop ok dat prinzipaat nömmt in dat johr v chr hett octavian vun den senaat den titel augustus kregen ok in de kaisertied sünd veel saken bestahn bleven de in de res publica inricht wurrn sünd dor höört de cursus honorum de senaat to ok de verwaltung vun de provinzen un de preesterschop uppersten preester pontifex maximus is averst nu de kaiser ween de ämter ut de tied vun de republiek hefft sik wannelt vun ämter wo een wat mit to seggen harr to ämter wo dat bloß noch um de verwaltung gahn is de sellschop in de republiek hett anfungen sik to ännern un unner augustus konnen lüde vun en ne en slag upstiegen in den stand vun en senator un sunnerlich vun en ridder eues de kaisers hefft dat recht harrt ridders to beropen un hefft dor so mit för sorgt datt de scheden mank de sozialen gruppen nich toslaten bleven sünd de kaiser konnen ok den rang vun en patrizier an en plebeejschen senator verlehnen blangenbi is dat ok för en nich börger eenfacher wurrn dat börgerrecht vun rom to kriegen to düsse tied hett dat imperium romanum al över all länner rund um de middellannsche see to regeert ok de westen un de süden vun germanien hefft to dat röömsche riek tohöört augustus harr dat ok dor up afsehn dat riek na noordosten hen ut to breden man dor is nix vun wurrn dör de varusslacht in t johr an n osning oder bi kalkrees dor weer den varus siene dree legionen slahn wurrn dör den cherusker arminius de later in düütschland den naam vun hermann kregen hett varus hett sick denn in sien swert stött dorvun is he doodbleven un augustus bleef blots över to seggen varus redde legiones wat soveel heet as varus giff mi mien legionen wedder trüch denn harrn de römers keen lust mehr op germanien later hett sik augustus dor mit tofreden geven de grenzen af to sekern an düsse grenzen stünn meist de ganze armee de ut suldaten vun beroop bestünn un de mann stark ween is in de tied vun augustus sünd veel neemoodsche saken inföhrt wurrn unner annern is dat volk in t ganze riek tellt wurrn straten un verkehrswege sünd utboot wurrn un weertschop un kultuur hefft bleiht augustus siene klassik de tahl vun provinzen is grötter wurrn un de röömsche kultuur is bit in de butersten provinzen henkamen up de eene siet is dormols versöcht wurrn de olen inrichtungen ut de tied vun de republiek to bewohren up de annere siet gung dat doch wieter up den weg na en modernen grootstaat de nich mehr bloß vun de stadt rom afhangen dö augustus hett sik dree johre lang in gallien upholen un is gor nich na rom gahn um dor up n throon to sitten sien nafolger is sogoor de meiste tied up capri ween siene herrschop stunn up so stevige beene datt he dat nich mehr nödig harr in rom to ween un en oog up den senaat to smieten augustus harr den tiberius to n söhn annahmen he folg em ok na tiberius gellt as en vigelienschen charakter in sien binnersten föhl he sik woll noch as en republikaner as herrscher geev he sik dor mit tofreden de grenzen af to sekern sien nafolger is denn caligula ween he hett bloß man dree johre lang regeert un warrt as eersten vertreder vun den cäsarenwahn ankeken hüdigendags warrt nich allens glöövt wat sueton över em schreven hett man dat bedutt doch nich dat he för n goden kaiser holen warrt nadem caligula an e siet maakt wurrn is is claudius kaiser wurrn en betern harr sik just nich funnen an un for sik konn de throon nich arvt weern unner claudius is britannien to dat riek mit to kamen later denn ok noch thrakien wat avers al vördem en afhängigen staat ween weer na claudius keem denn nero up den throon em is allerhand vörsmeten wurrn to n deel ok eerst lange na siene tied dör en christliche brill un so gellt he as en düvel vun minss man ok heidnische schrievers de dat mit den senaat holen döen hefft nix goods över em seggt un de moderne forschung sütt dat wiethen ok nich anners so schall he sik um dat militär nich sunnerlich scheert hebben nero sien dood in dat johr hett en enne maakt an dat huus vun de juliers un claudiers düt huus stamm vun twee vun de öllsten familien vun den adel iin de stadt rom af vun nero sien enne af an scholl dat anners weern in de tokumst is man meist keen kaiser mehr ut en ole familie ut de stadt rom kamen in dat eerste veerkaiserjohr is dat eerstmol duchtig dör nanner gahn man denn hefft de flaviers de macht in e hand kregen alltohopen hefft se ehre sake goot maakt kaiser vespasian hett in dat johr en upstand in judäa dör sien söhn titus daalpedden laten vespasian hett de finanzen vun dat imperium wedder up schick bröcht un de grenz na osten to gegen de parthers afsekert an un for sik hett vespasian allerhand tostanne kregen as he in dat johr sturven is hett sien söhn titus den throon övernahmen to siene korte tied hett dat en reeg vun katastrophen geven as dat utbreken vun den vesuv un allerhand süken man titus hett sik dor oorntlich mit rumslahn un is dor woll mit toranne kamen avers al in dat johr weer he dood un sien broder domitian is em nafolgt tacitus un sueton maalt den sien bild in düstere farven vunwegen datt he sik mit den senaat in e plünnen harr man he is dörchut ganz goot torecht kamen un hett ok henkregen datt de verwaltung slanker arbeiden dö man in t johr is he dor över strumpelt datt de hoff sik gegen em verswaren harr nu keem de tied vun de adoptivkaisers se güng mit nerva los un warrt allgemeen as de beste tied vun dat imperium ankeken de macht vun rom stunn up de hööchde just so siene kultuur de kaisers hefft sik meist mit den senaat afsnackt un ok bi de staatsordnung vun dat prinzipat is dat bleven an n gröttsten is dat riek unner nerva sien nafolger trajan in dat johr ween trajan stamm nich ut italien man he keem ut de provinz ut hispanien dormols is he as optimus princeps fiert wurrn as besten kaiser he hett kriege gegen de dakers maakt un weer mit siene armee unnerwegens gegen de parthers dat riek reck nu vun noord na süüd vun schottland bit na nubien un vun west na oost vun portugal bit na mesopotamien man dat duer nich lang un de länner ööstlich vun den euphrat stroom mössen wedder upgeven weern trajan weer de vörweser vun hadrian de en kloken minschen weer un de dat mit de kultuur vun de greken harrt hett nu is dat imperium na binnen hen stärker wurrn un de zivilisatschoon de kultuur un de technik bleihten so keem dat dat ok de junge christliche gloven sik allerwegens in dat riek utbreden dö hadrian klemm sik dor achter datt de grenzen afschott wurrn sünd dör gode wallanlagen as den hadrianswall in britannien ok möök he de grenzen na osten to dicht oder kört jem af dat gifft avers moderne historikers de smiet den kaiser vör he harr nich goot up dat riek siene finanzen keken worraftig dükert al in e feern de anfang vun en weertschopskrise up man allto dull is dat to siene tieden noch nich ween denn güng dat leeger de germanen harrn dat wannern kreegen un denn sünd to n bispeel de alemannen vun de oostsee na süden trocken un över den limes anno harr theodosius denn dat riek deelt nu geef dat een weströömsch riek un en oströömsch riek de markomannen un bajuwaren hebbt sick öösterriek un bayern haalt de goten hebbt sik vun den süden vun sweden opmaakt un sünd eerst an de oostsee se hebbt sik denn in de westgoten un de ostgoten deelt de westgoten sünd later ok mit de wandalen eerst na italien un denn na spanien de wandalen hebbt sick denn afrika holt de ostgoten sünd denn na italien dat wannern keem nich bloots so dor weern de hunnen de sünd vun asien na westen un harrn n slag germanen vör sik herdreewen sünd se denn in gallien slaan woorn obers in n westen weer dat nu to enn mitt dat röömsche riek dor weern nu de germanens in n osten weer dat anners dor harrn sik de röömschen kaisers noch lang holln justinian weer de gröttste obers denn güng dat ok dal mit dat oströömsche riek harr sick obers noch bit hintrocken denn harrn de törken konstantinopel innahm un dat heet nu istanbul de hansestadt rostock is de gröttste stadt vun mekelnborg vörpommern un en universitätsstadt in mekelnborg warrt se manchmal in n spaaß ok noch pierknüppel nöömt wat von ross und stock översett is spaaßhaftige hyperkorrektur de nam rostock kümmt von dat slawische af toiersten hett dat ne stää anne warnow beteikent roz heit sovääl as uteinanner un tok fluß dat is also de stell west wo de warnow sick verbreitern dehd laterhen is dat denn de nam vör den urt worden dat ierste mal warrt sei donn bie saxo grammaticus nennt hei schrifft in sien gesta danorum dat de urt afbrennt wier de stadt is donn up latiensch urbs rostochium näumt worden as adjektiv rostochiensis in t johrhundert is ook de beteiknung rost to finnen dor is denn de letzte sülv affollen hüüt warrt oewer rostock seggt früher geef dat woll ook noch de utsprak roschtock de mäkelborgers hemm den namen donn ook spaaßhaftig as pierknüppel in t plattdüütsche oewersett rostock liggt an de münn vun de warnow in de oostsee jüst in den noorden vun mekelnborg vörpommern dat ji dat ok nicht vergeten doot wat de bedüdenste kennewarden vun de stadt rostock sünd gifft dat dor en oll riemels to de bedüdensten attrakschonen sünd dat rathuus un karken wiedere attrakschonen sünd ünner annern rostock is de gröttste düütsche oostseehaven un en verkehrsknotenpunkt för den fährverkehr na noordeuropa däänmark sweden finnland rügen is dat gröttste eiland vun düütschland dat höört bi mekelnborg vörpommern un is bit to n september ok n egenstännigen landkreis wesen nu höört dat to n landkreis vörpommern rügen dat eiland liggt in e oostsee un warrt scheedt vun t fastland dör den smallen strelasund un den veel bredern griepswolder bodden dat eiland meet km un tellt inwahners de hööftstadt is bargen wichtig sünd de tourismus un de verkehr mit skandinavien över den haven vun neu mukran früer sassnitz in e boddens wörrn fünn maakt wat wiesen doon dat al in t steenöller minschen up rügen tohuus weren later kemen germanen rugiers un ünner de grote volkwannering ok slaavsche stämm ranen oder rujanen na t eiland dunn hüür rügen bi t hertogdom pommern sweden prüzen un bi t düütsche riek na n tweden weltkrieg hüür rügen bi e ddr un siet de weddervereening is dat nu n deel vun t bundsland mekelnborg vörpommern de swiez hoochdüütsch schweizerische eidgenossenschaft franzöösch confdration suisse k fe de sj sis italiensch confederazione svizzera rätoromaansch confederaziun svizra latien confoederatio helvetica is en republiek de in europa in de alpen liggt navers sünd öösterriek liechtensteen düütschland italien un frankriek de hööftstadt is bern in dat land leven inwahner stand dezember up en rebeet vun km amtsspraken sünd hoochdüütsch franzöösch italieensch un rätoromaansch umgangsspraak sünd unner annern verschedene dialekte vun dat swiezerdüütsch un dat frankoprovenzaals de rhien is een stroom in de swiez de alpen sünd en barggrupp in dat land de verfaten is demokraatsch de swiezer sünd nich inne europääsche union mit binnen de swiez besteiht ut kantone de sassen weren en verband vun germaansche stämm in n noordwesten vun dat hüdige düütschland un in de hüdigen ööstlichen nedderlannen düsse verband hett sik woll in dat johrhunnert tosamenslaten ut de vörmoligen sülvstännigen stämm vun de chauken de angrivariers un de cheruskers düsse stämm weern dor al in dat johrhunnert tohuse de sassen hebbt nix to doon mit dat bundsland sassen de inwahners vun dat bundsland sünd in de düütsche oostkolonisatschoon to n groten deel ut fränksche slaawische un annere wuddeln wussen de graaf vun meißen hett bloß de titel van de hartog vun sassen kregen un denn hefft se ok sien land sassen nömmt to n ünnerscheed vun düsse hüdigen bundsbörgers warrt later to dat volk vun de sassen ok neddersassen seggt un to n ünnerscheed von de sassen de nah grootbritannien utwandert sind warrt de sassen oltsassen nömmt kaiser karl de grote hett dat sassische rebeet innahmen un de sassen döpen laten dörtig johr krieg harr karl bruukt dat he de sassen överwinnen kunn denn hett he in veern an de aller sien blootgericht hollen un allerhand sassische lüüd en kopp körter maakt dat is in de wetenschop vun de historie ümstreden wo veel dat woll ween sünd sünnerlich geiht dat dor üm de masse vun lüde de einhard in siene vita angifft de meisten forschers hüütodaag meent dat weer överdreven later kemen denn mit de ottonen ok sassen op den kaiserthron vun dat hillge röömsche riek de germaanschen stämm vun de sassen weern tohuse in de nedderdüütschen kuntreien twuschen südersee hüde iesselmeer de gegend twuschen werser un elv un nöördlich vun de elv in holsteen bit an de eider hen mit de tiet hefft sassische stämm grote delen vun dat hüdige noordwestdüütschland un de ööstlichen nedderlannen innahmen de stämm de dor wohnen döen hefft se an jem ehrn egen verband anslaten tolest weern dat in dat un johrhunnert dat hamaland dat hüdige westmönsterland de brukterers ehr land dat hüdige mönsterland un dat nöördliche ruhrrebeet un de tubanten hüdigendags de landschop twente in de nedderlannsche provinz oaveriessel groff tohopenfaat siedeln de sassen denn in de ööstlichen nedderlannen in dat hüdige westfalen in neddersassen mit utnahm vun de delen wo de fresen in leven döen in holsteen un in de nöördlichen delen vun sassen anholt wo de naam vun den stamm herkamen deit is nich ganz klaar faken warrt seggt de antiken schrievers de düssen naam upbringen döen de harrn em woll vun dat slagmess afleit dat bi de sassen in swung weer düt mess oder sweert dreeg den naam sax ok in de sassen ehre sagen speelt düt mess en rull in dat annoleed ut dat late johrhunnert heet dat von den mezzerin als wahsin wurdin si geheizzin sahsi in en handschrift ut dat late johrhunnert warrt en gott mit naam saxnot nömmt in düt sassisch doopverspreken heet dat nich bloß de gödder wodan un donar de allerwegens bi de germanen anbeedt wurrn sünd scholl en sasse afswören wenn he sik döpen leet man ok den gott saxnot harrn se ehrn naam amenne na düssen gott kregen dat is hüdigendags nich mehr bekannt ob dat blangen sassen ooldsassisch sahso noch annere egen naams geven hett för düssen stamm vun dat johrhunnert af an warrt in röömsche borns klaagt över sassische seerövers in dat johrhunnert wannern denn sassen angeln un jüten in den süüdoosten vun england in kiek ok hengist un horsa dor hefft se sik tohopenslaten to de angelsassen un de kelten de dor tohuse weern mit gewalt unnerkregen un jem dat land wegnahmen denn hefft se dor för en paar johrhunnerten dat seggen harrt in de keltschen spraken is de sassen ehr naam as naam för de englänner bruukt wurrn irisch gäälsch sasana sasanach schottsch gäälsch sasunn sasunnach de hüdige naam england kümmt vun de angeln her man landschopsnaams as wessex westsassen essex oostsassen sussex un middlesex middelsassen wiest klaar up de sassen hen na berichten ut dat johrhunnert siedelt de chauken just in desülvigen länner wo just to desülvige tied ok de sassen tohuse sünd nu gifft dat avers rein gor keen henwiesen up striet oder krieg twuschen düsse beiden völker dorüm warrt annahmen de chauken weern woll dortieds en deelstamm vun de sassen ween oder de sassen un de chauken harrn sik in freden tosamenslaten to den gröttern verband vun de sassen mit de grote völkerwannern harrn de sassen up dat faste land meist nix to kriegen harrt bit hen to de dage vun karl den groten as de jem unnerkriegen dö sünd se bi jem ehre ole germaansche stammverfaten bleven dat bedüüd se harrn keen könig un kemen tohopen up jem ehr ding wenn fragen vun de politik to regeln weern to n ding versammeln sik denn in marklo al free sassen hartöög geev dat bloß in n krieg as afordenten för dat ding hefft de verscheden deel oder unnerstämm vun de sassen dor gohförsten oder försten vun den stamm henstüürt de schollen för jem ehre deelstämm snacken un verhanneln man bi de sassen weer dat anners as bi annere germaansche stämm de gohförsten weern nich de herrn över dat land för dat se afordent weern dat höör jem nich to düsse ole free ordnung vun de sassischen deelstämm is in karl den groten siene sassenkriegen in n dutt gahn man karl hett doch de lex saxonum rutgahn laten un dor de sassen ehre egenen gesetten mit geven alltohopen geev dat in dat ole sassenland dree gohe dat is avers nich klaar ob düsse indelen nich eerst vun de franken na ehrn sieg in de sassenkriegen vörnahmen wurrn is bloß de naam vun westfalen warrt hüde noch för en landschop bruukt de naams engern un oostfalen sünd verschütt gahn nadem dat hartogdom vun den stamm sassen uplööst wurrn is as hinrich de lööw ünner rieksacht kamen weer bloß in den titel vun den herrscher vun dat jüngere hartogdom sassen bleev de naam vun engern lebennig he heete hartog vun sassen engern un westfalen oostfalen bleev toeerst noch en deel vun den naam vun den oostfalengau wat de plattdüütsche sprake angeiht is dat oostfäälsch en vun de dree groten dialektgruppen blangen noordneddersassisch un westfäälsch de westfalen leven tomeist twuschen dat vörland vun n rhien dat mönsterland de middelruhr dat suerland un de werser de naam bedutt so veel as westlüde oder westsassen toeerst is he to höörn in karl den groten siene tied in de leste tied hefft wetenschopplers dor an twiefelt ob de westfalen överhaupt to dat volk vun de sassen tohöörn döen dat fallt up dat archäoloogsche funnen düütlich maakt dat de lüde in westfalen al in dat johrhunnert stark ünner indruck vun de franken stahn hefft man to de franken torekent weern konnen se ok nich hüdigendags sütt dat so ut as wenn de fränkschen eroverungen jem eerst dorto nödigt harrn sik up de siet vun de sassen to stellen eerst de franken hefft jem denn na ehrn sieg gegen de sassen as en deel vun de sassen ankeken ofschoonst se an un for sik egenstännig weern de oostfalen oostlüde hefft twuschen werser un elv leevt vörmols harrn in düsse kuntreien de döringers leevt sassen sünd dor eerst in dat bit johrhunnert hentagen un hefft dat besiedelt de engern seten bi de sassen in de midden se leven an de werser twuschen oost un westfalen up jem ehr land liggt de dingstäe vun marklo an de werser dat sütt so ut as wenn engern up latiensch angarii en korte form vun den naam vun de angrivariers weer de weern denn woll een vun de wichtigen deel oder ünnerstämm vun de sassen as de naam al seggt latiensch albis heet elv leven de noordalbingiers in n noorden vun e elv de ööstliche deel vun düt land oostholsteen is in t johrhunnert veloren gahn an de slawen de vun oosten her inwannert sünd eerst in dat hoge middelöller hefft de grafen vun holsteen dat wedder unnerkregen de sassen ehr rebeet grenz in n noorden an de eider un de levensau nöördlich vun kiel in n oosten an de schwentine un bloß an de kieler föör lang dat bit na de oostsee ran in dat johr is hinrich i ut dat huus vun de liudolfingers düütschen könig wurrn he weer de eerste hartog vun sassen de up den düütschen throon keem na em kemen de eersten düütschen kaisers otto de grote otto ii un otto iii as hinrich ii storven weer dor weer de tied vun de sassischen kaisers al wedder vörbi man vör düt ene johrhunnert hett dat gewicht vun politik un kultur in dat hillge röömsche riek in dat rebeet vun de sassen legen as hinrich de lööw ünner de rieksacht keem vunwegen dat he den kaiser frerich barbarossa mit sien heer nich na italien folgen wull dor hett de kaiser dat ole hartogdom vun den stamm vun de sassen tweislahn westfalen hett he an de kark övergeven hinrich de lööw dröff bloß bruunswiek un lüümborg beholen de försten un bischöp in de vörmolig sassischen länner verklaar de kaiser för rieksunmiddelbor un bloß an en lüttjen deel vun dat land an de elv bleev noch de naam vun dat hartogdom sassen klehm dat duur en paar johrhunnerten dor kreeg de markgraaf vun meißen düt stück land dat weer frerich i vun sassen sien ökelnaam weer de strietbüdel an n januar kreeg he dat land un dor denn ok den titel vun en hartog mit vunwegen dat he bitherto bloß en markgraaf ween weer leet he sik nu hartog vun sassen nömen so wanner de titel vun den hartog vun sassen vun dat ole sassenland ut in de gegend vun dat hüdige bundsland sassen nu lä dat nee hartogdom sassen in en land den sienen vörmoligen inwahners de döringers ween weern düt land kreeg för en lange tied den naam böversasssen dat land un volk vun de olen sassen heete vun dor af an neddersassen na dat enne vun dat königriek hannober un vun dat land preußen dor harr hannober vun af an tohöört is düsse naam neddersassen na den tweeten weltkrieg as naam vun dat hüdige bundsland wedder rutkregen wurrn up platt is nix över de sassen rutkamen sweden sverige is en monarkie de in den noorden vun europa an de oostsee liggt skandinavien navers sünd finnland norwegen un över de oostsee däänmark de hööftstadt is stockholm sweden harr inwahners amtsspraak is sweedsch in den noorden ok lappsch an de grenz to finnland warrt finnsch un in den butersten süden schoonsch en sülvstandige däänsche dialekt spraken twischen trelleborg un uppsala in t südenste drüddel wahnen perzent vun de sweden sweden is vun den süden to den noorden km lang de verfaten is parlamentarsch demokraatsch staatsböverster is de könig de aver kene politsche macht hett dräger vun de politsche macht sünd de rieksdag un in twete hand de regeren dat fehlt de nakiek vun de gesetten dörch de richterliche macht op engelsch judicial review sweden is indeelt in lehn sleswig holsteen is en düütsch bundsland in n noorden de hööftstadt is kiel sleswig holsteen liggt an de waterkant vun de noord un oostsee de gröttste stroom is de eider sleswig holsteen hett inwahners märz in n noorden warrt freesch un däänsch in n noorden un süden ok plattdüütsch snackt op freesch schlaswik holstijn op däänsch slesvig holsten op hochdüütsch schleswig holstein un op anner spraken ward meist de hoochdüütsche form bruukt beröhmte gesichter ut de politik sünd to n biespeel gerhard stoltenberg cdu heide simonis spd björn engholm spd wolfgang kubicki fdp willy brandt spd peter harry carstensen cdu torsten albig spd ralf stegner spd uwe barschel cdu navers sünd in n noorden däänmark in n oosten de oostsee in n süüdoosten mekelborg vörpommern in n süden hamborg un neddersassen un in n westen de noordsee sleswig holsteen billt den süden deel von de kimbrische halvinsel jüütland un is deel von dat noorddüütsche deepland von west na oost hett sleswig holsteen de landschopsformen waddensee mit de noordfreeschen eilannen masch geest un hügelland kiek ok list vun de städer vun sleswig holsteen spanien is en königriek dat in n süüdwesten vun europa up dat ibeersche halfeiland liggt navers sünd frankriek andorra un portugal de hööftstadt is madrid amtsspraak is spaansch in t ganze land in welke regionen sünd ok basksch katalaansch okzitansch un galicisch amtsspraken spanien liggt up de ibeersche halfinsel un nimmt dar veer föffdel van in in n westen grenzt dat land an portugal un an den atlantischen ozean in n noorden an frankriek in n oosten an de middellannsche see un in n süden an dat britische gibraltar un an de straat van gibraltar to spanien höört ok noch de balearen dat sünd inseln in de middellannsche see un de kanarischen inseln de westlich van noordafrika in den atlantischen ozean liggt spanien is km groot de küsten sünd över km lang siene landgrenzen so um km dat klima in spanien is teemlich unnerscheedlich galicien in n noordwesten höört mit cm in n jahr to de regenrieksten rebeden van europa aver andalusien is mit cm nedderslag de dröögste gegend in ganz westeuropa ene dachte lien van lissabon över madrid un zaragossa na barcelona deelt de halfinsel in de noorden maatigde un de süden subtroopsche zoon süden disse lien gifft dat man af un to en beten frost un de sommer is övermaten heet un dröög an de atlantikküst is dat in n sommer teemlich köhl un in n winter moi week an de küst von de middellannsche see is dat klima ungefähr so as an de franzöösche un italiensche riviera blots in n winter noch en beten weker in madrid un in südspanien gifft dat in n hoochsommer tempraturen twüschen un c dat klima up de balearen is en beten anners in palma stiggt de tempratur in n sommer selten över c un in ibiza nich över c in n winter fallt se in palma nich unner c up ibiza nich unner c de pyrenäen in n noorn hefft na westen hen noch en foortsetten in de kantabrischen bargen de bit na asturien un galicien gaht tosamen mit de sierra de gata un de sierra de gredos de sierra de guadarrame un de iberschen bargen rahmt se de landschap oolt kastilien in ok de hoochevene la mancha südlich van madrid is van bargen umgeven van de toledo bargen de sierra morena un de serrania de cuenca an de südküst liggt de sierra nevada de sneebargen mit den hööchsten barg van spanien den mulhacen m van spaniens fiev längsten strööm kummt de ebro ut de kantabrischen bargen un münnt twüschen barcelona un valencia in de middellannsche see de duero kummt ut de ibeerschen bargen flütt dör oolt kastilien un portugal un münnt in den atlantischen ozean de tajo hett siene spring in de serrania de cuenca flütt an toledo vörbi un münnt bi lissabon in den atlantik ok de guadiana kummt ut de serrania de cuenca flütt dör de hoochevene la manche un dat hoochland van estremadura an de grenz van portugal wennt he sik na süden un münnt in den golf van cadiz de eenzige stroom up de scheep föhren köönt de guadaluivir flütt an crdoba un sevilla vörbi un münnt noorden van cadiz de höhlenmalereen ut de öllere steentiet to n bispill de in de beröhmte höhl van altamira sünd de bewies darför dat spanien al vör jahren besiedelt weer de basken un de iberer de wahrschienlich ut afrika kamen sünd weren de eersten bewahner van de halfinsel twüschen un v chr lannen verschedene völker ut de rebeden üm de middellannsche see an de küsten van spanien vör allen greken un phönizier ok keltische stämme leten sik up de halfinsel nedder van dat jahrhunnert an kemem ok karthager in t land se grünnen unner annern de stadt cartagena de römers verdrievt de karthager un hebbt sess jahrhunnerten dat seggen in den gröttsten deel van spanien in de tiet van dat völkerwannern sett sik de sweben wandalen un alanen up de halfinsel fast um kaamt de westgoten van frankriek her över de pyrenäen un överwinnt de sweben un wandalen toledo warrt de hauptstadt van dat westgotenriek de mauren de van noordafrika inwannert sünd överwinnt de westgoten bi jerez de la frontera un störmt wieter bit an de pyrenäen blots in n noordwesten köönt de christen sik noch to wehr setten crdoba is en sülvstännig emirat christen nehmt to n deel de araabsche spraak un araaabsche sitten an dat maurenriek dehnt sik wieter ut toledo warrt innahmen aver in n noorn weert de christlichen königrieke bilütten starker dat kalifat van crdoba deelt sik in mehr fürstendömer up dat torüchwinnen de reconuista van dat maurische spanien kummt in gang de könig van kastilien nimmt crdoba sevilla murcia valencia un cadiz in blots granada blifft noch in de hannen van de mauren sizilien kummt to spanien un blifft bit spaansch ok dat königriek neapel kummt unner spaansche herrschap de kastielsche thronarvin isabella heiraat den aragonschen thronarven ferdinand de kathoolschen könige ferdinand un isabella regeert tosamen över ganz spanien na jahren krieg warrt granada dat leste bollwark van de mauren innahmen kolumbus deckt amerika up grote rebeden in översee kaamt unner spaansche herrschap na isabellas doot regeert ferdinand in kastilien för siene dochter johanna de wahnsinnige de mit philipp den schönen den arven van kaiser maximilian i verheiraat is karl i van habsborg de söhn van philipp den schönen un van johanna arvt ganz spanien na maximilians doot warrt he as karl v de röömsch düütsche kaiser in mien riek geiht de sünn nich unner cortez nimmt mexiko för spanien in peru un chile weert spaansch bi dat updelen van karl v sien riek fallt an sienen söhn philipp ii spanien de nedderlannen neapel sizilien un de kolonien in översee philipp versoch england in de knee to dwingen verlüst darbi aver sien flott de armada in den engelschen kanaal philipp iii philipp iv mutt togeven dat holland unafhängig is na den doot van den lesten spaanschen habsborger karl ii geiht de spaansche arvenkrieg los in den freden von utrecht verlüst philipp v all spaansche besitten in italien un de nedderlannen an österriek uterdem gibraltar un menorca an england menorca warrt wedder spaansch de spaansche flott geiht in de slacht bi trafalgar verloren napolon bonaparte sett sienen broder joseph bonaparte as könig van spanien in dat volk is nich inverstahn un maakt en upstand in den de englänner sik as hölpers inmischt in dat van franzosen besette cadiz warrt de eerste spaansche verfaten verkünnigt de spanier verleert all ehre kolonien in südamerika ut de unafhängige staaten weert ferdinand vii ännert dat thronfolge gesett to gunsten van siene dochter isabella de anhängers van don carlos de egentlich könig weern schull fangt enen krieg an isabella warrt mit jahren as münnig verklaart aver dat kummt to ene revolutschoon un se mutt na frankriek flüchten amadeus van aosta de söhn van den italienschen könig warrt as könig van spanien wählt aver dankt he af mit alfons xii den söhn van isabella warrt spanien wedder königriek fö alfon xiii de eerst na den doot van sienen vadder boorn warrt regeert bit siene moder marie christine van österriek upstand in kuba de toden amerikaanschen krieg föhrt in den spanien kuba porto rico un de philippinen verlüst spanien blifft neutral bi fre e gemeendewahlen winnt de republikaanschen alfons xiii dankt af un de twete republik warrt utropen primo de rivera grünnt de falange ene partei mit en faschistisch programm bi de parlamentswahlen winnt de linksparteien in n juli warrt salvo sotello de baas van de rechten umbrocht dat is dat signaal to n upstand de an n juli unner dat leit van general franzisco franco losgeiht de westen un de noorden van dat land slutt sik franco an de oosten mit barcelona un madrid blifft in de hannen van de republikaansche regeren na de slacht an n ebro kaamt de franco truppen an de middellannsche see un spleet dat republikaansche spanien up an n januar warrt barcelona un an n märz madrid van de natschonalisten innahmen an n april is de börgerkrieg toennen ene million minschen sünd to doot kamen volksafstimmen över de fraag of spanien wedder monarchie weern schall franco blifft staatsbaas volksafstimmen över de verfatensreform franco sett fast dat de prinz juan carlos na sienen doot de regeren as könig vörsitten schall an n november blifft franco doot juan carlos warrt könig en general un en oberst versöökt enen militärputsch un störmt dat parlament de könig versteiht dat dat militär up siene siet to trecken un so den putsch to verhinnern spanien warrt in de europäsche union upnahmen felipe vi wurrd nee könig vun spanien de verfaten is demokraatsch dat swien warrt latiensch ok sus scrofa nöömt un höört to dat veehtüüch uns huusswien stammt vun dat wildswien af de swien freet meist allens dorwägen köönt se ok ut n drang födert warrn de eersten huusswien hebbt se in anatolien holen wat in de törkie liggt dat was in dat johrdusend v chr in middeleuropa gifft dat funnen ut dat jahrdusend v chr ut de swiez woneem se dat torfswien sus scrofa palustris funnen harrn bet to dat johrhunnert hen wörrn de swien meist as half wild holen se güngen op de mast besünners in t ekenholt eckermast later keem dat denn dat de swien in n stall holen wörrn in de ökoloogsche landweertschop warrn de swien nu wedder mehr na de natuur holen un hebbt n grötter rebeet sünd dat hele jahr buten un hebbt lütte ünnerstännen op de swienswisch dat gifft denn ok betere swien un dat fleesch is n leckere köst na ene drachttiet vun bit daag smitt de söög sess bit twölf farken dat swien warrt för dat fleesch holen de schinken warrt rökert heet denn ok katenschinken goot is ok de mettwust ok annere wüst warrt vun t swien maakt un de snuut un de poot de warrt för snuten un poten nahmen wat in noorddüütschland en heel besünner eten is de religionsgesetten vun de juden un mohammedaner verbeet dat eten vun swiensfleesch de he vun dat swien is de ever beer beernt höcker kujel oder kemp de se heet söge söög su sau oder mutt de lütten dat sünd de farken de laterhen ok woll löper oder faselswien nöömt weert de farken heet denn ok woll bigg bigge pugge kötken pölk oder kodde hett de ever de klöten afsneden kregen denn heet he borg oder foor dat schaap wat as anner veehtüüch bi us as huusdeert in de landweertschop holen warrt up latiensch ovis orientalis aries stammt vun dat wille mufflon af in de steentiet hefft de minschen anfungen de willen deerter in to fangen un up to tehn in de geschicht vun de minschheit speelt dat schaap en rull vunwegen sien melk sien wull un sien fleesch dat heken vun dat schaap warrt buck nömmt dat seken is dat auschaap junge schaap sünd de lämmer schaap könnt tein bit twölf mitunner ok johr oolt weern na öller un geslecht weert de schaap so ünnerscheden ut de melk ward schaapskees mookt een grupp vun schaap nöömt sik n koppel oder küdd schaap dat gifft schaaprassen mit n korten steert un annere mit n langen fröher hefft de lüde dacht de schaap mit n korten steert as de heidsnuck stammen vun dat europääsche mufflon af un de mit n langen steert as dat merinoschaap kemen vun dat urial orientaalsch steppenschaap vun her hüüt is avers klaar dat all schaaprassen de in e landweertschap en rull speelt bloß vun en enzig wildschaap afstammt un dat is dat armeensche mufflon schaap un zeeg höört to de öllsten tiere de vun n minschen as lütt veeh holen wurrn sünd schaap könnt allerhand verdregen un bruukt ok nich veel wat dat weer angeiht un dat freten könnt se allerhand af dor is dat nich swaar um schaap to holen dorüm gifft dat in de ganze welt so veel vun düsse tieren fröh hett dat al schaap geven as dat zackelschaap wat hüdigendags in ungarn tohuse is de hefft höörn de staht liek af un sünd in sik verdreiht al in de bronzetiet geev dat veerhornschaap as dat jakobsschaap wat hüdigendags noch tagen warrt över de ganze welt hen gifft dat woll bi mrd schaap vun jem leevt in asien in afrika sünd bi tohuse un in ozeanien üm un bi besunners in australien un neeseeland de rest verdeelt sik över europa un amerika hen in europa gifft dat de meisten schaap in grootbritannien dat sünd in dat johr bi mio stück ween dorgegen is dat in düütschland mit bi mio schaap man tämlich minne in de lesten johren sünd dat in europa vun johr to johr weniger schaap wurrn dat hangt mit de gemeensame agrapolitik in de eu tohopen un ok dormit dat de prämien un de produktschoon ut neen holen weert upfallen deit dat mit de schaap in asien tomeist wull produzeert warrt man in europa geiht dat üm fleesch neeseeland steiht bi dat fleesch un bi de wull an de topp in düütschland weert de meisten schaap an en fasten standoort holen sünd dat mehr as ween de in koppeln holen wurrn sünd de herden de jummers to sehn sünd hefft en andeel vun wannerherden un diekherden bi dat holen in en koppel warrt in n dörsnitt mit aulämmer up en ha rekent dor könnt denn noch mol lämmer tokamen in europa weert tomeist fleeschrassen holen de wichtigste twieg vun de scheeperee is dor de lämmermast bi dat weer nich ummer so bit to n anfang vun de er johren güng dat in düütschland besunners üm de wull man kattuun un cheemsche fasern hefft de schaapwull denn an e kant schaven un so güng dat vun de er johren af an up de fleeschproduktschoon to bit dorhen harr de wull vun den verdeenst bi de scheeperee utmaakt un de lämmer bröchen denn noch mol man hüdigendags is dat just annersrüm hett en kilogramm wull düütsche mark köst hüüt sünd dat bloß noch bi euro denn gifft dat ok noch de schaapsmelk as bi dat oostfreesche melkschaap un dat fell as bi de lämmer vun dat karakulschaap in düütschland weert de landschaap för de landschopspleeg bruukt se hölpt dat de woold nich allens towassen deit un dat de heid in form un funktschoon bestahn blifft besunners wichtig sünd de schaap ok för de dieken se pedd mit jem ehre treed den unnergrund fast un hölpt dorto dat de dieken nich breken doot de aulämmer sünd fruchtbor na de saison oder ok buten de saison tomeist bückt se in harfst man wenn se buten de saison fruchtbor sünd bückt se ok in annere johrestieden binnen dage sünd se jummers dree dage fruchtbor dregen doot se denn bi maanden in n dörsnitt bi daag man dat is mank de verscheden rassen en beten verscheden kiek ok bi list vun de schaaprassen de schaaprassen weert indeelt na de aart wie se bruukt weert wat de tucht angeiht weert de rassen so updeelt dat schaap wat in düütschland an n meisten holen warrt is dat merinoschaap mit bi vun de schaap alltohopen ok dat swartkopp fleeschschaap is wiethen to sehn un ok krüzungen twuschen de verscheden rassen allens hoochdüütsch up platt is nix över schaap rutkamen sankt petersborg vun bet petrograd un vun bet leningrad nöömt is na moskau de tweetgröttste stadt vun russland sankt petersborg liggt in n noordwesten vun dat land nich wiet af vun eestland un finnland de stadt hett millionen inwahners sankt petersborg weer vun bet hööftstadt vun russland in den eersten weltkrieg weer de naam för de russen to düütsch un so weer de naam na petrograd russifizeert dree daag na den dood vun lenin weer de stadt denn leningrad nöömt na dat enn vun de sowjetunion in t johr hebbt de inwahners vun de stadt över den naam afstimmt un weren dorför den olen naam trüchtokriegen un so heet de stadt vundaag wedder sankt petersborg blots de provinz wo st petersborg binnen liggt heet jümmers noch leningradskaja oblast sankt petersborg liggt an de münn vun de newa in den finnischen meerbusen un besteit ut vele inseln eremitage isaakskathedrale peder un pauls festung panzerkreuzer aurora de witten nachten vele brücken in sankt petersborg is besünners maritim orienteerte industrie dat heet warften maschinenbo un so wieder denn besitt de stadt möbelindustrie nehrensmiddelindustrie to n bispeel de bekannte brueree baltika un eerdöölveraorbeiden industrie sankt petersborg is wichtig för den verkehr de stadt is de gröttste haven vun russland vun sankt petersborg gaht ok fährscheep no königsbarg stockholm helsinki kiel un anner havenstäder an de oostsee över de newa un verschillige kanäle besteiht schippbore verbinnen to n ladogasee to de wolga un to de witte see dorför geiht de scheep bi nacht dör dat rebeet vun de stadt iesenbahn liet no murmansk kirow moskau tallinn un helsinki dat saarland is en düütschet bundsland in n süüdwesten de hööftstadt is saarbrücken dat saarland ok de hööftstadt saarbrücken liggt an de grenz to frankriek un luxemborg de gröttste stroom is de saar dat saarland liggt in de süüdwest vun de bunnsrepubliek düütschland dat gröttste bargmassiv is dat hunsrück wiedere sünd de utlöpers vun de pälzer woold de längste stroom is de saar in t saarland sünd twee drüddel vun de flach mit meschholt afdeckt dormit is dat saarland mit baden württemberg un hessen dat bundsland mit de gröttste holtflach de hööchste barg is de dollbarg de tweetgröttste is de schimmelkopp dat saarland is in de historie meist düütsch wesen man vun tiet to tiet harr frankriek groten influss op dat saarland na de eerste weltkrieg hett de völkerbund de verantwoorden man de lüüd hebbt seggt dat se bi düütschland blieven wöllt na de tweete weltkrieg is dat saarland unafhängig warrn bit wenn de lüüd wedder för dat verblieven bi düütschland afstimmt hebbt ministerpräsidenten vun dat autonoom rebeet laterhenn vun dat bundsland saarland de freestaat sassen is en düütsch bundsland an de grenz to polen un tschechien todem grenzt sassen an de bundslänner bayern döringen sassen anholt un brannenborg in sassen leevt up km inwahners september dat sünd inwahners km de hööftstadt is dresden de gröttste stadt is leipzig de gröttste stroom is de elv regeert warrt sassen vun den oktober af an vun en grode koalitschoon ut cdu un spd ministerpräsident is michael kretschmer vun de cdu vun den dezember af an sien vörgänger weer stanislaw tillich in de lausitz warrt sorbsch snackt wat en slaavsche spraak is un mit poolsch un tschechsch verwandt is ministerpräsident tillich hörrt ok to de sorben annerwegens snackt de lüde hoochdüütsch de freestaat sassen hett sik ut dat königriek sassen billt düütschland weer nu republiek un de könig afsett kemen to den freestaat de delen vun slesien de westen de neiße legen sassen weer nu deel vun de düütsche demokraatsche republiek ddr hett de ddr denn de länner oplööst un bezirke billt dat rebeet vun sassen keem an de bezirke leipzig dresden un chemnitz nadem de ddr de bundsrepubliek düütschland bitreden is geev dat wedder den freestaat sassen in siene grenzen vun den naam driggt dat land aver ofschoonst dor to kene tiet lüüd vun den olen sassenstamm leven op de sik de naam betüht de herrschers vun de olen sassen harrn rebeden in dat ole stammland vun de sassen un ok in de neesiedelrebeden in n oosten wo vördem vör allen slaven leven mit de tiet hett sik aver de besitt vun de sassenherrschers op mehr förstendömer opdeelt een vun de bedüdensten ünner de förstendömer de den naam na sassisch weren weer nu dat hartogdom sassen wittenbarg de hartög seten in wittenbarg wat to de tiet noch even in dat ole sassisch nedderdüütsche rebeet leeg is del letzte hartog doodbleven un nu keem dat hartogsamt an de markgrafen vun meißen dormit weer denn de sassennaam ganz op en rebeet övergahn dat buten dat sassenland leeg dat stammland vun de sassen heet nu mehrsttiets neddersassen wat aver ok nich ganz dat sülve is as dat hüdige bundsland dat annere heet toeerst obersassen denn baald blots noch sassen sassen anholt st hoochdüütsch sachsen anhalt is en düütsch bundsland in n osten de hööftstadt is meideborg de gröttste stadt is halle dat land grenzt an neddersassen brannenborg sassen un döringen sassen anholt liggt twüschen havel un harz de gröttste stroom is de elv de hoogste barg is de brocken in n harz in n norden warrt sassen anholt sunnerlich vun siedland präägt in de ooldmark wo nich veel minschen leven doot gifft dat ole hanse städer as soltwedel garlä stendal un tangermünn den overgang vun de ooldmark to de region elv börde heide mit de fruchtbore meideborger börde wo nich veel holt to finnen is sund de colbitz letzlinger heid un de drömling in de meideborger börde liggt de städer halslä oscherslä wanzlä schöönbeck ascherslä un meideborg wo de region ehrn naam vun hett in n süüdwesten liggt de horz mit den natschonalpark horz de over grenzen henweg geiht mit dat horz vorland un dat mansfeller land dorto ok unner annern de städer halverstadt ueddelnborg werningerode thale un eisleven an de grenz na sassen hen gifft dat den grootruum halle merseborg bitterfeld wolfen ok middeldüütsch chemiedreeeck nömmt de bit na leipzig in sassen hen geiht halle is de grottste stadt in sassen anholt in de vergahn tieden is hier de chemieindustrie tohuse ween de ehrn weertschopplichen middelpunkt in leuna harrt hett an de saale un de unstrut in n süden vun dat bundsland warrt wien anboot in de saale unstrut region dor liggt zeitz naumborg wittenfels un freeborg amenne höört to sassen anholt de region anholt wittenbarg mit de druddgrottste stadt vun t land dessau roßlau düsse stadt hett sik ut de ole anholtinsche residenzstadt dessau utspunnen un denn gifft dat ok noch de lutherstadt wittenbarg un en deel vun den flämling in de oolmark un in de börde warrt plattdüütsch snackt de swevel is en cheemsch element ut de serie vun de nichtmetallen un warrt mit dat atomteken s afkött elementaren swevel kümmt in en slag modifikatschonen vör de swevel hett de tyypsch geel klöör un is stabil ünner normalbedingen bi höögere temperaturen hebbt wi den swevel de meist ahn klöör is seltener is de swevel warrt ok rosickyit nöömt de ok ahn klöör is röken dot beide nich un wenn de swevel smölt is denn gifft dat noch mehr modifikatschonen swevel maakt een ganzen slag verbinnen anorganisch un organisch de swevel weer vun de tied vun de christianisierung an een teken för den düwel tominns de gestank dorvun seggt wie hüüt noch dat stinkt as pick un swevel dat sülver is en cheemsch element ut dat periodensystem un is en swoormetall vun de övergangselementen sülver tellt butendem to de eddelmetallen de atomtall vun sülver is un dat atomteken is ag vun dat latiensche argentum wat sülver bedüüd sülver is week un goot to formen vun all elementen hett sülver de hööchste elektrische leddanlaag un togliek de hööchste warmsleddanlaag vun all metallen blots suprafletigkeiten de nich störten kristallinen modifikatschonen vun n kohlenstoff demant graphen un graphenneeg graphit un kohlenstoffnanoröhren un vun t bornitrid wiest en betere thermische leddanlaag op sülver warrt vun de minschen ruchweg siet dat johrdusend v chr verarbeit un weer to n bispeel al vun de assyrers de goten de greken de römers de ägypters un vun de germanen bruukt tietwies weer sülver sogor mehr weert tospraken as gold dat sülver keem tomeist ut de minen in laurion de ruchweg km süüdlich vun athen legen bi de ollen ägypters weer sülver as maandmetall bekannt in t middelöller un de fröhe neetiet weern in zentraleuropa sülvervörkamen in n horz in waldeck frankenberg an n donnersbarg in n döringer woold in dat erzgebirge in n süüdswartwoold in böhmen un in de slowakei opdeckt vörkamen mit hoge büüt geev dat butendem in kongsberg norwegen de gröttste produzent in t middelöller weer schwaz dor weern to de tiet bit to vun t sülver afboet later hebbt de spaniers grote mengden sülver ut latienamerika na europa bröcht so as ut de mien vun potos vun de dat vele sagen geev ok japan weer in t johrhunnert produzent vun sülver un hett dat metall ok exporteert de weert vun t sülver is in de ollen welt aver rünnergahn wegen dat gröttere anbott na weer vör allen gold as müntmetall bruukt so dat sülver mehr un mehr an weertschoppliche bedüden verloren hett mitt vun t johrhunnert is rustfre e stahl entwickelt worrn de beter to bruken un günstiger hertostellen weer un dormit na den eersten weltkrieg sülver in vele rebeden aflöst hett so as kökenreedschoppen platen oder besteek gegenlöpig dorto hett sik dat rebeet fotografie un fotochemie entwickelt woneem sülversolten bruukt weer dit rebeet hett eerst enn vun de er johren wedder an bedüden verloren siet sik de digitale fototechnik entwickelt hett sülver warrt jümmer mehr in de elektrik un elektronik insett un ok to n kontrolleren vun mikroben dör den starkeren insatz vun rfid chips warrt de nafraag in dat rebeet wieter stiegen vunwegen dat de funkantennen vun disse chips ut sülver maakt sünd ok de kuntakten an de böversiet vun solarzellen warrt vundaag ut sülver maakt ne e entwickeln as disse sorgt dorför dat de nafraag na sülver weltwiet jümmer mehr stiegen deit sülver is en roor element dat in de eerdköst mit en andeel vun ruchweg ppm vörkummt dat is so üm mol fakener as gold aver düütlich weniger as kopper in de natur kummt sülver gediegen vör also in elementare reinform as köörn mitünner ok as nuggets dünne platen oder blick oder as vertwiegt geflecht dendrit oder dünne dröhd int rebeet vun hydrothermal billte ierzgäng oder zementatschoonszonen vun de international mineralogical association ima warrt sülver dorüm as mineral rekent blangen gediegen sülver dat in de natur an ruchweg öörd nawiest worrn is sünd vör allen sulfidische mineralen vunt sülver to finnen to de wichtigsten ierzen tellt to n bispeel de akanthit sülvergleem ags mit en sülverandeel vun ruchweg un stromeyerit koppersülvergeleem cuags mit üm un bi sülver den hööchsten sülverandeel hett mit aver dat rore allargentum annere rore sülvermineralen sünd ünner annern chlorargyrit fröher ok hoornierz agcl un de miargyrit sülverantimongleem agsbs tosamen mit dat gediegene sülver weern bit sülvermineralen bekannt wieter gifft dat ok noch de so nöömten sülverbargen ierzen in de sülver tomeist blots in sporen bit vörkummt dorto höört bliegleem pbs un kopperkies cufes ut den grund warrt sülver faken as blangenprodukt bi t herstellen vun blie un kopper wunnen en sülveramalgam mit en uecksülverandeel vun ruchweg warrt as kongsbergit betekent un gellt as varietät vun t sülver dit amalgam is bit nu an fundsteden nawiest worrn en annere sülvervarietät mit de beteken küstelit hett en goldandeel vun bit un is mit stand vun an ruchweg fundsteden nawiest worrn siet dat johrhunnert is ok bekannt dat künstliche anthropogen tüügte sülverdröhd dör dat ophitten vun akanthit oder bi t verhütten vun sülverierzen tostannen kamen künnt de wichtigsten sülvervörkamen gifft dat in noordamerika in mexiko de usa un kanada un in süüdamerika in peru un bolivien mit üm un bi vun de weltwiete produkschoon weer pero de gröttste sülverproduzent weer dat mexiko mit t wichtige fundöörd vun gediegen sülver weern freiberg in de ierzbargen schwaz in n tirol kongsberg in norwegen sankt andreasberg in n horz dat keweenaw halfeiland in de usa batopilas in mexiko oder dat mansfeller kopperschiver revier eisleben sangerhausen dat meiste sülver warrt aver ut sülverierzen wunnen de faken tosamen mit blie kopper un zinkierzen in form vun sulfiden oder oxiden vörkamt twüschen den anfang vun t johrhunnert un dat enn vun n tweeten weltkrieg weer de mengde de in t johr afboet weer teemlich wesselhaft in n dörsnitt aver teemlich gliek na t enn vun n krieg hett sik de mengde bit hüüt aver mehr as verdubbelt dat poolsche ünnernehmen kghm is mit dörsnittlich tünnen sülver in t johr de bedüdenste sülverproduzent vun de eu un dat tweetgröttste weltwiet na en studie vun t rhiensch westfäälsch institut för weertschopsforschen vun t fraunhofer institut för system un innovatschoonsforschen un vun de bundsanstalt för eerdwetenschoppen un rohstoffen reckt de sülvervörkamen blots noch för johren in de nächsten johren is also dormit to reken dat sülver knapp warrt de bericht wiest aver ok dat jümmer mehr sülver recycelt warrt so dat de vörkamen schoont warrt wenn een vun de daten vun n usgs januar utgeiht reckt dat sülver ahn uttuuschstoffen un recycling intobetehn noch bit johren jüst so as bi annere eddelmetallen speelt recyling en grote rull to n wedderopbereiden vun materialen de sülver bargt dorto tellt fotopapeer röntgenfilmen entwickler un fixeerbäder elektronikschrott oder batterien ruchweg vun t sülver warrt ut sülverierz wunnen analog to t winnen vun gold warrt dat sülver tomeist dör cyanidlaugen mit hülp vun ige natriumcyanid lösen rutlööst dat ierz warrt dorto toeerst to fienen mudd tweibroken un mahlt dorna kummt de natriumcyanid lösen dorto för dat verfohren warrt suerstoff bruukt so dat en go e belüften nödig is bi de togaav vun natriumcyanid lööst sik elementar sülver as ok dat sülverierz ags agcl as dicyanoargentat i ag cn de reakschoon vun natriumcyanid mit sülversulfid steiht in en gliekgewicht dorüm mutt dat natriumsulfid dör oxidatschoon mit suerstoff oder dör utfällen to n bispeel as bliesulfid ut de lösung rutnahmen warrn dorna warrt dat eddlere sülver mit zink utfällt dat utfällte rohsülver warrt denn affiltert un dör raffinatschoon wieter rein maakt bi t winnen vun blie utu ierzen as to n bispeel bliegleem entsteiht na t rösten un reduzeren dat so nöömte roh oder warkblie dat tomeist noch en andeel vun bit sülver bargt dat eddelmetall warrt in en wieteren schritt ut dat rohblie afscheedt un as weertvull nevenprodukt wunnen dorto mutt dat sülver toeerst vun n gröttsten deel vun t blie scheedt warrn dat geiht na dat verfohren vun t parkeseren nöömt na alexander parkes de dat verfohren utklamüstert hett dat verfohren baseert op de ünnerscheedliche löslichkeit vun sülver un blie in zink bi temperaturen bit c sünd blie fletig un zink fast praktisch nich to mischen toeerst warrt bi temperaturen c zink in dat smölte blie geven un de mischen denn afköhlt sülver lööst sik licht in zink geiht in de zinkphaas över un lett sik so vun t blie afscheden de zinksmölt verklamt denn as so nöömten zinkschuum zink sülver mischkristallen de ok as armblie betekent warrt dat warrt dorna bit op den smöltpunkt vun blie c hitt maakt so dat en deel vun t blie smölt un wegnahmen warrn kann de rest warrn hitt maakt bit to n kaakpunkt vun t zink c wat den afdestilleert warrn kann torüch blifft dat so nöömte riekblie dat twüschen un sülver bargt üm dat sülver antoriekern warrt nu de so nöömte driefarbeit maakt dorto warrt dat riekblie in en driefaven smölt över de smölt warrt en luftstroom föhrt de dat blie to blieoxid wiel dat sülver blifft as dat is dat oxid warrt na un na wegmaakt wenn de blieandeel so lütt worrn is dat sik an de böverflach keen blieoxidschicht mehr billt un de letzte fiene huut vun t oxid apenrieten deit is dorünner dat gleemige sülver to sehn man seggt dorto ok sülverblick un to de legeren dorünner blicksülver dat nu to mehr as ut sülver besteiht butendem kummt sülver ok in kopperierz vör un fallt bi t herstellen vun kopper blangen wietere eddelmetallen in den so nöömten anodenmudd an de warrt toeerst mit swevelsüür un luft vun n gröttsten deel vun t kopper reinigt dorna warrt de mudd in n aven smölt un oxideert so dat de nich eddlen metallen in de slack gaht un afscheedt warrn künnt dat rohsülver warrt nu dör en elektrolys in t so nöömte möbius verfohren reinigt dorto warrt dat rohsülver in en elektrolyszell as anood schallt as kathood warrt en fiensülverblick nahmen un as elektrolyt deent salpetersure sülvernitratlösen dat verfohren is dat glieke as dat elektrolytische reinmaken vun kopper bi de elektrolys warrt sülver un all de weniger eddeln bestanddeelen vun t rohsülver blie oder kopper oxideert un gaht in de lösen eddlere metallen as gold oder platin künnt nich oxideert warrn un fallt ünner de elektrood woneem se den anodenmudd billt de en wichtigen born för gold un annere eddelmetallen is an de kathoood warrt nun blots dat sülver afscheedt dit hoochreine sülver warrt as elektrolyt oder fiensülver betekent sülver is en eddelmetall vun witte gleemige klöör dat in t kubisch flachzentreerte kristallsystem kristalliseert ünner normaldruck liggt de smölttemperatur vun sülver bi c un de kaakpunkt bi c sülver hett aver al över c en düütlichen dampdruck kaken deit sülver ünner billn vun en een atomigen blauen damp as vele eddelmetallen is ok sülver en swoormetall mit en dichte vun g cm bi c tyypsch is de metallsche gleem en frische snittflach de noch nich korrodeert is wiest vun all metallen de hööchsten licht reflexionsegenschoppen frisch afscheedt sülver reflekteert över vun t sichtbore licht disse egenschopp is de grund dat sülver ok to n herstellen vun spegels bruukt warrt de streekklöör is en grau witt de klöör warrt jümmer düsterer wenn de koorngrööt lütter warrt bi fotograafsch fien verdeelte sülverkristallen is de klöör swart dat reflexionsspektrum wiest en utprägte plasmakant in n nege uv sülver tekent sik ünner de metallen ut dör de beste leddanlaag för warms un elekrtizität as sülver so week un dehnbor is mohshard vun lett sik dat to fienste blaugröön dörschimmern folien utdünnen bit mm dünn oder to dünne dröhd uttehn de bi km läng jüst mol g weegt filigrandraht rein sülver in smölten tostand lööst ut de luft dat twintigfacke volumen an suerstoff de bi t verklamen vun de smölt ünner opplatzen vun de al fasten böverflach wedder afgeven warrt sülver dat blots n lütt beten legeert is hett disse egenoort nich sülver is en eddelmetall mit en normalpotential vun v dorüm reagert dat metall eher slecht ok bi högere temperaturen reageert sülver nich mit den suerstoff ut de luft man in de luft sünd sporen vun swevelwaterstoff hs de tosamen mit den luftsuerstoff mit elementar sülver to sülversulfid ags regeren deit disse reakschoon sorgt dorför dat sülver mit de tiet swart anlopen deit sülver lööst sik blots in süren de oxideert as to n bispeel salpetersüür in süren de nich oxideert lööst sik sülver nich lööslich is dat dorgegen ok in cyanid lösen wenn suerstoff dorbi is dorbi billt sik en bannig bestännigen sülvercyanid kumplex bi den dat elektrocheemsche potential düchtig schaven is in kunzentreerte swevel un salpetersüür lööst sik sülver blots bi högere temperaturen as dat dör sülvernitrat un sulfat passiveert is gegen smölte alkalihydroxiden as natriumhydroxid is sülver bestännig in t labor warrt för disse smölten dorüm ok sülverfatten bruukt an steed vun porzellan oder platintegels in fienstverdeelte form hett sülver en bakterizide wirken is also swack toxisch wat op en grote tall vun löösliche sülverionen bi de groten böverflach torüch geiht in n organismus warrt sülverionen aver teemlich gau an swevel bunnen un scheedt ut den stoffkreisloop as düster t swoor lööslich sülversulfid ut woans dat wirkt hangt vun de böverflach af dat warrt in de medizin utnütt för wundoplagen un in vasive reedschoppen to n bispeel endotrachela tuben för den bakteriziden bruuk warrt sülver dorüm tomeist in medizinprodukten as beschichtung oder in kolloidale form insett jümmer fakener ok as nanosülver sülverionen warrt in de wundtherapie as desinfekschoonsmiddel un as therapeutikum insett krankmakers de op sülver reageert künnt na en teemlich lange inwirktiet reversibel ünnerdrückt warrn mitünner wirkt se ok bakteriostaatsch oder sogor bakterizid maakt also bakterien doot man snackt dorbi vun n oligodynaamschen effekt in eenige fäll warrt chlorionen tosett üm de lütte wirksomkeit vun sülver to verbetern wirkmechanismen sünd dorbi all disse effekten künnt en zell afstarven laten blangen de argyrie en grau verfarven vun de huut un sliemhüüt de nich torüchgeiht kann en anstegen sülveransammeln in n lief ok to stören vun t smecken oder röken kamen oder ok to zerebrale rammanfäll ümstreden is de therapeutische innahm vun kolloidal sülver wat siet eenige johren wedder mehr acht in de apentlichkeit hett un över t internett un anndere borns verköfft warrt anboden warrt dat as universalantibiotikum dat ok noch annere lieden helen künnen schall wetenschoppliche studien to de wirksomkeit gifft dat aver nich de to en normal antibiotikum vergliekbore wirkung is bi perorale innahm stark antotwieveln lütte mengden bit mikrogramm sülver op n kilogramm liefgewicht de an n dag oral opnahmen warrt schüllt na ansicht vun de us amerikaanschen ümweltschuulbehöörd epa aver nich giftig wesen fröher weer de wichtigste bruuk vun sülver dat herstellen vun sülvermünten as betahlmiddel för münten weern in t öllerdom un in t middelöller blots sülver gold un kopper pder bronze bruukt de müntweert weer denn so hooch as de weert vun t metall sülvst kurantmünt in düütschland geev dat bit ok vör allen sülvermünten daler un de geldsoort weer dör sülver afdeckt sülverstandard dorna is de sülver dör den goldstandard aflööst worrn de grund leeg in t hoge weertspiekern un de weertbestännigkeit vun sülver un gold vunwegen dat de metallen roor sünd eerst in moderne tieten weern ok annere metallen bruukt as iesen nickel oder zink de metallen sünd nich so veel weert un deckt ok nich den weert de op jem präägt is scheedmünt echt sülver oder gold warrt vundaag an sik blots noch för sünnere münten to n gedenken insett sünners in tieten in de de weertschop nich op de hööch is hett sik blangen gold ok sülver as en wichtige form vun de weertanlaag wiest wegen sien kurs un weertbestännigkeit blangen gold un eddelstenen is sülver en wichtig material to n herstellen vun smuck siet johrhunnerten al warrt sülver för sünners fein un weertbestännig eetbesteek tafelsülver un sakrale reedschoppen bruukt bi smuck reedschoppen un barren kann de sülverandeel normalerwies an sien fiengeholltstempel aflest warrn eddelmetall warrt ok bi vele sportwettstrieden as to n bispeel de olympischen spelen vergeven üm de betsen leistungen to ehren sülver deent hier as teken för den tweeten platz wat histoorsch dorvun kummt dat sülver na gold as dat nächst eddle metallen gelln de man vundaag warrt ok de goldmedaille ut sülver maakt un is blots mit g rein gold vergoldt ok in annere rebeden gifft dat utteken de mit wat sülvern tosamenhangt sülvern boor sülvern griffel sülvern schoh oder sülvern lorbeerblatt geern insett warrt sülver ok bi musikinstrumenten dör sien hoge dicht tüügt sülver en schönen warmen toon is butendem licht to verarbeiten un kann in enkelte fäll an steed vun dat anfallige holt bruukt warrn wegen sien hoge elektrische un warmsleddanlaag as ok sien utprägt optisch reflekschoonsvermögen finnt sülver ok vele anwennen in de elektrik elektronik un optik dat reflekschoonsvermögen warrt to n bispeel bi spegels utnütt jüst so aver ok bi dannenboomsmuck licht un warmsreflekters en suspension vun sülverpulver in kleevstoffen maakt dorut en klever de elektrisch leiden kann dat swartfarven vun de sülverhalogeniden dör den verfall bi licht warrt to n bispeel in de fototechnik nütt von ruchweg bit to n vörmarsch vun de digitalfotografie weer dat de grundlaag vun de fotografie in de elektrotechnik un in de lööttechnik warrt ok geern sülverlegeren mit verschedene metallen bruukt se warrt aver ok en de dentaltechnik oder as dekoratschoon insett sülver hett butendem ok en antibakterielle wirken wat bi warkstoffen un beschichten vun medizinprodukten utnütt warrt dorför warrt kolloidal sülver nanosülver oder sülverfadens bruukt bispelen in medizinprodukten sünd ünner annern in hensicht op medizinsche anwennen vun sülver gifft dat bundsinstitut för risikobeweerten bfr aver den raat toeerst mol vun den insatz vun nanoskalige sülververbinnen un nanosülver in produkten de dicht an n verbruker sünd aftosehn sülverkatalysater warrt industriell in de deeloxidatschoon vun ethen to ethylenoxid oder vun methanol to formaldehyd insett dör de bedüden vun sülver in de oxidatschoonskatalyys geev dat tallrieke ünnersöken to de wesselwirken vun sülverböverflachen mit suerstoff verschedene suerstoffspezies sünd an de böverflach vun sülver in böverflachennege rebeet oder in t sülvervolumen lokaliseert blangen spezies de op dat substrat överdragen warrt un dormit to en oxidatschoon föhrt gifft dat ok steden de en katalytisch dehydreren mööglich maakt dat is intressant in n tosamenhang dormit dat de deeloxidatschoon vun methanol to formaldehyd ünnerstöchiomeetrische mengden an suerstoff bruukt op de annern sietkatalyseert sülver ok de redukschoon vun orgaansche substraten dör waterstoff as to n bispeel de hydreren vun nichsättigte carbonylverbinnen de wesselwirken vun h mit sülverkatalysaters is blots swack utprägt in vergliek mit klass sche hydreerkatalysaters as platin sülverkatalysaters künnt dorüm dubbelbinnen vun bi multifunktionelle molekülen selektiv hydreren to n bispeel dat hydreren vun acrolein to allylalkohol sülver warrt as levensmiddelfarvstoff e insett as to n bispeel bi t övertehn vun söötworen sülversolten warrt to n infarven vun glas un email bruukt sülver kann mit vele annere metallen legeert warrn dat geiht sünners goot mit gold kopper un palladium en andeel vun palladium maakt sülver to n bispeel bestännig gegen anlopen in begrenzten ümfang kann sülver aver ok mit chrom mangan oder nickel legeert warrn dör den vörgang warrt dat sülver normalerwies harder mit kobalt oder iesen lett sik dat dorgegen nich legeren de wichtigsten sülverlegeren sünd vundaag kopper sülver legeren se warrt tomeist na den fiengehollt an sülver in dusendstel betekent begäng sünd vör allen legeren mit fiengehollten vun un dusendstel deelen sülver na de britischen geldsoort pund sterling warrt dat er sülver ok as sterlingsülver betekent dat is de wichtigste sülverlegeren de to n herstellen vun smuck münten un eetbesteek bruukt warrt in hensicht op den export warrt korpuswaren vundaag vörallen ut en sülverlegeren mit en fiengehollt vun herstellt vunwegen dat de woren mit sülverloot lööt warrt de en sieteren fiengehollt hebbt so warrt de na t gesett fastleggte samtfiengehollt vun inhollen en ne e legeren ut england is argentium sterling sülver dat nich anlopen schall ok bi veel bruukt besteken geiht de trend jümmer mehr na t sterlingsülver sülverworen warrt normalerwies an t enn fienversülvert besteken un bruukartikels dorgegen hardversülvert dör t reine sülverbeschichten kummt de strahlenwitte sülverklöör beter rut wat goot för den verkoop is un en stark minnert anloop maakt för t verschönern vun kunstwarken weer in t middelöller en legeren bruukt de as tulasülver betekent warrt dat is en legeren ut sülver kopper blie un swevel faken warrt sülver ok vergoldt wat na en franzöösch oder latienschstännig woort denn as vermeil betekent warrt neesülver ist dorgegen gor keen sülver man sütt blots optisch so ut dorbi hannelt sik dat üm en witte metalllegeren ut kopper nickel un zink in verschedene gewichtsandeelen de nich eddel is bi bruuksaken un besteek warrt disse legeren ok as alpaca betekent en legeren mit blots lütten sülverandeel is oorsprünglich as tibetsülver in n hanneln wesen vundaag warrt so aver meist all versülverte un nich versülverte zinklegeren in n smuckhannel so nöömt dormit woren mit sülver galvaniseert warrn kann warrt se vörher vernickelt in disse legeren de fröher wittmetall metall oder weekgussmetall nöömt weern is aver keen sülver binnen in cheemsche verbinnen kummt sülver tomeist in de oxidatschoonsstoop i vör de oxidatschoonsstopen ii iii un iv sünd root un tomeist blots in kumplexen bestännig de sülverhalogeniden tellt to de wichtigsten sülververbinnen se verfallt in licht un warrt dorüm veel in de fotografie insett mit utnahm vun dat flourid sünd de sülver halogen solten swoor in water to lösen un warrt ton nawies vun halogenid ionen bruukt sülveroxiden mit högere weertigkeit as i könnt blots elektrocheemsch herstellt warrn dat sünd de verbinnen sülver i iii oxid agiagiiio verkehrtewies ok as sülver ii oxid oder ago betekent sülver ii iii oxid ago un sülver iii oxid ago sülver in högere oxidatschoonstopen kummt to n bispeel in tetrapyridinosülver ii persulfat ag chn so in kaliumtetrafluoroargentat iii k agf oder caesiumhexafluoroargentat iv cs agf vör de giftigen sülvercyaniden warrt ünner annern in galvaansche bäder to n versülvern un klöörvergolden hellgeel grööngeel insett bi sülver i is de tendenz kumplexionen to billn utprägt tomeist mit de koordinatschoonstall disse kumplexionen sünd mit utnahm vun t agcl dat eerst in stark soltsure lösen entsteiht blots in alkalische oder neutrale lösen bestännig warrt drapenwies halogenidlösen in en fletigkeit geven de ünnersöcht warrn schall billt sik nedderslääg wenn sülver kationen dorin sünd to n bispeel mit chlor as nawiesreakschoon för sülversolten warrt dorüm soltsüür oder natriumchloridlösen togeven wat en witten nedderslag vun sülverchlorid tüügt in verdünnt ammoniakwater is dat lööslich dorbi entsteiht de sülverdiamminkumplex ag nh bi hoge chlorid kunzentratschonen lööst sik dat sülverchlorid deelwies wedder op wenn sik kumplexe dichloroargentaten i billt de nedderslag is bi iodid ionen agi geel gröön un nich in ammoniakwater to lösen bi chlorid un bromid ionen agcl agbr is de nedderslag eher witt swerin is de landshööftstadt vun dat bundsland mekelnborg vörpommern in den noorden vun düütschland mit ehr inwahners januar is se de lüttste landshööftstadt in düütschland de stadt wörr dat eerste maal nöömt se warrt to de tiet zuarina schreven un zuerin zwerin dat kummt vun polabisch zv beest suffix in zvin haag för wille beester oder ok gestüt villicht hett dat aver ok mit den slaavschen gott svarog to kriegen swarzyn svarog sien oort düütsch worrn is de oort ünner den hertog vun de welfen hinnerk de lööw vun an seet in swerin een graaf gunzelin is gunzelin sien familie utstorven un de stadt güng an dat hertogdom meckelborg vun dat johrhunnert an bet leven in swerin de hertög vun meckelborg swerin blots vun bet hebbt de hertög in ludwigslust seten swerin weer ok seet vun en amt ut dat se den landkreis swerin maakt hebbt den se bi de kreisreform aver wedder oplööst hebbt sietdem is swerin kreisfre e stadt na weer swerin hööftstadt vun den freestaat meckelborg swerin un na den tweten weltkrieg is de stadt sitt vun dat land meckelborg worrn to dat denn al de westdeel vun pommern höör nadem se in de düütsche demokraatsche republiek de länner oplööst harrn weer swerin bezirkshööftstadt vun den bezirk swerin denn hebbt se swerin to de landshööftstadt vun dat bundsland mekelborg vörpommern maakt in t westlich mekelborg vörpommern söben seen sweriner see heidensee teigelsee medeweger see lankower see osdörper see fauler see swerin hett inwahners januar dat maakt inwahners op den uadratkilometer na hett swerin sogaar över inwahners hatt man nu is dat nich mehr so veel dat auto kennteken is sn een broeree un de nahrungsmiddelindustrie sünd bannig wichtig för de stadt swerin de soziologie is de wetenschop vun dat soziale un de sellschop se mookt sik kunnig doröver woans dat geiht mit dat tosamenleven in de gemeenschoppen un wat dat för strukturen gifft se tellt to de sozialwetenschoppen de soziologie is en junge wetenschop dat füng in dat johrhunnert an as de börgerlichen na baben kamen sünd faken ward twüschen soziologie de sik üm de gemeenschoppen un wo se tosamen hangt makrosoziologie un na den tosamenhang twüschen den enkeln minschen un dat soziale system mikrosoziologie ünnerscheeden dat wort soziologie hett sik auguste comte infallen laten he hett dat ut dat latinsche socius macker liddmaat un societas sellschop vereen un dat greeksche logos wort wohrheet wetenschop tosamensett de soziologie in düütschland hett ferdinand tönnies ut eiderstedt anfungen max weber harr en modell för de verklorende soziologie mookt dat hebbt denn de mackers vun den rational choice ansatt wiederföhrt to n bispeel sigwart lindenberg un jon elster in düütschland to n bispeel hartmut esser dat gifft ok noch bannig veel annere lüüd achtern knick mile durkheim image vilfredo pareto s jpg vilfredo pareto image ferdinand toennies bueste husum ausschnitt jpg ferdinand tönnies image simmel jpg georg simmel image max weber jpg max weber theodor w adorno raymond aron hans paul bahrdt blint balla roland barthes jean baudrillard zygmunt bauman daniel bell peter a berger peter l berger herbert blumer raymond boudon pierre bourdieu karl bücher shmuel n eisenstadt norbert elias jon elster friedrich engels hartmut esser amitai etzioni jürgen habermas maurice halbwachs donna haraway david harvey rudolf heberle bruno hildenbrand george c homans max horkheimer ibn khaldun franz xaver kaufmann karin knorr cetina ren könig leo kofler oskar negt oswald von nell breuning otto neurath harvey sacks claude henri comte de saint simon max scheler helmut schelsky erwin k scheuch joseph schumpeter alfred schütz alphons silbermann georg simmel alfred sohn rethel werner sombart georges sorel pitrim sorokin herbert spencer otto stammer lorenz von stein sebald rudolf steinmetz anselm strauss wolfgang zapf florian znaniecki de sassenspegel is dat opschreven sassische recht de sassenspegel is vun den sassischen ridder eike vun repgow üm dat johr opschreven worrn he hett dor dat recht opschreven wat in dat sassenland güllig ween is un wat bit darhen dör vertelln wiedergewen worrn is he hett dat op middelnedderdüütsch opschreven un dat kreeg denn gülligkeet in grote dele vun europa bit na polen russland un ungarn hen in preußen harr de sassenspegel gülligkeit bit as dat allgemeen landrecht gülligkeet kreeg in anhalt un döringen weer de sassenspegel bit de grunnlaag vun recht un gesetz de sassenspegel is vun dat landrecht un dat lehnsrecht hüüt hebbt wi noch sprickwöör de vun den sassenspegel sünd t b der sassen speyghel sachsenspiegel recht alltag band und oldenburg isbn de steentiet is de öllste periode vun de historie un heurt to de oole tiet vun wegen dat dat dor meisttiets keen opschreeven texten vun gifft un de lüüd dat schrieven noch nich utklambüstert harrn warrt de tiet ok to de vörhistorie tellt de steentiet deelt wi in in de steentiet weer steen un holt un ledder sünners wichtig för warktüüch to bosseln se is de längste tiet in de historie vun n minschen un de meesten oorden vun minschen hebbt in de steentiet leevt de steentiet fung an as de eerste homo rudolfensis un homo habilis ut steen de ersten warktüüch maakt hebbt de för en sünnern sinn dacht weern dat weer vör millionen jahren de meesten kulturtechniken de wi hüüt noch kennt hebbt de menschen in de steentiet rutklambüstert sott oder soot is en swarten pulverigen faststoff de to n gröttsten deel ut dat cheemsche element kohlenstoff besteiht sott kann ünnerscheedliche egenschoppen opwiesen de dör de oort vun de produkschoon un de variatschoon vun parameters ännert warrn künnt bestahn deit sott ut lüttste deelken de tomeist as n kugel formt sünd se warrt primärpartikels nöömt un hebbt grötten vun bit nm so dat een dorto ok nanodeelken seggt de dörmeter vun en hoor is to n vergliek ruchweg mol grötter as so en deelken se wasst mit annere deelken to keden deels ok de klutenordige aggregaten tohopen de sik wedder tosamen lagern doot to so nöömte agglomeraten de grött vun de primärdeelken un jemehr aggregeeren künnt dör de bedingen bi de technischen produkschoon instellt warrn in disse dimensionen warrt de egenschoppen nich mehr alleen vun de cheemschen egenschoppenbestimmt man ok dör de grött un de form vun de partikels dorto kamt de strukturn de twüschen den reinen kohlenstoff un de groten molekülen vun kohlenwaterstoffresten leegt de optischen elektrischen un magneetschen egenorden as ok de hard taagheit oder de smöltpunkt vun nanomaterialen ünnerscheedt sik düütlich vun de makroskoopschen fastkörpers wat för de sünneren egenschoppen vun n sott sorgt de spezifische böverflach vun sottpartikels liggt bi bit m g sott warrt nich blots technisch herstellt man dat is ok en nich wullt biprodukt vun t verbrennen dat an sien böverflach adsorbeerte pyrolyysprodukten bargt afhangig dorvun wat de utgangsstoffen sünd bragt dat ok de ööligen bestanddeleen ut n verbrennen de nich vullstännig aflopen is disse sott hett in n deerversöök de anlaag wiest kreeft uttolösen bi en vullstännig verbrennen warrt kohlenstoffdioxid co tüügt wiel bi de nich vullstännige verbrennen sott tohopen mit kohlenstoffmonoxid co entsteiht bito entstaht dorbi as twüschenprodukten ok polyzyklische aromaten pak de de krebsgefahr utmaakt in olle heizungsanlagen hett sik de sott as n produkt vun t nich vullstännige verbrennen bi t afköhlen afsett un dat versotten vun n schosteen to folgt hatt de weern den vun en handwarker den sottje weg maakt de sien beteken vun den sott hett de schaadwirken vun n sott is faken in de medien diskuteert worrn as to n bispeel in n tosamenhang mit den dieselsott in t afgas vun lastwagens kiek ok sotttall sott is nich blots en affallproduk man ok en wichtig technisch produkt industriesott engelsch carbon black dat dör nich vullstännig aflopen verbrennen oder parolyys vun kohlenwaterstoffen in grote mengden herstellt warrt industriesott is vundaag en hoochtechnologie warkstoff de produkschoon lööpt dorüm na en nipp un nau plaan ümdat de wünschten egenschoppen akkerat to tügen dat wichtigste verfohren för de sottprodukschoon dat weltwiet utmaakt is de furnace vörgang bi dit verfohren warrt en hittgas vun bit c dör verbrennen vun eerdgas oder ölen in en brennkamer eng furnace tüügt in dat hittgaas warrt en sottrohstoff inpust wat tomeist aromatenrieke kohlen un eerdööl stämmige sott ölen sünd dör nich vullstännige verbrennen un thermisch splitten pyrolyys vun den sottrohstoff warrt dorbi de sott billt na en sünnere ophollduer warrt dat de gasmischen dör inpusten vun water op n slag afköhlt uenching un de sott warrt in slauchfilters afscheedt de brennkamers warrt dat hele johr ahn poos in n schichtbedrief föhrt de rutagen afköhlen in n vergliek t b gassott oder channel verfohren de duersom arbeit föddert dat billn vun sottpartikels blangen furnace un gassott verfohren gifft dat noch dat flammsott dat acetylensott un dat thermalsottverfohren hett de sott lütte primärdeelken un wietvertwiegte aggregaten denn maakt he en elektrische leddanlaag in vele anwennen mööglich för vele anwennen is dat nödig den sott natobehanneln to n bispeel warrt sott för hoochfarvdeepe lacken dör en nadräglich oxidatschoon ut basissott herstellt de industrielle sott warrt to as füllstoff in de gummiindustrie bruukt vör allen vör autoriepen un födderbänner dat gifft alleen för de autoriepen ruchweg veertig ünnerscheedliche sottoorden de elk för sünnere egenschoppen vun t gummi sorgt internatschonal begäng is en indelen vun sottoorden na de us amerikaanschen astm norm in t rebeet vun de gus staaten is dorgegen de gost norm begäng döt de nanostruktureeren bi de produkschoon is dat mööglich worrn de dree wichtigsten kenngrötten vun autoriepen to stüern dat sünd de rullwedderstand de nattrutshfastigkeit un de afrief bi lütte deelken un wiet vertwiegte aggregaten winnt de sott elektrische leddanlaag för verschedene anwennen dorüm warrt dorto ok leddsott seggt disse oort vun sott warrt in de elektroindustrie bruukt un as rohstoff för ingeniörkeramik un elektrodenmaterial insett en sünnere anwennen is de produkschoon vun druckfarven de elektrischen stroom leiden künnt de warrt as sekersheitsmarkmol in dokumenten bruukt wieter warrt mit disse leiden druckfarven ok leiderbahnen druckt sott warrt as swart pigment c i pigment black för tuschen druckfarven lacken un to n infarven vun kunststoffen vör allen as uv schuul insett ok in sünnere anwennen as maskara graffeer dekorpapeer un fesen warrt sott as swartpigmaent bruukt farvsott is bannig fien un verlütt dör disse fienheit mehr un mehr den brunen grundtoon verwennt warrt farvsotten sünners bi t herstellen vun swarte druckfarven för de ünnerscheedlichen verfohren de druckten schichten sünd bannig dünn un deelwies ok transparent so dat en sünnere gööd vun n sott nödig is för en gode farvdeep swarttoon vun weniger düre sottgöden sünners bi daagblatt druckfarven warrt faken mit blaupigmenten naholpen ok för swarte lackfarven un kunststoffen kamt farvsottgöden to n insatz vörrangig is dorbi dat infarven sott för hoochfarvdeepe lacken warrt dör en nadrägliche oxidatschoon vun n basissott herstellt de oxidischen gruppen geevt en betere netten mit binnmiddels un horzen acetylen sott eng acetylene black warrt as tosatz bi t herstellen vun kathoden för zink kohlen batterien bruukt dat bigeven vun acetylen sott verbetert de elektrische leddanlaag vun t elektrocheemsch aktive manganoxid bruunsteen un verlööft en betere opnahm vun de elektrolyytlösen in de kathood en theater oder theoter is en ole kultursaak un en vergneugen togliek dat speel heet theoter un dat huus wo theoter speelt warrt ok gifft ok de utdrück speeldeel speelkoppel un theatergrupp för lüüd de theaterstücken spelen doot wokeen dat anfungen hett theoter to spelen dat weet wi nich man de olen greken harrn dat to richtige theoters bröcht ut de tied so wat bi vör christus sünd ok de eersten opschreven theoterstücken weern to n bispeel vun euripides un aristophanes in de römertied weern dat denn to n bispill plautus un terentius in dat medeloller güng dat denn ok in den norden los dor güng dat in all spelen üm den gloven vun christi geburt un vun sien lieden un starven in de plattdüütschen rebeden weern de speel op plattdüütsch to n bispill dat redentiner oosterspeel ut dat johr obers denn geev dat ok wat to n högen weern meist theoterspelers de in de lannen rümfohrt sünd dor keem uns plattdüütschet vulkstheoter vun af so mit lessing un anner güng dat denn mit orig theoter los geev dat dat eerste opernhuus in hamborg harr conrad ernst ackermann dat comödienhaus opmaakt dor güng lessing denn hen un schreev dor ok siene hamborger dramaturgie dat gifft n slag ünnerscheedliche oorten vun stücken de törkie is en republiek wat in n süüdoosten vun europa un in vörderasien liggt anatolien dor leevt hüdigendags inwahners up km dat sünd inwahners km navers sünd bulgarien grekenland georgien armenien iran irak syrien un över de middellannsche see ok zypern de hööftstadt is ankara staatspräsident is recep tayyip erdoan amtsspraak is törksch dat gifft en groote kurdsche minnerheit in n oosten babenhen gifft dat noch een lüttje minnerheit vun üm un bi armeniers in dat ganze land besunners in istanbul bit to den groten völkermoord harrn mehr as twee millionen armeniers in dat dormalige osmaansche riek leevt de törkie ward vun bargen präägt de törkei is een präsidiale republik de verfaten is demokraatsch staatspräsident is siet august recep tayyip erdoan de republik törkie is grünnt wurrn an n oktober vörgänger weer dat osmaansche riek den sien anfäng liggt in dat johr döringen oder thüringen is en düütsch bundsland in n zentrum vun düütschland de hööftstadt is erfurt döringen warrt domineert vun n döringer woold in döringen warrt as överall in düütschland veel de hoochdüütsche standardspraak bruukt bi de traditionellen dialekte warrt in döringen vör allen dat middeldüütsche döringsch spraken in n süüdwesten warrt ok oostfränksch snackt de rennsteig is dor de spraakgrenz ganz in n noorden vun döringen noorden worbis dor warrt en plattdüütschen dialekt snackt de to dat oostfäälsche höört siet de kreisreform an n juli is döringen in landkreise un söss kreisfre e städer indeelt de sünd wedder in gemenen opdeelt de aver faken in verwaltensgemeenschoppen tosamenslaten sünd de verenigten staten vun amerika usa united states of america sünd en bundsstaat in noordamerika bundsstaten höört dorto nahwers sünd kanada mexiko un över de beringstraat ok russland de hööftstadt is washington in n januar leven dor inwahners dat bbp liggt bi us inwahner snackt warrt amerikaansch ingelsch un in den süden ok spaansch besünners in den middelwesten warrt ok noch n beten plattdüütsch snackt to n bispeel in iowa missouri washington un wisconsin de verfaten is de oolste demokraatsche verfaten de hüüt noch bruukt warrt dat politisch system vun de vereenigten staten is en bundsstaat mit en starken präsidenten an de spitz vun den bund siet is dat donald trump he is de mann de düt amt utfüllen deit de präsident is baas vun de exekutive in een person is he böverst vun n staat un baas vun de regeern bovenhen is he ok noch böverst befehlhebber vun de strietkräft vun de vereenigten staten de legislative is de kongress hüdigendags is dat de kongress vun de vereenigten staten wo de republikaansch partei de mehrheit in hett in düssen kongress sitt afordenten ut al bundsstaten de wählt wurrn sünd de verfaten schrifft vör dat de kongress sik ut twee kammern tohopensetten deit he hett dat seggen över den huushollt un draff gesetten in gang bringen vunwegen sien hoheit över den huushollt un dormit över de utgaven vun den staat hett de kongress bannig veel to seggen in de amerikaansche politik he alleen draff bundsgesetten rutgeven un annere länner den krieg verklaren de eerste kammer vun n kongress is dat repräsentantenhuus de tweede kammer is de senat verdrääg mit frömde staten weert vun n präsidenten ünnertekent mütt avers vun den senat in gang sett ratifizeert weern de präsident hett dat recht ministers oder hoge richters besunners to dat böverst gericht vör to slahn man de senat mutt ok hier den vörslag vun n präsidenten annehmen de liddmaten vun dat repräsentantenhuus weert för twee johren wählt jedeen repräsentant steiht in för den wahlbezirk vun sien bundsstaat wie veel wahlbezirken dat gifft warrt al tein johren fastleggt wenn dat volk dor för tellt warrt senators weert för söß johr wählt in den senat gifft dat dree klassen all twee johren warrt en drüddel vun den senat siene liddmaten nee wählt vörsitter vun den senat is vunwegen de verfaten de viezpräsident vun de usa he draff avers bloß mit afstimmen wenn en patt bi de stimmen vörliggt wenn de viezpräsident nich dor is bestimmt de senat en vörsitter up tiet de liddmaten vun de eerste kammer wählt sik ehren egen vörsitter dat is de spreker vun dat repräsentantenhuus speaker spreker hüdigendags nancy pelosi un vörsitter up tiet hüdigendags senator robert byrd sünd jummers liddmaten vun de partei de in düsse kammer an n stärksten is ehr en vörlaag vun en gesett to n bundsgesett weern kann mutt se eerst mol dör dat repräsentantenhuus un ok dör den senat dörgahn de vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden kammern vörstellt en oder mehr utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an dorna warrt se in de kammer besnackt wenn se denn annahmen is geiht se fudder na de annere kammer eerst wenn beide kammern över dat gesett övereenkamen sünd warrt se den präsidenten vörleggt dat he tostimmen schall de judikative in de usa boot sik vun de bundsstaten her up an ehre spitz steiht avers de böverste gerichtshoff wat de verfaten vun bestimmt hett kann en vör gericht inklagen düsse verfaten bedutt in dat politische leven vun de usa bannig veel wie strevig de verfaten is kann een dor an sehn dat bitherto eerst tosatzartikels toföögt wurrn sünd in de usa warrt na dat mehrheitswahlrecht wählt so is dat kamen dat sik dor en tweeparteiensystem bildt hett düsse beiden parteien sünd de demokraatsche partei un de republikaners in beiden parteien finnt sik al koalitschonen vun ganz verscheden ansichten tosamen wenn en nee polietsche idee upkummt denn warrt normalerwiese nich versöcht en nee partei to grünnen man sik mit de afordenten vun beide grootparteien af to snacken so maakt dat de american liberties union bi de demokraten un de moral majority bi de republikaners lüttjere parteien as de grönen oder de libertarian party speelt keen grode rull ofschoonst bi de wahl to n präsidenten de stimmen de de kannedat vun de grönen kriggt amenne bi den kannedaten vun de demokraten fehlt de usa bestaht alltohoop ut bundsstaten disse staten warrt ok op de flagg vun de usa dör de steerns dorstellt de flagg hett sik ok jümmer ännert wenn dor bundsstaten tokemen blangen de bundsstaten gifft dat noch den bundsdistrikt washington d c un de us butenrebeden de ok to de usa höört aver nich densülven status hebbt as de bundsstaten st augustine in den hüdigen bundsstaat florida seggt vun sik se weer de öllste stadt vun de usa se is grünnt wurrn man se weer en spaansche grünnen un is eerst in dat johrhunnert to de usa hento kamen de ehre wuddeln liggt in de engelschen kolonien de in dat un johrhunnert grünnt wurrn sünd al in dat johr hefft engelsche seefohrers up roanoke island in den hüdigen bundsstaat north carolina en eerste wohnsteed mit naam virginia boot man as later annere inwannerers dorhen kemen weer dor nix mehr vun to sehn dat is an to nehmen dat indianers düsse wohnsteden in n dutt maakt hefft is denn jamestown in virginia as öllsten oort vun de hüdigen usa anleggt wurrn bit to n anfang vun n engelschen börgerkrieg weern al mehr as englänner na amerika utwannert dormank ok en reeg vun kathoolschen ünner den schutz vun lord baltimore se siedeln sik nöördlich vun den potomac an un geven ehr land den naam maryland bekannter sünd avers de pilgervaders wurrn se sünd an bord vun de mayflower na amerika seilt un bi cape codd in dat hüdige massachusetts an land gahn nehmen de engelschen de vörmols nedderlannschen kolonien in dor sünd denn later new york un woll ok delaware vun wurrn dormols sünd de amerikaanschen kolonien tomeist vun en gouverneur in den könig sien naam regeert wurrn man connecticut un rhode island regeern sik süms an den gouverneur siene siet stünn dormols en so nömmte assembly de ehr liddmaten wählt wurrn sünd na de glorious revolution in england in de johren un kregen düsse assemblies jummers mehr macht in e hannen dor läen al de wuddeln för de latere sülvstännigkeit in dat un johrhunnert geev dat faken krieg mit frankriek üm de franzöösche kolonie an den ünnern st lorenz stroom mit de hööftstadt uebec dor hefft indianers faken as hölpstruppen up beide sieten bi mitmaakt de inwannerers nehmen jummers mehr land ünner n ploog un de wohnsteden vun de towannerers breden sik mehr un mehr na westen hen ut dormols kemen bi vun de siedlers ut england un jummers bi ut schottland irland un düütschland in de midden vun dat johrhunnert leven in boston mehr as inwahners un in newport al bi harr philadelphia inwahners un weer dor na london dublin un bristol de veert gröttste stadt vun dat engelsche empire mit dartein kolonien hett dat an t enne vun de kolonialtiet geven un dor leven tolest bi mio minschen in de föffte deel dor vun weern swarte slaven de to in n süden leven döen de küstenstreek weer över en längde vun meist km hen besiedelt un de kolonien reckden dormols bit km wiet in dat land rin as de sövenjöhrige krieg toenne weer harr grootbritannien en groten sieg över frankriek schafft uebec weer vun de briten innahmen un de franzosen mössen louisiana an spanien verkopen an n oktober güng en königliche proklamatschoon rut dor is künnig maakt wurrn dat de kamm vun de appalachen bargen nu de westliche grenz vund e kolonien ween scholl dat land dorachter twuschen appalachen un mississippi scholl in de hannen vun de indianers blieven dor weern de siedlers nu gor nich mit inverstahn se harrn dat just up düt land afsehn de inwahners in de kolonien weern dor al vergrellt över england as denn dat amerikaansche fiskalgesett vun dat engelsche parlament beslaten wurrn is düt gesett kreeg in de kolonien den naam zuckergesett bit dorhen weer dat mööglich ween dat molasse ut westindien wo de zucker vun maakt wurrn is ohn toll na de kolonien inföhrt weern konn nu schollen de amerikaners dor toll för betahlen dat güng ok dor üm dat mehr geld in de engelsche staatskass keem dat duer nich lang denn keem ok noch dat währungsgesett dor to dat maak de lüde bitter gegen de engelsche politik se menen wat de weertschup angüng weern se bloß tweede klass börgers dor in de kolonien man england geev nich bott man hett ok noch dat inuarteernsgesett un dat stempelstüergesett rutgahn laten nu weern de amerikaners avers rein in brass in al kolonien geev dat protest un dat weern ok stimmen to höörn de gesetten weern gegen de engelsche verfaten stüern dröffen na de engelsche verfaten bloß vun dat volk süms in dat parlament beslaten weern dat gell ja woll ok för stüern in amerika man de kolonien weern in dat londoner parlament nich vertreden so weern also de amerikaanschen stüern ohn dat amerikaansche volk beslaten dat weer unrecht so heet dat geheeme organisatschonen sünd upmaakt wurrn as de söhns vun de freeheit dat geev ok demonstratschonen un upsternaatschet volk nu güng dat hen un her maak london de sake noch leger as en toll up tee inföhrt wurrn is de habenstäder güngen in boykott gegen engelsche waren un in massachusetts un en reeg anner kolonien beslaten de parlamenten en rundschrieven gegen de neen gesetten ut london an n oktober lä de regeern twee regimenters engelsche suldaten na boston an n märz füern engelsche wachtsuldaten in en upsternaatsche mass un schaten fiev lüde doot dor mössen de englänner bott geven un up en insel in n haben utbüxen an n dezember entern mannslüde de sik as indianers utstaffeert harrn de teeschepen vun de east india company in n haben vun boston un smeten kisten mit tee över boord düsse aktschoon kreeg later den naam boston tea party un bedüüd för de amerikaansche unafhängigkeit dat wat de storm up de bastille för frankriek bedüden dö nu güng dat fix un dat keem to n krieg an n juli keem de kongress vun al dartein kolonien tohopen un unnerteken de verklaren vun de unafhängigkeit dor harr besunners thomas jefferson an mitarbeit an n september hett grootbritannien de unafhängigkeit vund e usa na dat völkerrecht offiziell gellen laten an n februar is george washington to n eersten präsidenten vun de usa wählt wurrn anners harr dat ok woll benjamin franklin weern konnt man de weer in düsse tiet al johr oolt viez weer john adams ut massachussetts james madison harr sik mit dat utarbeiden vun tosätz to de verfaten befaat de kongress hett vun düsse tosätz annahmen un de sünd denn ünner den naam bill of rights deel vun de verfaten wurrn dormols weer en grote fraag wat vun rull de enkelten staten vun de bundsrepublik spelen schollen wie scholl de macht verdeelt weern twuschen de enkelten bundslänner un de zentral in washington d c butenminister thomas jefferson meen dat stünn den bund nich goot an to veel macht in siene hannen to holen man finanzminister alexander hamilton meen ohn en starken bund konnen industrie hannel un schippfohrt nich richtig in e gangen kamen in düssen striet billen sik al twee parteien in de politik vun de usa dat weern de federalists üm hamilton un adams to un de jeffersonian republicans in düsse grupp sütt de hüdige demokraatsche partei vun de usa ehre wuddeln in den krieg twuschen frankriek un grootbritannien meen washington dat weer wohre politik wenn een üm duerhaftige bünnen mit jichenseen deel vun de welt ümto kamen konn dor harr he to n eersten mol mit utspraken dat de usa för sik blieven schollen un dor nich deel an nehmen wat anners in e welt los weer in dat johr is jefferson gegen adams to n präsidenten wählt wurrn he kreeg spitz dat spanien louisiana in en geheemverdrag an frankriek aftreden harr he wenn sik an de franzosen un in n mai verköff frankriek dat unbannig grote land twuschen mississippi un rocky mountains nöördlich vun texas för mio dollars dor is dat rebeet vun de usa up een slag duppelt so groot mit wurrn as vördem is jefferson to n tweeden mol präsident wurrn dor is he denn in de napoleoonschen kriegen mit rintrocken wurrn de briten grepen sik in düsse kriegen jummers wedder amerikaansche hannelsscheep de usa setten sik to wehr mit en importstopp för waren ut grootbritannien un mit en hannelsembargo man amenne möss dat wedder upgeven weern jefferson sien nafolger madison weer dor mit inverstahn dat de kongress an n juni den krieg an grootbritannien verklaar ziel weer kanada un ok noch florida intonehmen man dor is gor nix vun wurrn blangenbi schollen ok de indianers ehre länner in indiana un ohio innahmen weern so hefft de indianers unner jem ehrn hööftling tecumseh vun den stamm vun de shawanos up de englänner ehre siet in düssen krieg mitmaakt man tecumseh is al in kanada fullen as de amerikaners vergeevs versöcht harrn kanada to erovern un utbüxen mössen marscheern de briten in n august in washington in un setten grote delen vun de stadt dormank dat witte huus un dat kapitol in brand an n dezember is denn wietaf in belgien in gent freden slaten wurrn in düsse johren güng dat so richtig los mit den marsch na den westen to güng dat los mit den bo vun den eriekanal weer he fardig in düsse johren steeg new york up to n gröttsten haben an de atlantikküst kemen de usa un grootbritannien övereen över de fischereerechten in neepundland un över de grenz twüschen de usa un kanada treed spanien florida an de usa af de dorför mexiko un ok texas as besitt vun spanien gellen leten fiev johr later kemen de usa mit russland övereen wie wiet de russen ehr interess up den kontinent langen scholl man dat duer nich lang un de vörmols spaanschen kolonien sünd sülvstännig wurrn de usa stünnen för de fraag ob se in düsse situatschoon ingriepen schollen up siet vun de jungen staten ehr spanien de torüch erovern oder anners en land ut europa de innehmen konn monroe hett denn an n dezember en verklaren för den kongress afleggt de later as monroe doktrin beröhmt wurrn is he hett dor in klaar maakt dat de kontinent vun amerika en egen welt weer ganz unafhängig vun europa un dat jedeen staat ut europa sik ünnerstahn scholl dor wedder kolonien vun to maken oder sik in to mengeln is denn john uincy adams präsident wurrn folg andrew jackson na sien anhängers dregen al den naam democrats mit siene tiet so menen de olen eliten in den oosten dormols füng de tiet vun den lüttjen mann in de amerikaansche politik an de süden speel nu in de usa en besunnere rull süüdstaten weern al bundsstaten süüdlich de süüdgrenz vun pennsylvania un den ohio stroom mason dixon linie in de süüdstaten weer dat verlöövt slaven to holen in de noordstaten nich ehr de börgerkrieg losgüng geev dat in dat johr bi mio slaven de veerte deel vun de witten inwahners in n süden heel sik dormols slaven man bloß vun jem harrn de grote masse vun de slaven in e hand se wollen jem partout nich loslaten tominnst bit weern de präsidenten vun de usa tomeist lüde ut n süden ween ok in de behörden un institutschonen vun n bund seten mehr lüde ut n süden as dat vunwegen jem ehr inwahners schicklich weer so geev dat in n noorden allerhand druselee un suerpöttsch snackeree över den süden siene macht de em so meen man nich tostünn bavenhen bo de noorden jummerto an siene industrie un stell ok en industriell landweertschup up e beene kortweg is de noorden jummers moderner wurrn de süden bleev as he jummers ween weer in de er johren keem dat in n süden to slavenupstänn in n noorden is dor denn de american antislavery society üm grünnt wurrn se striet gegen de slaveree an sik stell texas den andrag un woll in den bund upnahmen weern in dat johr tovörn harr sik düt land vun mexiko afspleten de kongress lehn dat af he wull nich en staat upnehmen de denn vunwegen siene laag to n süden tohöörn dö in dat repräsentantenhuus harrn al staten twee senaters egolweg wieveel inwahners dor in leven döen mit jeden süüdstaat würr de macht vun den süden in dat repräsentantenhuus grötter weern dat woll de noorden nich tolaten man an n märz is texas denn ünner präsident john tyler doch in de usa upnahmen wurrn tyler weer bange dat de briten dat sunst an sik rieten konnen man nu geev dat krieg mit mexiko vunwegen texas an n mai verklaar de kongress den krieg an mexiko de usa nehmen foorts kalifornien in un un marscheern in mexiko city in an n februar is freden slaten wurrn un de rio grande gell nu as süüdgrenz vun de usa de hefft dor avers ok mio dollars för betahlt dat rebeet vun de usa weer vun af an meist dubbelt so groot wurrn in all länner de mexiko wegnahmen wurrn sünd scholl keen slaveree bedreven weern dat bedüüd düsse neen länner gellen nich as süüdstaten de usa weern woll bannig grötter wurrn man de süden nich de süden seet in e kniep man mit verscheden kompromissen versöchen de us politikers de union tohopen to holen in n juli is in michigan de republikaansche partei grünnt wurrn hüdigendags driggt se den ökelnaam grand old party se weer en partei vun lüde de gegen de slaveree angüngen und dor weern se en partei för den noorden üm in n süden legen de demokraten vörn se stünnen achter de slaveree mit de johren is de striet üm de slaveree twuschen noord un süüd jummers grötter wurrn an n oktober hett john brown mit mannslüde dat arsenal vun harper s ferry överfullen he wull dor en teken för den upstand vun de slaven in n süden mit geven man truppen vun den bund ünner dat kommando vun robert e lee hefft em fix grepen he is vör gericht stellt un uphungen wurrn ut den upstand is nix wurrn mit lincoln weer dat klaar of stünn dat enne vun de union vor de döör of dat enne vun de slaveree dat dischddok twuschen noord un süüd weer entwei an dezember verklaar south carolina dat dat land nu ut de union uttreden dö noch ehr lincoln an n märz sien amt antreden konn hefft bit to n februar al söß staten vun den unnern süden de union verlaten dat duer nich lang un se wählen jefferson davis ut mississippi to n präsidenten vun de konfödereerten staten vun amerika an n april güng south carolina bi un füer mit kanonen up fort sumter dat weer en bundsfestung in den haben vun charleston so füng de amerikaansche börgerkrieg an lincoln reep mann an de wapen un sparr de habens vun den süden mit siene flotte af dor slaten sik ok de veer staten ut den bövern süden an de konföderatschoon an dat weern virginia arkansas tennessee un north carolina veer annere süüdstaten bleven bi de union delaware maryland kentucky un missouri dorto de noordwestlichen counties vun virginia de denn vun af an ünner den naam west virginia en egen staat binnen de union wurrn sünd de börgerkrieg de nu losgüng weer in de ganze welt de eerste krieg wo dat material en grote rull speel mit de iesenbahn sünd de truppen gau över wiete strecken schickt wurrn denn geev dat en ganz nee wapentechnik besunners dat repeteergewehr de beröhmte winchester rifle wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn beide sieten stellen grote armeen up in n noorden weern se lange tiet anföhrt vun generalen de to dösig för jem ehr upgave weern in n süden weer robert e lee en general de wat vun taktik verstünn amenne is düsse krieg de blödigste krieg wurrn den de usa jemols föhrt hefft mehr as ene million dode un verwunnte sünd dor bi rutkamen mehr as in al anner kriegen vun de usa tohopen de eerste slacht weer an n juli de slacht vun bull run dor sünd de truppen ut den noorden afslahn wurrn as se versöchen na virginia dör to breken in de neegsten johren güng dat nich richtig vörut lee weer de allerbeste feldherr un hett keen slacht verloren an n september weer bi antietam de blödigste slacht vun den ganzen krieg man an n juni slump lee dat nich as dat just dor up ankeem he güng över de grenz na pennsylvania un dreep bi gettysburg up veel stärker truppen ut den noorden de slögen em torüch na dree daag harr he mann verlaren dat weer de drüdde deel vun siene suldaten dor weer nu klaar mit dat de süden düssen krieg nich winnen konn nu harr de norden ok endlich en general de dat mit lee upnehmen konn dat weer ulysses s grant he nehm an n juli vicksburg in un kreeg dormit mississippi in siene hand nu güng dat na den oosten vun tenneessee dor nehm he chatanooga in vun dor ut töög william tecumseh sherman dör georgia na de küst hen un lä allens in dutt wat up sien weg liggen dö an n april möss lee bi appomatox court house in virginia kaptuleern de krieg weer meist veer johre na sien anfang to enne fiev dage later is abraham lincoln an n april dootschaten wurrn un andrew jackson wurr de nee präsident na den börgerkrieg sünd in de johren vun bit en reeg vun indianerkriegen föhrt wurrn amenne weern de lesten indianers de dat denn noch geev in reservaten tohopendrängelt üm rüm leven bloß noch indianers in de ganzen vereenigten staten de meisten hüngen an de nadel vun staatliche hölp harrn keen arbeit un drunken to veel alkohol de länner de vördem de indianers tohöört harrn wurrn nu vun witte towannerers besiedelt weer de homestead act rutgahn dor warrt jedeen in toseggt dat he gegen dollars gebühr acres land kriegen scholl wenn he verspreken dö dor tominnst fiev johr up to arbeiden bit to de johrhunnertwenn harrn sik dor familien up inlaten dat weern bi mio minschen bit dorhen weern al länner vun den westen bloß nich oklahoma arizona un new mexiko as staten liddmaat vun de union wurrn bit sünd mrd dollars investeert wurrn för den bo vun iesenbahnen harr dat mielen schienen geven üm rüm weern dat al km in düsse johren sünd unbannig vele saken in amerika utfunnen wurrn dat weer ja nödig slank över grote strecken hen to kamen un fixer to ween as de annern so sünd de schrievmaschien dat telefon de registreerkass de settmaschien de rekenmaschien usw utfunnen wurrn grünn john d rockefeller mit den standard oil trust den eersten groten industrie trust dor harr he vun de öölraffinerien vun dat land mit in e hand in düsse johren sünd unbannig grote industrierieken upboot wurrn as vun andrew carnegie mit sien stahlimperium produzeer de us amerikaansche industrie düütlich minner as grootbritannien düütschland oder frankriek üm rüm produzeer se mehr as all dree länner tohopen föfftig johre lang vun bit is dat amerikaansche bruttosozialprodukt jedet johr üm wussen up de ganze welt harr dat sowat bitherto noch nich geven de kontinent is denn för de usa to lüttjet wurrn al harr de marine de japaners dwungen jem ehrn markt open to maken intresseern sik de usa för en hannelsverdrag mit hawaii dor is nix vun wurrn man in datsülvige johr reten de usa de midway inseln an sik un köffen för mio dollars alaska vun russland in middel un süüdamerika speel nu miteens de monroe doktrin en grote rull de usa nehmen dat as updrag sik allerwegens up den kontinent in to mengeln reten de usa hawaii an sik nadem amerikaansche siedlers dor al de regeern stört harrn hawaii scholl as hannelsbasis midden in n pazifik up den weg na china hen denen ok delen sik de usa mit dat düütsche riek de samoa inseln in n süüdpazifik kuba höör in düsse johren noch to spanien to man de usa stütten de bewegen för unafhängigkeit up de insel an n april verklaar de kongress kuba för unafhängig vun spanien an n april verklaren de usa den krieg an spanien na dagen weer he vorbi un kuba weer free an n mai maak de amerikaansche oostasienflott in de bay vun manila de spaansche flott tonicht in n februar geev dat en fredensverdrag mit spanien dor is in fastleggt wurrn dat kuba unafhängig weern scholl bavenhen treed spanien puerto rico un guam an de usa af de philippinen schollen eerst mol bi de usa blieven nu weern de usa up den weg en kolonialmacht to weern in n november hett sik dor de anti imperialist league üm grünnt man amenne sünd de usa denn doch keen kolonialmacht wurrn jem ehr open door policy bedüüd veel mehr dat de usa sekern freen un lieken togang to al markten hebben wullen dor för sehn se denn dor ganz vun af herrschup un macht över en land ut to öven düsse politik hefft se besunners in china anwennt klaar is avers ok dat de usa annere länner nich geven hefft wat se för sik vun de annern foddern döen so weern de usa an t enne vun dat johrhunnert en weltmacht präsident theodore roosevelt seeg dat so dat de usa allerwegens in de welt ingriepen schollen he streev de böverherrschop vun de usa in latienamerika an big stick so güngen de usa bi un lösen in dat johr panama ut kolumbien rut wo dat bit dorhen tohöört harr de nee staat scholl den de usa de souveränität över den panama kanal geven vunwegen dat de besunners wichtig för de usa weer in den eersten weltkrieg hefft de usa sik eerst mol rutholen dat duer bit bit se in den krieg intreden döen dat düütsche riek harr dormols gegen russland wunnen un weer nu stärker as grootbritannien un frankriek bavenhen harrn de düütschen künnig maakt se wollen nu den u boot krieg ahn grenzen anfangen dor menen de usa nu weer dat tiet mit to maken vunwegen de amerikaanschen truppen kregen de truppen vun de entente nu böverwater na den sieg versöch präsident woodrow wilson in europa en politik dör to setten dat jedet volk över sik süms bestimmen scholl he möök ok den anfang för en völkerbund mit hölpe vun sien punkten programm scholl dat en stiftigen un stebigen freden in europa geven man de englänner un franzosen maken dor nich mit se wollen düütschland richtig ünner kriegen dor keem noch to dat utgerekent sien egen us senat nich tostimmt hett dat dat land in den völkerbund intreden dröff nu fehl just de gröttste macht vun de welt in düssen bund un heel sik wedder rut ut allens wat in e welt passeer nu harr de krieg unbannig veel köst un de europäers harrn schullen maakt bi de usa de us weertschup keem in düsse johren duchtig in fohrt man in n oktober stört an den swarten dunnersdag de böörs in new york ineens nu folg de krise vun de weltweertschup in de usa geev dat in düsse johren bi mio lüde ahn arbeit denn keem präsident franklin d roosevelt mit sien new deal dat weer en programm wo de staat bi as en investor uptreden dö un unbannig veel geld utgeven dö för apentliche updrääg as straten bruggen flegerhabens oder ok projekten as den tennessee valley staudamm so schollen de lüde wedder to arbeit kamen bavenhen geev dat mit den social security act vun ok en sozialprogramm roosevelt weer de grote mann in de usa in düsse johren un he is mit grote mehrheit wedder to n präsidenten wählt wurrn as dat mit den tweeten weltkrieg losgüng hefft de usa toeerst mol wedder nich mitmaakt man vun anfang an hefft se wapen an england utlevert un dormit duchtig unner de arms grepen dat konnen de doon vunwegen dat utlehn un pachtgesett lend lease bill dat de kongress beslaten harr hüdigendags warrt annahmen dat roosevelt dat vun anfang an up dat mitmaken vun sien land in n krieg afsehn harr in düsse hensicht keem em dat to pass as japan an n dezember den groten flottenhaben pearl harbour up hawaii angriepen dö nu verklaren de usa japan den krieg dat duer gor nich lang denn verklaren düütschland un italien den krieg an de usa vunwegen de övergrote kraft vun de us amerikaansche industrie weer de krieg vun dor af an för de middelmächt nich mehr to winnen vunwegen de atombomben up hiroshima un nagasaki in n august de präsident harry s truman befahlen harr güng de tweete weltkrieg to enne över recht un unrecht vun düssen insatz vun atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden meenungen in den kolen krieg na n tweeten weltkrieg menen veel us amerikaners de egentliche fiend dat weer de kommunismus in de mccarthy johren geev dat en verrückte jagd up kommunisten in dat land de senater joseph mccarthy weer vörsitter vun den utschuss för allens wat unamerikaansch is huac he meen allerwegens mank de filmemakers un politikers un bi dat militär weern kommunisten togange un he möss de finnen dat geev anhören un unnersöken de ok in t feernsehn utstrahlt wurrn sünd wer nix utseggen wull möss dormit reken dat he sien beroop verleren dö as mccarthy bigüng un meen ok präsident dwight d eisenhower harr wat mit de kommunisten an n hoot hett de senat em afköört wie dat mit de swarten amerikaners weern scholl dat weer ok na den börgerkrieg nich kloorstellt wurrn al bi den wedderupbo in de süüdstaten harr dat in düsse staten gesetten geven de vun de swarten ehre rechten wedder wat wegnehmen döen jim crow gesetten eerst na den tweeten weltkrieg is en börgerrechtbewegen civil rights movement upkamen de dor för sorgt hett dat de witten un de swarten na dat lieke recht behannelt wurrn sünd ganz wichtig weer dor bi dat de böverste gerichtshoff in dat johr dat scheden na de raass afschafft hett nu dröffen ok swarte kinner na witte scholen hengahn man to n deel möss de natschonalgarr dor för sorgen dat düt recht ok ümsett würr de gouverneuren vun de südstaten bleven nämlich bit to n enne vun de er johren dorbi dat to de state rights in de usa tohören dö wenn de südstaten de raassen ut neenhollen wullen segregation hett de kongress den civil rights act verafscheedt de verbeden deit dat en us börger up jichens en aart diskrimineert weern draff präsident lyndon b johnson hett sik dormols an ideen vun sien dootschaten vörlöper john f kennedy holen un de great society utropen dor schollen minnerheiten beter in de amerikaansche sellschop bi inbunnen weern de dat bitherto up de rebeden vun de gesundheits de bildungs un de sozialpolitik nich so goot harrt harrn an n juni sünd in san francisco de vereenten natschonen grünnt wurrn de sowjetunion weer dor noch ganz mit inverstahn un de usa hefft dor allerhand för daan man dat duer nich lang denn geev dat striet mit stalin un amenne weer de kole krieg dor präsident harry s truman maak sien rollback politik künnig dat bedüüd he streev en politik an de dor up losgüng den kommunismus in de welt torüch to schuven utdruck vun düsse politik weer de truman doktrin dor hett he al länner mit toseggt dat amerika jem mit militär un mit geld hölpen dö wenn dat dor üm güng freeheit un unafhängigkeit to bewohren dor meen de doktrin mit wenn de länner gegen den kommunismus angüngen dat weer just dat gegendeel vun de monroe doktrin wo de amerikaners mit up den kontinent vun amerika un anners nargens hen keken de usa grepen nu de antikommunisten in grekenland ünner de arms un hölpen ok de törkei för westeuropa stellen se den marshall plaan up de been de scholl dor de weertschup wedder in gang bringen sneed de sowjetunion den togang na de westlichen zonen vun berlin in de blockaad vun berlin af dat weer en vun de hööchtpunkten vun den kolen krieg de usa boen foorts de berliner luftbrugge up is denn de nato vun de usa kanada un de staten vun westeuropa grünnt wurrn dor wollen se wat dat militär angüng in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen de sowjets grünnen mit jem ehre satellitenstaten denn foorts den warschauer pakt in de johrteinten de denn folgen geev dat en wettrüsten mit atomwapen twuschen düsse beiden bünn vun de er johren af an bedüüd dat dat jede siete de welt mehrmalen in e luft jagen konn overkill gefährlich weer dat as bi den korea krieg un bi de kuba krise de beiden blöck an nanner rasseln döen dor fehl nich veel un dat weer to n drüdden weltkrieg kamen hett dat denn en verdrag to n stopp vun atomwapen geven un sünd de salt verhanneln upnahmen wurrn dor is in versöcht wurrn de gefohr ut de saak rut to kriegen na den vietnamkrieg seeg dat so ut as wüss de us butenpolitik nich recht wat se woll hen un her güng dat mol woll sik dat land um nix in e welt mehr groot scheren denn wedder wies dat sien militärkraft so weer dat as jimmy carter präsident weer as de sowjetunion in afghanistan inmarscheer möök amerika gor nix ünner de regeern vun ronald reagan keken de usa wedder nich so genau hen bi ehre frünnen in de welt ob se nu de minschenrechten gellen laten döen oder nich een kann sik fragen ob de us butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde kulturen un jem ehr denken dormols stellen de usa sik na den eersten golfkrieg twuschen iran un irak utgerekent achter den diktator saddam hussein ut irak dat möken se weil se bange weern vör de mullahs in iran mit jem ehre satelliten hölpen se hussein bi dat överhenkieken över den fiend sien land un över de front later weer kloor dat weer en duchtigen fehler ween in de reagan tiet keem dat ok to de iran contra saak verköffen de usa wapen ok an den iran dat weern to n groten deel raketen to n afscheten vun panzers de us sekerheitsraatgever robert mcfarlane un de us oberst oliver north harrn düt geschäft vermiddelt dat geld wat de usa dor bi verdenen döen dat steken se in den börgerkrieg in nicaragua dor grepen de usa de so nömmten contras ünner de arms de gegen de sozialistische regeern vun de sandinisten gegenan güngen ok an de mujaheddin in afghanistan geven de usa geld un wapen dor wollen se de sowjetunion in dat land mit in e knee kriegen dat schaffen se woll ok man just dormit möken se de islaamschen fundamentalisten mit stark de denn later gegen allens angüngen wat ut n westen keem ünner präsident reagan keem de striet mit de sowjetunion to en enne reagan harr fökener mol seggt de sowjetunion dat weer den bösen sien riek evil empire dor möss een gegenan gahn bit dat ünner güng he geev dor üm jummers mehr geld för rüstung ut ok wapens för den weltruum schollen för veel geld boot weern dat weer dat so nömmte star wars programm sdi projekt krieg in de steerns man un hett reagan sik ok mit sien sowjetschen kollegen michail sergejewitsch gorbatschow drapen dor güng dat denn bi üm verhanneln wie de ganzen wapens ok nu afrüst weern konnen de naam vun düsse verhanneln weer start strategic arms reduction talks amenne hefft de usa mit ehre politik de sowjetunion ünnerkregen breek de sowjetunion ut neen un de kole krieg weer ut vun dor af an sünd de usa de eenzigst supermacht in de welt de ukraine ukrajina is en republiek de in n oosten vun europa liggt up km leevt inwahners dezember dorvun sünd ukrainers un russen navers sünd polen de slowakei ungarn rumänien moldawien dat swarte meer russland un wittrussland de hööftstadt is kiew amtsspraak is ukrainsch ok russ sch warrt veel snackt in t westen warrt vör allens ukrainsch snackt in n oosten russ sch in kiew snackt de lüü beidet de spraakensituatschoon in de ukraine is een bannig wichtige politische angelegenheit de regeering versöcht de russ sche spraak torücktodrängen üm sik vun russland aftokoppeln in ern weer dat man annersrum denn weer dat verboden ukrainsch to snacken vundaag snackt de meisten olen lüü ukrainsch de lüü in t mittlere öller snackt mehr russ sch un de lütten fangt wedder an mit ukrainsch wiel in de school blots ukrainsch ünnerichtet wart de ukraine streckt sik vun dat swarte meer to de karpaten de gröttste fluss is de dnepr de verfaten is demokraatsch de präsident vun den staat is petro poroschenko de premierminister is wolodymyr hrojsman en vagel pl vagels lat aves is en deert wat flünken hett de vagels sünd en klass vun de warveldeerter op latiensch heet se aves vagels hebbt feddern un warmet blood dat hart hett veer kamern de wetenschop vun de vagels heet ornithologie oder vagelkunne de vagels leggt eier dor kaamt de lütten rut de weert küken nömmt tomeist kümmert sik de vagels üm de lütten se boot toeerst en nest wo se de eier rinleggt denn sitt se op de eier un hoolt se warm dat is dat bröden wenn de lütten denn rutslüppt denn kann dat angahn dat se glieks teemlich sülvststännig sünd dat sünd de nestflüchters ellers sünd se naakt un bloot un mööt mehr vun de öllern betüdert warrn denn sünd dat nettsitters de lüttsten vagels dat sünd de kolibris in süüdamerika in middeleuropa sünd de sommer un wintergoldhahn de lüttsten vagels de gröttste vagel is de afrikaansche struuß de gröttste de flegen kann dat is de kondor in de anden in süüdamerika nich all de vagels köönt noch flegen de pinguinen sünd goot in t swemmen aver flegen köönt se nich un de kiwi ut niegseeland kann ok blots lopen vagels warrt ok in de landweertschap trocken dat sünd sünners de vagels warrt in twee ünnerklassen indeelt wikipedia is en free nakieksel wo elkeen an mitwarken kann elkeen kann glieks en artikel schrieven oder ok en artikel den dat al gifft verbetern wikipedia kümmt vun dat hawaiische woord wiki wat op plattdüütsch gau heet un pedia kümmt vun encyclopedia wat nakieksel op ingelsch is de inholt steiht ünner de lizenz gnu fdl wikipedia is de opfolger vun nupedia jimmy wales harr nupedia grünnt un wull dormit en nakieksel opboon dat elkeen kostenlos bruken kunn freewillige schullen de artikels schrieven un dorför wull he experten ranhalen de artikels ut jemehr fackrebeet schrieven schullen aver för dat projekt weer dat en groot problem ok noog lüüd rantokriegen nupedia keem eenfach nich in e pötte dorvun hebbt an n januar jimmy wales un larry sanger wikipedia opmaakt bi wikipedia schullen ok lüüd schrieven de kene facklüüd sünd wat denn bi wikipedia schreven warrt schullen de facklüüd op nupedia dörkieken un wenn allens richtig weer denn schull dat op nupedia rinstellt warrn aver wikipedia harr nu so n spood dat nupedia dor gor nicht achterher kamen kunn wikipedia alleen dee veel beter lopen nupedia is denn en stoot later opgeven worrn vun wikipedia harr dat toeerst blot en engelsche utgaav geven na n tiet eerst kemen denn en hoochdüütsche un en katalaansche utgaav dorto un mit de tiet jümmer mehr spraken de plattdüütsche utgaav gifft dat siet april de werser is en stroom in noorddüütschland de werra kummt ut den thüringer wald un de fulda ut de rhöön van hannobersch münnen af an wo de beiden tosamenfleet is de werser km lang se flütt van hannobersch münnen toeerst na noorden un denn in westen richtung dör dat werserbargland de wichtigsten städer an den stroom sünd höxter holtsminne hameln un rinteln na den dörbrook dör de porta westfalica dicht bi minden ströömt de werser dör dat deepland vörbi an nienborg und de haaien in noorn richtung na de münnen van de aller to un denn na noordwesten dör bremen in de brede unnerwerser is tweemaal an n dag de tiede to marken dat water loppt sess stunnen lang up un darna sess stunnen wedder af in de tiet twüschen uplopen un aflopen water sett sik veel schlick un sand af so dat dat fahrwater stännig utbaggert weern mutt dat de scheep bit na bremen kamen köönt fröher weer de unnerwerser stark versandt un överall behinnern grote sandplaten de schippfahrt ut dissen grund grünn börgermester johann smidt an de wersermünne de stadt bremerhoben in de tiet van bit kreeg de waterbomester ludwig franzius den updrag de unnerwerser so to korrigeern dat de sandbänk to n groten deel verswunnen dat fahrwater so verleggt weern kunn un bit to teihn meter deep weer na de werserkorrektschoon kunnen ok wedder grötere scheep bit na bremen fahren wichtige havens an de unnerwerser sünd noornham braak un elsfleth bi elsfleth münnt de hunte in de werser dör de hunte un den küstenkanaal is de werser mit dat ruhrrebeet verbunnen water dat n pl waters is een chemischen stoff ut waterstoff un suerstoff de formel is ho dat bedüüd dat twee atoms waterstoff mit een atom suerstoff tohoopknütt sünd fastet water friesen water warrt ies naamt gasförmig water heet waterdamp water friest bi c un kaakt bi c water is de grunnlaag för dat leven de minsch to n bispill hett över perzent water in sik twee von dree delen vun de eer sünd mit water bedeckt besünners in de ozeanen un in de see hebbt wi soltwater de soltgehalt liggt normol bi perzent solt in de oostsee un anner sötere seen liggt he dorünner in de strööm un meeren hebbt wi söötwater gifft obers ok soltmeeren soltseen to n bispill de schotts in algerien un tunesien un dat dode meer water is ok en grunnlaag för den verkehr strööm seen un meeren hebbt waterstraten för den schippsverkehr dat water in t meer is ok dör de sünn un den maand jümmers in bewegen dat water stiegt wat över stünnen un denn fallt dat wedder dat warrt de tied naamt dorvun gifft dat dat watt un de prielen water kann sik in ene reakschoon bi de warms free warrt ut waterstoff un suerstoff billen waterstoff un suerstoff trennen geiht to n bispill dör elektrolys dorbi warrt wedder energie opwennt de beiden stoffen utenannertokriegen warschau poolsch warszawa is de hööftstadt vun polen un een vun de politische un weertschopliche zentren vun middeleuropa warschau liggt an de wießel in de woiwodschop provinz masowien un hett millionen inwahners mit agglomeratschoon bi millionen in n dörtigjohrigen orlog wörr warschau vun de sweden platt maakt na de twete updeelung vun polen weer warschau vun preußen besett in de napoleonische tiet is warschau seet vun en hertogdom mit de sülm naam wesen bevör dat hööftstadt vun n russ schen satellitenstaat kongresspolen wörr in n eersten weltorlog besetzung dör düütsche truppen siet hööftstadt vun dat wedder unafhängige polen achter de regeren vun präsident pilsudski sünd wedder düütsche truppen inmorscheert tweet weltorlog in düsse tiet sünd mindst jüüdsche börgers vun warschau deporteert un ermordt worrn un hebbt de inwahners revolteert dormang en revolt vun de jüüdschen börgers in n ghetto in n verloop vun de tweete revolt as sowjetsche truppen op t annere wießelöver tosehn hebbt ahn intogriepen wörr de ole stadt vun warschau zerstört achter den tweten weltorlog is de ole stadt vun an in en as historisch beacht meesterstück wedder opbaut worrn weltkulturarv vun de unesco kathedrale st johann slott sigismundssüül landmark vun de stadt verschillige paläste gninski palast lazienkipalast mit park belvederepalast wilanowpalast en anner dominant bo in t zentrum is dat vun de sowjets opbaute kulturzentrum in n zuckerbäckerbaustil de waterstoff is dat lichteste element in de chemie un warrt mit dat atomteken h vun dat latiensch hydrogenium watermaker afkört in dat periodensystem steiht de waterstoff ganz baven links an de eersten steed waterstoff is dat element dat in dat universum an fakensten vörkummt man in de eerdkrust is dorvun nix to finnen tomeist hett waterstoff blots een proton in n atomkarn denn warrt dat ok as protium betekend man dat gifft ok noch annere isotopen ünner normalbedingen de normalerwies op de eer herrschen doot kummt waterstoff nich atomar för sünnern blots as dimerisierte form as h molekülen wat denn en gas ahn röök un klöör is an sik tellt waterstoff to de cheemsch serie vun de nichtmetallen üm waterstoff to kondenseeren mutt dat bannig koolt maakt warrn fasten waterstoff hett denn aver doch mehr de egenschoppen vun de metallen kümmt elementar vör as moleküle mit de formel h dat is dat lichteste gas dorüm harrn se de zeppelinen un ballons dormit vull mookt egenschoppen vun den elementaren waterstoff waterstoff reageert mit suerstoff to water wat dat oxid vun den waterstoff is dat weströmsche riek weer de westliche deel vun dat römsche riek anno weer de römsche kaiser theodosius i doodbleewen sien söhn arcadius un honorius kreegen nu jedereen een deel vun dat riek honorius kreeg den westen mit de hoofdstadt rom to dat weströmsche riek höörten to italien afrika spanien un portugal gallien germanien de deel den de römers noch besett harrn un britannien dat weströmsche riek harr na den dood vun theodosius een nedergang to beleewen dat keem besünners vun de verscheeden germanen de dor langs trocken un sick deele vun dat riek ünnern naagel reeten een groote roll harrn ook de hunnen de keemen vun osten un driewen all de germanens vör sick her un kemen bit na gallien dat militär keem as de roll vun ricimer wiest gau in de hann vun germansche generols un dat militär harr bannig veel geld köst dor harrn de kaisers de stüürn jümmers wedder na baben sett un vun wegen dat de germanens sick jümmers wedder saaken un lü muust harrn harrn de römschen börger nix mehr to n betalen weertschop is en tosaamfaten woort för allens wat mit produkschoon un hannel un deenst to doon hett dat sünd verkoop inkoop export import de weertschop is dorop ut dat wat de minschen hebben wullt to maken un praat to stellen na de oort ünnerscheedt wi de historie vun de weertschop fangt al in de steentiet an as minschen sik op bestimmte saken spezialiseert harrn dat eerste handwark is de füersteenklopper ween de fein warktüüch un wapen ut füersteen kloppt harr dat kunn jo nich jeden un ok bi de jagd geev dat welk de dat beter kunnen un denn güng dat hanneln los de füersteenklopper geev de jagers speere un kreeg dorför fleesch un leder füersteen geev dat nich överall un dor kemen welk op de idee as fohrende höker dör de welt to reisen un steen to hanneln dat weer al in de iestiet so wiet na de iestied güng dat mit de bueree un dat veehtrecken los un de hannel güng wieder besünners as de minschen scheep boot harrn in de bronzetiet weer de hannel al över see dat dat kopper un tinn ok to de lüüd keem as de minschen städer un rieken optoboen neem dat handwark opschwung in manufakturen füng dat denn an dat se ok gröttere mengen produzeren deen geld keem denn wat üm v chr op un dat geld utleihn aver mit richtige banken güng dat denn eerst üm n chr los un denn neem de bargbau in dat johrhunnert opschwung un later in dat johrhunnert güng dat mit de industrie los denn kunn veel billiger un mehr produzeert warrn kiek ook bi wiehnacht ok wiehnachten oder christfest is dat fest vun jesus christus siene geboort na den christlichen gloven heet dat dat an düssen dag gott en minsch wurrn is de wichtigste dag vun dat fest is de dezember man de fieree geiht al den avend vörher los wenn an den hilligavend ok hillige nacht oder christnacht nömmt an n dezember de sünn ünnergeiht denn is dat so wiet in allerhand staten is wiehnachten en gesetzlichen fierdag faken fangt dor ok die wiehnachtsferien an in düütschland öösterriek un delen vun de swiez warrt an n dezember ok noch de tweete wiehnachtsdag fiert wiehnachten is tohopen mit paaschen un pingsten en vun de dree christlichen hööftfesten kathoolsch hoochfesten in dat karkenjohr düt karkenjohr geiht mit de adventstiet los de wiehnachtstiet fangt den na sünnünnergang an n hilligen avend mit de christvesper evangeelsch oder mit de christmette kathoolsch an se geiht toenne an den lesten sönndag na epiphanis dat is de dag vun de hillige dree königen an n januar wannehr düsse leste sönndag na epiphanias liggt dat is vun johr to johr ünnerscheedlich dat hangt dor mit tosamen wie dat oosterfest in t johr liggt oostern warrt ja na n maand utrekent un liggt jedet johr anners as fierdag vun de kark finnt sik de dezember to n eersten mol in rom in dat johr worüm dat just an düssen dag fiert warrt kann een nich genau seggen de dag liggt dicht bi den dag vun de wintersünnwenn dor warrt jesus siene geboort verbunnen mit dat torüchkamen vun dat licht in de düstern wintermaanden bavenhen is dor in de antike nu de röömsche fierdag för den gott sol invictus mit aflööst wurrn faken is ok seggt wurrn besunners in de tiet vun den natschonalsozialismus de wiehnachtsdag harr wat mit dat germaansche julfest to doon man vun düt fest is eerst veel later wat to hören hüdigendags fiert christen un nichchristen wiehnachten tomeist as en fest för de ganze familie dor schenkt de lüde sik wat so is dat in evangeelsche länner al vun dat johrhunnert af an bruuk bi de kathoolschen hefft de kinner fröher jem ehr geschenken an n sünnerklaasdag kregen jummers wedder is to de fieree wat nees hentokamen vun dat johrhunnert af an geev dat krüffspelen wiehnachtsbööm kemen dor in t johrhunnert to un de wiehnachtsmann is dor denn noch in t johrhunnert tokamen de wiehnachtsmann hett den sünnerklaas un dat christkind in verscheden gegenden mit de tiet an de siet schaven oder is dor ok mit tohopenmuddelt wurrn to n eersten mol is dat woort wiehnachten in dat johr to lesen diu gnde diu anegengete sih an dirre naht von diu heizet si diu whe naht de gnaad keem to us düsse nacht dorüm heet se nu wiehnacht al fröh is seggt wurrn dat düsse naam woll al ut vörchristlich tieden stammen dö das dieser heydnisch nam ostern und standt nicht von petro sonder von den heyden in das christenthumb ist kommen wie auch die fasznacht weinnacht etc de eerste deel vun dat woort wieh ooldsassisch wh bedutt hillig dat gifft ok spraakforschers de seggt dat harr mit wich a z to doon wat dat partizip passiv vun de wuddel w wieken is dat düüd denn up en oppertier hen wat vun de heerd afsunnert weer un scholl ok wat mit dat latiensche woort victima to doon hebben martin luther hett bi wiehnachten an wegen dacht hoochdüütsch wiegen un hett dor denn dat woort wygenachten vun maakt vunwegen dat wi dat kindeken weegt man ok de twete hälft vun dat woort wieh nachten is gediegen un wiest dat dat woort al bannig oolt is tacitus hett in siene germania in dat kapitel över de germanen schreven nec dierum numerum ut nos sed noctium computant se tellt nich de dage as wi dat doot man de nachten in dat nee testament warrt nich vertellt wannehr jesus boren is de eersten christen hefft dor ok nix vun afwüßt man al in dat johrhunnert warrt dor denn doch na fraagt verscheden gelehrten hefft sik dor den mit ut neensett dor speel de dag un nachtgliekheit in t vörjohr an n märz en besunnere rull de gelehrten glöven dormols dat weer woll de eerste dag vun de schöpfung ween un ok de dag an den christus storven weer vör dat johr schrifft julius africanus jesus weer an n märz an t krüüz slahn wurrn un he weer ok just an düssen dag tüügt wurrn wenn een denn akraat maanden torekent denn so möss jesus ja woll an n dezember up e welt kamen ween in ägypten hett clemens vun alexandria an den anfang vun dat johrhunnert ganz anners dor över dacht he meen jesus weer woll in de tiet vun paaschen na pingsten boren in de öllsten christlichen klenner de dat gifft warrt angeven dat christus an densülbigen dag boren un storven is dat weer de nisan vun den jöödschen klenner so steiht dat ünner annern in den oosterkanon vun hippolyt vun rom de pascha computus to lesen düsse kanon is ut dat johr hippolyt weet also noch nix vun jesus siene geboort an n dezember in de karken vun dat morgenland in palästina geev dat de wiehnachtslesungen ut de bibel in de drüdde week na paaschen bi de armeniers weern se up n januar fastsett un bi de georgiers up n dezember dat geev also ene tiet dor is wiehnachten in palästina midden in n maimaand fiert wurrn dat gifft ok en bericht vun de nonn egeria ut düsse tieden dor schrifft se vun en besunnern goddesdeenst in de nacht in de kark vun jesus siene geboort to bethlehem un in dat museum vun konstantinopel is en doos to sehn dor is en reliuie in enkolpion un dor is en krüff up to sehn un de text de dor bi steiht de wiest up den mai hen un en afschrift vun en ole liturgie in palästina hett de wiehnachtsliturgie ünner den bit mai stahn kluge to n eersten mol warrt utdrücklich vun wiehnachten up n dezember schreven bi furius dionysius filocalus in sien chronograph vun de grippt up borns ut rom torüch de ut dat johr stammen doot dor steiht in en list mit de naams vun de röömschen konsuln to lesen christus is in de tiet as c augustus un l aemilianus paulus konsuln weern an n dezember boren wurrn dat weer en freedag de dag vun dat maandöller dat warrt avers hüdigendags dor över streden ob düsse röömsche born ok echt is oder bloß namaakt jedenfalls is de text so to verstahn dat an n dezember in rom wiehnachten ok as fierdag fiert wurrn is wie lange dat al vör düsse tiet in rom so holen wurrn is kann een hüdigendags avers nich akraat seggen to de wiehnacht heurt dat evangelium na lukas wat dat meist kennte is obers ok matthäus snackt in sien evangelium vun de geburt christi in t johrhunnert keem denn de bruuk mit den dannenboom op toeerst in straßburg een ökelnaam is n naam den een nich up döfft woorn is op ingelsch heet dat nickname op hoochdüütsch spitzname dat kümmt af un an vör dat wen sien ökelnaam beter bekennt is as sien echten naam to n bispill hummel de waterdräger ut hamborg weer op johann wilhelm benz döfft man vör em weer een georg daniel christian hummel waterdräger dor harrn besünners de kinners ook to benz hummel seggt un em hummel hummel achteranropen benz harr denn jümmers mors mors seggt vun wegen dat se sik an n mors kleien schullen un hüüt noch snackt jedereen vun hummel man blots n paar minschen doot weten dat he benz heten dee in de dörper oorssen un habenhusen bi bremen gifft dat een ganzen barg lüe de mit nohnaamen stehmeier heten doot kannst reinweg dör nanner kaamen wenn daar nu ook noch de sülbige vöörnaamen bi is kannst de gar nich mehr ut neen hollen so gifft dat dree ewald stehmeiers ut düssen grund weert ökelnaams bruukt vundage warrt jümmers noch vertellt dat en ehpaar mit naam stehmeier mol de ökelnaams jan cognac un anna likör harr bi de musikers de hip hop un rap musik maken doot sünd ökelnaams ganz begäng so is jan philipp eißfeldt veel bekannter as jan delay man ok as eizi eiz un as boba ffett de bekannte düütsche rapper samy deluxe heet anunforsik samuel sorge bekannt is he man bloß ünner sien ökelnaams as samy deluxe wickedamc un samsemilia de bronzetiet is de deel vun de historie vun de minschen wo de lü dat warktüüch ut bronze mookt harrn vör de bronzetiet weer de steentiet besünners de koppertiet later keem denn de iesentiet de bronzetiet ward mol na de prähistorie mol na de historie stellt kümmt op an wat de lü al schrieven kunnen besünners ut europa dat westliche asien un noordafrika kennt wi överresten vun bronzetiedlich kulturen ok troja heurt dorto bronze is en legeeren ut kopper un tinn af un an weer ok zink tomischt för dat de lü bronze mooken kunnen harrn se al gediegen metall bruukt so as gold un reinet kopper för dat kopper harrn se al leern mööten woans se dat metall ut en steen rutkreegen besünners ole kopperstücken geev dat in anatolien bi konya johrdusend v chr un in ägypten anfang johrdusend v chr op düsse technik harrn se den opbaun köönt dat se ok legierungen henkreegen dat weer toeers in ägypten in dat johrdusend v chr in china güng de bronzetied in dat johrdusend v chr los al in de xia dynastie mit den bruuk vun de bronze geev dat en technologischen schuuv niege techniken för de bargwarkens sünd utklamüstert worrn un ok de verhüttung vun wegen dat dat kopper un tinn nich in gröttere mengens gediegen in de natur gifft mit den bronzeguss kunnen saken so as warktüüch un wapens in serie mookt warn de hannel keem op schippbu un seefohrt weurn neudig dat dat kopper ut zypern un tinn ut britannien na n fasten wall keemen bronzesaken weern good as hannelsgood de meesten lü weern buurn obers in de bronzetiet keem ok dat leven in de stad op de eersten staaten keemen op as stadtstaaten un in ägypten un china ok as gröttere rieken un de lü harrn sik dat schrieven infallen laten sünners in china ägypten palästina phönizier un mesopotamien ok in süüdamerika hebbt se al vör christoph kolumbus bronze ut kopper un tinn mookt de öllsten funnen sünd ut argentinien tinn is en cheemsch element ut dat periodensystem mit de atomtall dat to de grupp vun de metallen tellt dat atomteken is sn afleddt vun t latiensche stannum wat tinn bedüüt vun dor kummt ok de naam stanniol för dünne metallfolie de fröher ut tinn weer hüüt aver tomeist ut aluminium tinn weer al in ole tieden bruukt so vun v chr an as bimengen to kopper för dat denn bronze rutkümmt un för sick allen tinn keem sünners ut britannien neemlich ut cornwall aver ok annerwegens geev dat tinnierzen tinn is een temlich edlet metall wat nich so licht reageert as anner metallens ma nich so edel as de eddelmetallens wat opfallt is besünners de laage smöltpunkt dorüm is tinn een vun de ersten metallens ween de de minschen bruukt harrn sünnerlich för de bronze ober ook för tellers un kröög de licht to geeten weern un ook as lot wör un ward dat bruukt vun de klemptneree bit na de elektronik tinn kümmt besünners as tinndioxid sno vör dat ward ook kassiterit naamt un is een tomeist swattbrunen steen dat tinndioxid ward lütt maakt un denn mit kohle reduzeert denn ward dat knapp bet över den smeltpunkt hitt maakt un fleet denn rut tinn heurt to de veerde grupp vun dat periodensystem dor is dat denn ünner kohlenstoff silizium germanium un vör blie dorum kümmt dat in verbinnungen tomeist ook in de oxidationsstufe iv vör tinn as element is nich giftig obers verbinnungen vun dat tinn könnt giftig sien hüüt ward dat tinn besünners as lot bruukt vun wegen dat dat so good fleet un denn anner metallens sünnerlich kopper good verbinnen deit för dat normole lot ward blie tomixt för elektroniklot gifft dat verscheeden rezepten ook mit sülver un för de klemptneree ward reinet tinn bruukt dat fittingslot heet so vun wegen dat dor mit de fittinge mit dat kopperrohr verbunnen warn hett tinn un blots noch kopper mit de opnahm vun ne e eu länner is meent dat de eu europääsche union is in ehr historie faken wassen is un ne e länner in de gemeenschop opnimmt an n dezember worr in kopenhagen de upnahm vun teihn staten in de eu beslaten de sünd siet den mai leden dat sünd an n januar sünd rumänien un bulgarien nee in de eu opnahmen worrn de eu ümfaat nu länner de swiez is en sünnerlichen fall dat land liggt mittenmang in de eu as en insel mit liechtensteen aver dat volk harr nee seggt denn geev dat n slag bilaterale kontrakten för de längere tokumst warrt rekent dat de schweizer ehr menen mol ännert wat de annern europäischen länner angeiht dat kann noch wat länger duern so as mit russland wittrussland de ukraine moldawien georgien serbien oder noordmakedonien to den anfang weern dat blots sess leden de sik mit de römschen kontrakten tosomensluten harrn belgien de nedderlannen west düütschland frankriek italien un luxemborg de europääsche union afkörten eu is en supernatschonale organisatschoon de dör tosamenslut vun europääsche staten in gang kamen is de eu hett dree piler besünners wichtig un utpräägt is de eg all de richtlienen un verornen warrt op de basis vun den eg verdrag aktuell is de version vun nizza maakt de eu verdrag hett sünnerlich de tosamenarbeit op de rebeden vun justiz binnenpolitik butenpolitik un sekerheitspolitik to de saak de eu is dat gröttste weertschopsrebeet vun de welt afmeten an dat bruttobinnenlandsprodukt grünnerleden vun de dree europääschen gemeenschoppen weren belgien de bundsrepubliek düütschland frankriek italien luxemborg un de nedderlannen dat weern söss un vun de tiet ward ok as dat europa vun de söss snackt denn sünd jümmer mehr staten bipetten kiek dorto bi upnohm vun niege eu länner an n november keem de verdrag över de europääsch union to gülligkeet in dissen verdrag vun maastricht sünd dree piler vun de eu fastleggt bi eg un euratom is de eu en övernatschonal organisatschoon bi den tweeten un drütten piler is dat blots en tosamenarbeit twüschen de regeren vun de leedstaaten as övernatschonal organisation is de eu en egen saak se is noch keen staat aver mehr as blots en internatschonal organisatschoon as de uno en vullstännigen staat is se nich vun wegen dat se nich vun sik ut kompetenzen an sik trecken kann wat se dat will to t bispeel kann se nich gesetten för de polizei maken vun wegen dat dat nich in ehr tostännigkeit fallt se is aver binah en staat to t bispeel bi de weertschop un de umwelt vun wegen dat se en egen parlament hett un dat ok wat vörschrieven kann de verornen vun de eu mööt aver denn in dat natschonale recht övergahn dat dat sien ornen hett aver wenn en staat dat nich henkriggt denn ward de eu verornen vun sülvst güllig de europääsch raat is tosamensett ut de basen vun de regeren vun de leden un de butenministers düsse raat maakt leitlienen de besteiht ut de fackministers vun dat rebeet dat heet för den ecofin raat sitt de ministers för weertschop un finanzkraam tosamen düsse raat maakt de richtlienen un verornen dor mutt sik an hollen warrn dat parlament snackt över den huusholt vun de eu un hett bi de richtlienen un verornen mit to snacken de eugh is dat böverste gericht för de eu in eu saken dor kann sik ok jedeen börger an wennen wenn he de natschonalen gerichten utnütt hett de kontrolleert de finanzen an n januar is dat courant för de eu de euro as bookgeld inföhrt worrn an n januar geev dat denn euro as müntgeld dat ole geld worr umtuuscht vun de twölf staten harrn sik sweden grootbritannien un däänmark utsloten de europääsch konvent hett en europääsch verfaten utarbeidt de kümmt aver eerst denn in gülligkeit wenn de staten jo seggt hebbt liddmaten blau un kandidaten geel vun de eu över de wiederen leden kiek na bi upnohm vun niege eu länner in de weertschopspolitik gifft de eu sünnerlich veel geld ut för de bueree un de in de weertschopskraft swacken rebeden vun dat eu geld geiht in de subventschonen för de bueree kriegt de swacken rebeden strukturfördern stann born de strukturfördern hett wat henkregen to n bispeel in portugal spanien un irland de buereepolitik warrt faken kritiseert vun wegen dat se düür is un ok de ökologie nich good op de reken hett versöken dat to ännern hett dat faken geven aver besünners de franzööschen buern hebbt dat bit nu verhinnert dat gifft offizielle spraken in de eu dor schall allens in översett warrn un denn de regionaal un minnerheitenspraken de in de charta nedderleggt sünd regionaalspraken sünd to n bispeel plattdüütsch freesch sorbsch un katalaansch för dat översetten vun de eu begreep gifft dat eurodicautom kopenhagen däänsch in bit in dat johrhunnert gültig rechtschrieven kjbenhavn is de hööftstadt vun däänmark un dat kulturelle un wertschapliche zentrum vun dat land de stadt is sitt vun dat parlament folketing un de regeeren as ok residenzstadt vun de däänsch königin margrethe ii de stadt liggt op de insel seelann wat in n osten vun däänmark is kopenhagen hett stand inwahner up en flach vun km in n ballungsruum kopenhagen hovedstadsomrdet bedrocht de inwahnertall stand januar kopenhagen hett völ paläste den vergnögenspark tivoli un en groot hoben över de öresund liedt de öresundbrüch nah malmö in sweden de eer is in tietrebeden indeelt de gaht ründ um den globus un treckt sick vun den noordpool bet na den süüdpool vun oost na west sünd dat tietrebeden in een un dat sülve tietrebeet gellt jümmers de sülve tiet internatschoonal wartt de tiet na utc angeven dat is de universal time coordinated dat is dat sülvige as de ole greenwich mean time gmt jedeen tietrebeet het sien afwieken in stünnen vun de utc de nedderlannen düütschland däänmark polen un wat dor süüdlich un nöördlich vun liggt sünd in dat tietrebeet vun de mitteleuropäisch tiet de wiekt stünn vun de utc af dat kümmt dorvun dat dat rebeet wieder in n oosten liggt as greenwich un von düttwegen geiht de sünn fröher op in n sommer wenn de sommertiet is denn sünd dat stünnen afwieken bardörp is en stadtdeel un togliek een vun de söven bezirken vun hamborg bardörp up hochdüütsch bergedorf weer freuger en sülvsstannig stadt dat stadtrecht kreeg bardörp al keem de stadt ünner de regeren vun hamborg un lübeck togliek dat güng so as gemeensom regern bit to den denn heur bardörp blots noch to hamborg de stadt bardörp is nu de zentrale deel vun den bezirk bardörp wo ok lohbrüch un de veer un marschlanne to heurt un dat sünd in de veerlannen oolgamm corslok karkwarder neegamm und in de marschlannen allermöh billwarder moorfleet ossenwarder reitbrook spodenlann un totenbarg un siet neeallermöh mittenmang liggt dat slott bardörp in sien park wat een waterslott is un vondaag as een heimotsmuseum bruukt ward bardörp is al siet an de isenbohn anslaten hüüt geiht vun den bardörper bohnhoff de s bohn un ok de ferntöög vun den oolen bohnhoff süd fohrt aff un an ok noch de museumsbohn mit den damptoch no geesthacht mannicheen dag fohrt dor aver ook de toch mit den atomschiet lang de ennsteed dor is krümmel een vun de öllsten bohnhöff in dütschland steiht ok in bardörp man dor is hüt een theoter binnen de lüttje fluss de dörch bardörp geit is de bill de kummt ut den sassenwald und un geit in de elv mittenmang in bardörp is de bill opstoppt wiel anners dat slott drüchfallen deit een deel von dat water löppt in t schippwater un vun dor de doove elv daal de anner deel geit dörch een piep ünner de straten vun lohbrüch un kummt denn kort för de heckkoten wedder an t licht un geit denn döch billwarder no de elv een lütten hoben gifft dat ook in bardörp dor hebbt se freuer steen un holt schippert hüt liggt door de barkassen för de elvschipperee un een poor freetiedschipper hebbt eer scheepen ook dor liggen de gootkennte musiker johann adolf hasse is in in bardörp boorn worden dat huus wo sein moder daalkamen is steit hüüt noch biesiet von den bardöper kark de stadt hett noch een slag ole hüüs un süht scheun ut toon bispeel de willersche koot is boot worn un heurt hüüt noch de familie willers to un door is een kröger binn in düsse huus geev dat freuer een looden vun emma anna christine willers bedreeven dorvon kummt de begreep tante emma loden aff de oole baas vun de bundsregeren helmut schmidt hett sogor vun düsse huus in een rääd bi de versammeln vun de düütschen verköpers snackt bardörp heet woll ook bardörp wiel dat an een obers ook op n barg liggt un dat gift ok een pfingstbarg un een doktorbarg op den barg den gojenbarg gift dat sogor een hevenkiekeree een floogplatz het de bezirk bardörp ok de liggt in bobarg dor kummt man bloots seilfleegers up un dool dat is een heimat museum in veerlannen und dat sind billers vun de hevenkiekeree op den gojenbarg wetenschop is all dat wat de minschen rutkreegen hebbt över minsch un natur as ok dat ünnersöken vun tosamenhäng un saken de opstunns noch nich verstahn warrt ne et weten kriggt de wetenschop dör de forschung wat dormit rutfunnen warrt mutt denn so opschreven warrn dat annere lüüd dor ok rankümmt dat heet sünners in böker un wetenschoplich tiedschriften sünners wichtig is bi t forschen de bewies een kann nich blots vertellen wat he utfunnen hett man he mutt ok verkloren woans he dorop kamen is un dat all ns mit dat weten tohopenpasst wat dat al gifft dör de lehr warrt dat weten wiedergeven sünners an de universitäten för de wetenschop hett sik as dat karl popper formuleert hett inbörgert dat wetenschoplich arbeet mutt sik an sünnere kriterien hollen wetenschop geiht faaken na düsse schritt för sick de modernen wetenschoplich methoden gaht trüch op francis bacon in de olle tiet weer de indelen na de söven künst lat artes dor weer ok de astronomie bi de fröher ok de astrologie as deel harr de annern künsten weren gramatik rhetorik dialektik arithmetik geometrie un musik ok in de anfangen niege tied weer wetenschop noch nich so opdeelt as hüüt de wetenschopler harrn sick üm verscheden rebeden kümmert so as leonardo da vinci un gottfried wilhelm leibniz hüüt warrn de wetenschoppen faaken so indeelt esperanto is en spraak de in dat johr plaant worden is de dokter för ogenheelkunn ludwik lejzer zamenhof de in de domalig russland leevt hett konstrueerde en grammatik mit blots regeln esperanto is en egen spraak man de wöör sünd sünnerlich ut dat latien nahmen oder ut dochterspraken vun t latien de romaanschen spraken franzöösch italieensch spaan sch un portugees sch man ok welke ut hoochdüütsch engelsch greeksch un annere spraken esperanto warrt regelmatig opschreven dor gifft dat en alphabet bi wat anners is as dat nedderdüütsche alphabet grote bookstaven lütte bookstaven dat esperanto is logisch konstrueert met ganz wenige regeln de olle sünner utnaamen gellen dorüm is et bannig veel lichter to lehren as natüürlich gewassene spraaken anners as de mehrsten plaanspraken is esperanto nich blots en projekt bleven dat gifft nu in de hele welt minschen de esperanto snacken un schrieven doot zamenhof hett nich an sien recht an de spraak fasthollen so kunn se vun anfang an vörankamen dordörch dat se bruukt warrt so as annere spraken ok de spraak hett sik bannig entwickelt över de basis is stabil so dat man de ole texten vun zamenhof ümmer noch perfekt verstaht de besünneren bookstaven sünd doföör do om de kombinatschonen to vermeden de in t hoochdüütsche bruukt warrt om luden eenfach to schrieven för de dat latinsche keen eigen bookstaven hett so as de ümluden ä ö un ü en dat hoochdüütsche staats tsch staats weeket dsch staats ch staats weeket sch as en dat franse garasch staats sch kottet verbunnenet u düsse besünneren bookstaven kann man mit alle programme schrieven de unicode schrieven künnt in de esperanto wikipedia schrievst du eenfach cx staats gx staats un so wieder na den spiekern sühst du denn de richtige esperanto bookstaven gröönkohl in bremen un in t brunswieksche seggt een ok bruunkohl dorto in t hümmling man kool brassica oleracea var sabellica l is en plant ut de familie vun de kohlplanten brassicaceae he warrt as grööntüüch in de landweertschap op grote feller trocken aver ok in n goorn de gröönkohl is sünners in noorddüütschland een vun de natschonaleten goden gröönkohl mutt toeerst fröst hebben anners smeckt he nich dorüm is de gröönkohlsaison ok in n winter hüdigendags wurd de gröönkohl aber ok dör en groot gefreerschapp transporteert und denn is dat dat sülvig as wenn he fröst afkregen hett bruunkohl het ok dorum wiel he in dissen fall so lang kokt wurd bit he bruun wurd to den gröönkohl höört röken fleesch dorto in dat rebeet vun bremen un üm rum warrt de pinkelwust dorto eten de mehrst blots ut fetten speck un havergrütt is dorüm heet dat door kohl un pinkel för dat kaken vun den kohl bruukt een en bannig groten pott best geiht en grapen dor kümmt smolt rin to dat smolt denn en groten in lütte stücken sneden zibbel jümmers rühren bit de zibbelstücken dörsichtig sünd denn kümmt de tweemol waschen gröönkohl rin de warrt in den pott mit en scharp mess lütt sneden denn kümmt brüh rin dat nix anbrennt dat dat later ok smeckt kümmt en lütt beten mahlen peper rin en lütt beten solt un good röken buukfleesch mettennen un kassler allens good dör un dör röhren havergrütt gifft dat in t reformhuus mutt ok rin se bindt den kohl un maakt em sämig un let em en beten na nött smecken in bremen kümmt dor denn ok noch wunnerpeper piment mit bi gröönkohl smeckt beter wenn he jümmers wedder opwarmt warrt un för dat fleesch kümmt semp dorto in t mönsterland un anslutend in neerlaund warrt de gröönkohl ok moos nöömt an n levsten mit eerdappels trech maakt in dat norden vun neerlaund nöömt se dat mous in sleswig holsteen un noordneddersassen sünd ok solten un söte braatkantüffeln begäng de söten braatkantüffeln warrt in zucker anbraat un karameliseert navigatschoon is dat lenken vun een fohrtüüch to een oort wo ji hen wullt dat woort navigeern kümmt ut n latienschen navigare schippern navis dat schipp wenn ji navigeern wullt hebbt ji dree opgaven dat kunn een kurs för een schipp floogtüüch oder en anner fohrtüüch sien navigatschoon is ok de technik un wetenschop de sik mit de ortung befaten deit nämlich to n biespeel dormit rut to kriegen wat in een ogenblick de loog de hööchd de snelligkeit un de richtung vun en fohrtüüch is toeerst is de navigatschoon för de seefohrt bruukt wor n ober hüüt ward navigatschoonscomputers nich nur dor för insett sonnern ok in n stratenverkehr un bi de landvermeters geodäsie kiek ok an nautik luftfohrt ruumfohrt schipperee de aalsupp is een norddüütsche besünners hamborger spezialität gifft ober ook hollandsche bremer holsteener und mekelnborger variantens de naam kümmt dorvun dat dor allens rinkümmt was so in de keuk is dat kann mutt obers nich ok aal sien för dat de söödlanner nich anfangt to muulen un vun wegen dat dat ok beter smeckt kümmt hüüt tomeist obers doch wat aal rin tomeist is dat rööken aal af un an ok kaakten oder braten aal de aalsupp is een sülvstannig haupteeten de öllste opschrewen naricht kümmt ut een keukenordnung vun dat hamborger hillig geist hospital ut dat johr de encyklopädie vun johann georg krünitz ut seggt se is een gericht für gemeine leute un twors an denen orten wo diese fische in mengen anzutreffen sind de landphysikus rambach beschreew dat rezept as so abentheuerlich daß sie einem ausländer fast ebenso lächerlich seyn muß als das rezept zur römischen suppe des doktors im peregrin pickle dieß gemenge ist für den hamburger ein äußerst wohlschmeckendes gericht und wird deswegen gewöhnlich allein ohne weitere zukost aufgetragen so mannigfaltig ihre zusammensetzung ist so habe ich noch niemals nachtheil von ihr gesehn ob sie gleich immer bis zum uebermaß gegessen wird vun düsse tied an keem de aalsupp to den status as lief un mogen eeten vun de norddüütschen dat holsteinische idiotikon vun autor johann friedrich schütze wiest ut bei den aalsuppenschmäusen welche von den holsteinischen städtischen und ländlichen gastwirthen nach der art der picknicks für männliche gäste angestellt werden ist die aalsuppe das hauptessen grunnlaag vun de aalsupp is een op den knaaken kaakte fleeschbrüh de ward mit suppengreun un backbeern fein mookt vun de backbeern mutt dor so veel rin dat de supp lütt beten sööt smeckt beten zucker kann dor noch to denn kümmt eddig rin dat de smack sööt un suur ward denn köönt ook noch mehlklüten rin wat rin mutt is dat aalkruut een mixtur ut verscheeden aromatische gewürze welk dat sünd steiht nich fast sünnern hangt vun de region un den smack af to dat aalkruut heurt besünners thymian mairaan peersill salbei und bohnkruut ok bruunsilken estragon portulak sellerie kerbel mint dill melisse suuramper un tripmadam een vun de velen rezepten auerk is de kreisstadt vun den landkreis auerk in oostfreesland in noordwesten vun neddersassen auerk is de tweetgröttste stadt vun oostfreesland sowohl nah inwahners achter emden as ok nah de flach achter wittmund mit rund inwahners is auerk en sülvstännig gemeend un wurrd in de ruumordnung vun dat land neddersassen as middelzentrum führt auerk weer in de loop vun de johrhunnerte nahnanner de residenz vun de oostfreesch fürsten de sitt vun de preußisch hannobersch un weer preußisch verwalten in oostfreesland ok nah den tweeten weltkrieg weer de stadt sitt vun den glieknamigen regeerensbezirk bit de mit de regeerensbezirken ollnborg un ossenbrügge to n regeerensbezirk werser eems verschmüllt wurr un de ganz uplööst wurr ut disse traditschoon spiest sück de sülvstbeteken vun auerk as heimlich hööftstadt vun oostfreesland auerk is bit hüüd sitt vun tallriek behörden dorünner ok bunds un landsbehörden in de auerker blücher kaserne is de luftwaffen division vun de bundswehr to huus buterdem het de ostfreesch landschap dat kulturparlament vun oostfreesland in de stadt ehrn sitt nah den tweeten weltkrieg hett sück in auerk so nah un nah en industrialiseeren vulltrucken un dormit en wannel weg vun en rein beamtenstadt in de er johren wurr dat besünners dör den upstieg vun den windenergieanlagenhersteller enercon düütlich de mittlerwiel mit mehr as beschäftigten de gröttste private arbeitgever vun de stadt is un in auerk sien sitt hett siet is auerk berechtigt tweesprakig oortschiller in hoochdüütsch un plattdüütsch uptostellen auerk liggt midden vun de oostfreessch halfinsel un hett en flach vun uadratkilometern bi en noord süüd utdehnen vun kilometern un en oost west utdehnen vun kilometern dat intoogsrebeet reckt düütlich över de stadt rut sowohl de auerker behörden as okr de ünnernehmen beschäftigen nich blots arbeitnehmer ut de stadt un de direkt ümlandgemeenden sonnern ok vun wieder her ok as inkoopsstadt strahlt auerk besünners dör sien zentraal laag binnerhalv vun oostfreesland bedingt wiet över de stadt un hör unmittelbor nahbergemeenden ut auerk wurrd in de ruumordnung vun dat land neddersassen as middelzentrum führt en upstuufen to en middelzentrum mit böverzentraal deelfunktschonen as se de nahberstadt emden kreeg wurr vun de raatsmehrheit un den börgermeester fordert aber vun dat land torüchwiest ok hett dat land den vörslag aflehnt dat auerk leer un emden en gemeensam middelzentrum mit böverzentraal deelfunktschonen billen dat middlere ostfreesland weer fröher starker vun mooren bedeckt as dat aktuell landkoorten erahnen laaten tüschen den leegmooren an rand vun de geest un vör allen up de scheitellagen vun den oostfreeschen geestrügg befindlichen hoochmooren wurrn sandig geestdörraagen vun de grundmoräne för siedelsgsrünnen bruukt up so en etwa dree bit negen meter över den meeresspegel liggt de auerker karnstadt geest un moor prägen wiet deelen vun dat dat to meest dree veertel landwertschaplich bruukt wurrd auerk hett todem in binneroostfreesschen vergliek en överdörsnittlich groot waldflach good en teihntel vun de stadtflach is bewaldet wat auerk nah de samtgemeend haag un de nahbargemeend freebörg to de oostfreesch kommune mit den darthööchsten waldandeel an de gesamtflach maakt neben forsten maken ok wallheech en gooddeel vun den boombestand vun de stadt ut se prägen de landschap in de up de geest liggend butenberieken vun dat stadtrebeet de nahbergemeenden in klockricht anfangend in westen sünd süüdbrookmerland un grootheid beid landkreis auerk eversmeer westerholt neeschoo un blombarg all samtgemeend holtriem in landkreis wittmund dunum samtgemeend esens in landkreis wittmund de kreisstadt wittmund sülvst as ok freebörg landkreis wittmund un toletzt noch wiesmoor grootfehn un ihl wedderum all in landkreis auerk auerk is dormit de kommune mit de meest nahbergemeenden in oostfreesland dat gellt ok denn wenn de liddmaatsgemeenden in de nömmt samtgemeenden nicht eenzelt tellt wurrd dör de gemeendrebeetsreform sünd völ ehmalig sülvstännig gemeenden in de stadt auerk ingleedert wurrn de nee oortsdeelen billen oortsräde in de de öörtliche belange vertreden wurrd de bevölkerungsdicht in de stadt auerk is en utwirken vun de kommunalreform bannig ungliek verdeelt in stadtkarn de bit de stadt auerk dorstellen dee is en bevölkerungsdicht vörtofinnen de grootstädtisch niveau hett mehr as inwahner pro uadratkilometer an dat anner enn vun de skala reckt de vun wald moor un landwertschaplich bruukt flachen präägt stadtdeel brockzetel mit rund inwahners pro uadratkilometer nich mal en elftel vun den bundsrepubliekaanschen dörsnitt stand dezember auerk liggt in de gemäßigten klimazoon dat stadtrebeet steiht hööftsächlich in direkten infloot vun de noordsee in sömmer sün de temperaturen an dag faken deeper in winter faken höhger as in dat wiedere inland dat klima is insgesamt vun de middeleuropäisch westwindzoon präägt klimatisch beünnere verhältnisse herrschen hengegen in de hoochmoor rebeeden de sück vör allen in oosten un süüdoosten vun dat stadtrebeet befinnen wegen de ünnergrundverhältnisse in en regenmoor sünd de temperaturünnerscheeden tüschentag un nacht extrem in sömmer kamm dat över dag to düchtig hooch temperaturen an grund kommen so dat moorbrände entstahn könnt todem sünd de moorgegenden düchtig völ nebelintensiver as de ümgegend nah de klimaklassifikatschoon vun köppen befind sück auerk in de indeelen cfb dat dörsnittliche johrestemperaturmiddel liggt bi c de warmste maand is de juli mit en maandtemperaturmiddel vun c de koldste maand is de januar mit c in dörsnitt de nedderslagsmenge binnerhalv vun en johr liggt in auerk bi knapp mm de meest regen kummt in november rünner mit mm de regenarmste maand is de februar mit mm in t johr schient in auerk de sünn all tosommen good stünn wat en middelwert vun good stünn pro maand ergifft in mai gifft dat mit stünn sünnschien de meeste sünn dat gegendeel is in dezember denn schient de sünn blots stünn lang de angeven werte betrecken sück up dat langjohrig middel vun de johren bit in auerk gifft dat en völtall vun natuurschuul un landschapsschuulrebeeden as ok natuurdenkmalen dat siet ünner natuurschuul stahn un rund ha groot natuurschuulrebeet kollrunger moor befind sück up dat rebeet vun de stadt auerk un de nahbergemeend freebörg landkreis wittmund dat is deel vun dat fauna flora habitat rebeet kollrunger moor und klinge un ümfaat sowohl resthoochmoorflachen as ok weddervernässte rebeeden nah den törfafbau ha groot is dat nsg brockzeteler moor dicht bi dat steiht siet ünner natuurschuul in noordwesten vun dat stadtrebeet hett auerk andeel an dat ha groot natuurschuulrebeet ewiges meer und umgebung dat meer sülvst liggt up dat rebeet vun de nahbergemeend eversmeer dat steiht siet ünner natuurschuul un is deel vun dat ffh rebeet ewiges meer großes moor bei aurich un vun dat eu vagelschuulrebeet ewiges meer inrahmt wurrd dit natuurschuulrebeet vun dat landschapsschuulrebeet berumerfehner meerhusener moor ha dat is siet schuult all siet steiht dat ha groot egelser wald und umgebung ünner schuul süüdlich vun den stadtdeel schirum hett auerk andeel an dat ha groot lsg ihlower forst und niederung des krummen tiefs dat siet schuult is dorto kommen lüttgere landschapsschuulrebeeden upstalsboom und umgebung ha seit wilhelminenholz ha siet popenser gehölz und umgebung ha siet un am forstamt sandhorst ha siet siet steiht en ha groot amphibienbiotop in brockzetel as natuurdenkmal ünner schuul to de beid öldste natuurdenkmalen ünnerschuulstellen hörrn dat grootsteengraff tannhuusen un de lindenallee up den auerker stadtwall de linden un bökenallee an de esenser straat is siet as natuurdenkmal schuult de bökenallee moltkebahn siet dorto kommt en reeg vun wiederen solitärbööm in dat binnenstadtrebeet as ok in de butenberieken vun de stadt de historie vun auerk lett sück bit in dat johrhunnert torüchverfolgen de oorsprungssiedlung aurechove wurrd eerstmalig in en freesch rechtsupteken ut dat johr den brookmerbreef nömmt de öldste siedensspoor in de auerker karnstadt gefäß brookstücken stammt ut dat johrhunnert un wurr bi utgravungen opdeckt se leeg um de lambertikark herüm de vun grafen moritz von ollnborg stift un den hilligen lambertus den in dat johr dood maakt bischop vun maastricht weeht wurr hör wuchtig karktoorn de sück in hüüdig form siet wiest is en vun wohrteken vun de stadt in dat laat middelöller geev dat en tiet de vun konflikten vun mehreren hööftlings familien präägt wurr de eerst to enn gung as sück um de cirksena dörsetten kunnen dat latere grafen und fürstengeschlecht de hebbt eerst in emden ehrn sitt harrt hebbt ehr hoff aber nah utnannersetten mit repräsentanten vun de habenstadt nah auerk verleggt nah dat utstarven vun de cirksena hebbt de preußen de herrschap över oostfreesland övernommen an juni wurr auerk ahn wedderstand vun preußisch suldaten un beamten besett an juni hett dat land de preußisch kroon huldigt auerk bleev sitt vun de landsbehörden kreeg en kriegs un domänenkamer un wurr regeerenshööftstadt vun de preußisch provinz oostfreesland in de napoleoonsch tiet hebbt tonächst holländsch later franzöösch suldaten de stadt besett oostfreeskland wurr as departement de l ems oriental osterems dat franzöösch kaiserriek angledert auerk werr sitt vun den böversten franzöösch beamten den präfekten nah den wiener kongress wurr de stadt mit oostfreesland to dat königriek hannober toslahn full denn nah den düütschen krieg weer an preußen ehr status as verwaltenszentrum vun oostfreesland kunn auerk ünner de verscheeden herrschapen erhollen to en industrialiseeren keem dat aber in de tiet nich wertschaplich bleev de stadt vun hör stellung as bedüüdend veehhannelsplatz präägt de se siet dat johrhunnert immer wieder utbauen kunn in dat johrhunnert kreegen de natschonalsozialisten af midden vun de er johren immer mehr toloop bi de rieksdagswahlen hebbt vun de stimmberechtigten in regeerensbezirk auerk de nsdap wählt de wahlen van un weeren to glieker tiet ok dat enn vun de jung demokratie för jöden kommunisten un anner de nee machthevers nich genehme sellschopplich gruppen fung en tiet vun dat utgrenzen de verfolgung un den mord an vun groot bevölkerungsschichten wurrn de natschonalsozialisten aber begeistert begrööt in de folgejohren keem dat to eenig grootveranstaltungen in auerk mit mehreren duusend begeistert tokierkers in de nacht van up den november keem dat ok in auerk to de vun de rieksleitung vun de natschonalsozialisten befohlen utschreitungen gegen den jöden de later as reichskristallnacht oder novemberpogrome betekent wurrn twee johr later wurr de stadt as judenfrei meld wiels den tweeten weltkrieg bleev auerk vun grötter luftangreep dremal wurr de stadt bombardeert dorbi keemen all tosommen minschen to dood un wurrn verletzt de gröttsten schäden sünd an september entstahn as dör spreng un brandbomben hüüs kumplett kört gungen swoor und licht beschädigt wurrn alleen an dissen dag keemen minschen to dood un wurrn verletzt nah wurr de stadt vun völ flüchtlings bevölkert har se bi kriegsutbröök inwahner weer de tall enn all up ansteegen an juli wurrn in rahmen vun de kommunal rebeedsreform in neddersassen völ hüüdig oortsdeelen to dat stadrebeet auerk toslahn dör de ingemeenden vun wiet deelen vun dat hüüdig stadtrebeet hett sich de inwahnertall vun auerk um etwa dat düppelte vun sien vörherig grött un hett de de inwahner marke düütlich överschreeden siet de kommunalreform is auerk somit nah inwahner de tweetgröttste kommune vun oostfreesland in de johren fung de upstieg vun dat grünnd windenergieanlagenherstellers enercon de binnerhalv vun twee johrteihnten nah sien grünnen to en industrieunternehmen mit en veerstellig mitarbeitertall in auerk heranwuss över de düüden vun den stadtnaam gifft dat verscheeden hypothesen entweder he is en person affo oostfreessch vörnaam un sien besitt riek totoordnen oder he betreckt sück up en waterwark an de fruchtbor waterriek neederung vun den lütten stroom aa oder ehe an de de stadt erricht wurr bekannt sünd de schrievwiesen aurichove aurike aurikehove auryke auwerckhove auwerick auerk auwerck auwreke awerck awreke awrik auwerich un aurickeshove de stadt auerk tellt hüüd good inwahner weer um noch en lütt stadt vun etwa inwahner en wesentlich schuuv in de inwahnerentwicklung ergeev sück nah den tweeten weltkrieg as völ flüchtlings ut de fröhere oostrebeeden vun dat düütsch riek upnommen weern de inwahnertall vun auerk leeg temelk genau um perzent höhger as en tweet schuuv in de inwahnerentwicklung geev dat dör dat ingemeenden vun völ lütt umlandgemeenden in rahmen vun de kommunalreform in neddersassen de tonahm vun de inwahnertall siet ergifft sück to n eenen ut personen de ut de nee bundslänner nah aurich trucken sünd noch mehr aber ut laatutsiedlers de in auerk en nee heimat funnen hebbt siet enn vun de er johren liggt de inwahnertall vun auerk recht konstant bi en beeten wat mehr as de gebortensaldo is siet anfang vun dat johrhunnert negativ wurrd aber dör totrecken weer utgleeken dorbi spelen ruheständler ut anner regionen vun düütschland de hör levensavend in oostfreesland verbringen will en wichtig rull de auerker bevölkerung is överwiegend protestantisch de landkreise auerk un wittmund hebbt de hööchst andeelen an lutheranern an de gesamtbevölkerung in ganz düütschland de liggt bi rund perzent vun de inwahner dennoch präägt as in dat övrige oostfreesland völfalt dat religiöös leven vun de stadt neben de lutherschen gemeenden gifft dat in auerk ok de kathoolsch st ludgerus gemeend de reformeerte kark de neeapostoolsch gemeend un dorneben noch völ freekarken siet midden vun de er johren hebbt sück in de stadt ok völ muslime daallaaten en jöödsch gemeend gifft dat siet de tieden vun den natschonalsozialismus nich mehr de evaangelsch lutherisch kark in auerk harr lang tiet blots en goddeshuus de lambertikark nahdem de stadt in folge vun den totoog vun de verdreven nah den tweeten weltkrieg bannig anwuss wurr dat bald notwennig dat karlich leven nee to ordnen in eenzelt oortschapen vun de stadt wurrn bald nee karkengemeenden grünnd de karkenkreis auerk to de ok wiet rebeeden in dat zentraal oostfreesland tellen is mit mehr as liddmaaten de tweetgröttste karkenkreis vun des landskark neben den lutheraners gifft dat in auerk siet de franzöösch besetten en evangeelsch reformeert karkengemeend de gemeend entstunn dör de ansiedlung vun hugenottsch flüchtling an lutherschen fürstenhoff later wuss se dör totüüg ut de reformeert rebeeden vun oostfreesland un dör gloovensflüchtlinge ut de palz de um bi auerk de palzdörper grünnen deen de bau vun hör goddeshuus in de karkstraat in de johren geiht up en spende vun napoleon torüch hüüd hörrn to de gemeend etwa personen en röömsch kathoolsch karkengemeend geev dat nah de reformatschoon nich mehr eerst in dat johrhunnert weer de antall an katholiken in auerk weer so anwussen dat de königlich regeeren in hannober an mai den bau vun en kathoolschen kark genehmigen dee de wurr an oktober inweeht de st ludgerus gemeend is vör allendör den totoog vun verdreven ut schlesien in dat johr enorm anwussen hüüd tellt se mehr as gemeendliddmaaten ünner de freekarken kunn de adventgemeend up de längste historie torüchkieken hör vörlöpergemeend wurr grünnd un uplööst is se weer nee grünnd aber ok weer uplööst wurrn evangeelsch freekarklich christen ok baptisten nömmt hebbt nahwieslich siet midden vun dat johrhunnert in auerk leevt se wurrn tonächst vun de baptistengemeend hamswehrum siet jennelt un af vun de baptistengemeend moorhusen ut betrüet sünd de auerker baptisten en twieggemeend wurrn deren betrüen anfangs de moorhusener un af de emder baptisten övernehmen deen kreeg de evangeelsch freekarklich gemeend hör sülvstännigkeit bit funnen de gemeendlichen tosommenkünfte in dat gymnasium ulricianum statt de inweeht krüüzkark an eickebuscher weg deen etwa johr lang as gemeendeuentrum siet hett de evangeelsch freekiarklich gemeend auerk hör ünnerkommen in dat nee baut gemeendzentrum an de oldersumer straat in auerk rahe de gemeendbezirk vun de evangeelsch methodistisch kark besteiht ut de beid gemeenden auerk un neeschoo beid tosommen hebbt etwa liddmaaten vun de de meest in neeschoo betrüet wurrn de goddesdeensten vun de methodistisch kark in auerk wurrn siet mit de bethlehemkark neeschoo tosommenleggt nahdem de lütt stadtgemeend an sluss noch en dörsnittsbesöök vun personen harr de free evangeeelsch gemeend wurr grünnd se is liddmaat in den bund freier evangelischer gemeinden in deutschland siet dat totrecken vun gastarbeiters un flüchtlings vör allen in tosommenhang mit den jugoslawien konflikt gifft dat ok muslime in de stadt de aber kien eegen goddeshuus hebbt goddesdeensten wurrn to tiet in privat gebetsrüüm afhollen de nächstliggend moschee befind sück siet oktober in emden se drocht de naam eyüp sultan moschee de jöödsch gemeend auerk bestunn över en tietruum vun ruch weg johren vun hör anfänge bit to hör enn an märz eerstmals nömmt wurrn jöödsch inwahner all de jöödsch gemeend weer de tweetgröttste vun oostfreesland nah de gemeend vun emden de hööchste andeel an de gesamtbevölkerung wurr mit perzent reckt in afsluuten tallen wurr mit liddmaaten de hööchtpunkt reckt nah utgrenzt un verfolgt sünd völ jöden emigreert de baut synagoog vun de jöödsch gemeend wurr an november zerstört man nimmt an dat etwa vun de rund auerker jöden in holocaust umkommen sünd de rest is över de ganze welt verstrüet an de jöödsch gemeend wurrd hüüd mit en gedenksteen för de dallbrennt synagoog up den hohen wall en gedenktafel to erinnerung an de ehmalge jöödsch school an dat huus vun de ärztekamer in de karkstraat un en henwiesschild an de bullenhall in auerk erinnert in de de jöden in de nacht van up den november tosommendreven wurrn todem is de jöödsch karkhoff an de emder straat erhollen nah den letzten jöödschen gemeendvörsteher abraham wolffs wurr en straat nömmt dör de kommunalwahl in neddersassen an september ergeev sück folgend sittverdeelen för den raat vun de stadt auerk de wahlbedeeligen leeg mit perzent licht ünne den neddersassischen dörsnitt vun perzent auerk hörrt to de wenig kommunen in düütschland de siet johren schulden afbauen leeg dat kumuleert johresdefizit mdden vun de er johren noch bi mehr as million euro so sullen dat nah huushaltsplaan enn noch knapp million euro ween besünners in de wahlperiood bit wurrn düütlich schulden afbaut de stadt harr in de vergangen johren immer tüschen un mehr as million euro gewarfstuern innommen vör allen vun enercon mit en wahlbedeeligen vun perzent geev dat an september en steekwahl för dat amt vun den börgermeester vun de stadt auerk to wahl stunnen de amtsinhaberin sigrid griesel un hör herutforderer heinz werner windhorst beid ehmalg spd liddmaaten un intüschen parteilos griesel wurr vun de auerker cdu un de gap ünnerstütt windhorst vun de spd den grönen as ok de auerker wählergemeenschap awg griesel kreeg perzent vun de stimmen herutforderer windhorst perzent windhorst hett sien amt an november antreden siet gellt in neddersassen för börgermeester en amtstiet vun acht johren se is dormit um dree johr länger as de för de raatsliddmaaten in landdag vun neddersassen legislaturperiood bit is to tiet en afordneter ut den wahlkreis auerk südbrookmerland ihl grootfehn brookmerland grootheid vertreden dat direktmandat wunn bi de wahl de sozialdemokrat wiard siebels över listenplatzen vun de parteien is kien wiedere politiker ut den wahlkreis in den landdag in de bundsdagswahlkreis aurich emden umfaat de stadt emden un den landkreis auerk bi de bundsdagswahl in harvst wurr de sozialdemokrat garrelt duin direkt wählt mit en tweetstimmen ergevnis van perzent gelung de spd in wahlkreis auerk emden dat best resultat in düütschland buterdem wurrd de wahlkreis vun den bündnisgrönen thilo hoppe ut auerk vertreden de truck bi de wahl över de landslist in de bundsdag in de ergevnisse vun de bundsdagswahl wahlkreis auerk emden an september in eenzelnen auerk is ünnernehmenssitt vun den windkraftanlagenhersteller enercon de alleen de stadt siet johren en tweestelligen millionenbetrag an gewarfstüern betahlt auerk isdorüm een vun so nömmt abundanten kommunen in neddersassen de kien slöteltowiesen vun dat land krriegen sonnern völmehr en deel vun hör stüerkraft as finanzutglieksumlaag afführen mooten ene stadt is en groot oort mit den titel stadt dat heet dat dat en steed is wo minschen sik nederlaten hebbt de ünnerscheed to därper is meest in de grött tomeist warrt en hümpel hüüs denn stadt nöömt wenn dor mehr as minschen in wahnt freuger weer dat anners dor geev dat ok lütte städer mit inwahners de sik stadt nömen dröffen ok vundag gifft dat noch so lütte städer as t b arnis an de slie bi kappeln in sleswig holsteen dat hett minder denn inwahners en stadt hett en regeren de böverste is de börgermeester in gröttere städer heet he ook oberbörgermeester un in hamborg heet he erster börgermeester denn gifft dat den magistraat un den raat in de olen hansestäder so as hamborg bremen lübeck rostock wismer un so warrt de stadtregeren senat nöömt un dat stadtparlament wat woanners tomehrst stadtraat heet is de börgerschap en stadt kann ok en lann för sik ween so as hamborg un bremen de bundslänner sünd freuger weern dat egen republieken de seefohrt is de verkehr op de see mit scheep un boote na den sinn ünnerscheed wi för dat de seefohrers ook na den hoben finnen doot gifft dat de navigatschoon freuger weer de seefohrt de enigste meuglichkeet vun een kontinent na een annern un ok vun en insel na den fasten wall un anners rum to komen hüüt geiht dat twoors ok mit den fleger aver de welthannel baseert jümmers noch op de seefohrt dat hett ok sien grund vun wegen datt de seefohrt de saken nich blots billiger transporteert ok för de umwelt is dat veel beter vun wegen dat dor nich so veel larm un kohlenstoffdioxid bi rutkümmt de seefohrt is de öllste oort vun verkehr afsehn vun dat to foot loopen al in de steentied harrn de lü anfungen boote to baun un dormit op de see to fohrn op ole steenteken in skandinavien is dat al antokieken toeerst güng dat blots na lütte inseln vör de küst later denn ook wieder de ägypters harrn sick denn op den nil de ersten grötteren scheep infallen laaten denn ok de karthagers un de greeken hamborger platt heet allens wat in hamborg snackt ward un plattdüütsch is man egentlich sünd dat heel verschedene saken wat de lüüd dor mit menen doot dat gifft näämlich nich blots een oort plattdüütsch in hamborg in en heel deel böker kannst du lesen dat dat in hamborg twee soorten platt geven deit geest platt un marsch platt egentlich snackt de mehrsten lüüd in hamborg vundaag hoochdüütsch besünners de lüüd de richtig in de stadt wahnen doot man op t land wat to hamborg höört dor snackt se ok noch platt also in de veer un maschlannen oder ok in t oolland un dat sünd dialekten ut t masch platt so kümmt dat dat de lüüd mit hamborger platt vundaag tomehrst masch platt menen doot ok wenn du lüüd in de mööt kümmst de fröher in n haven arbeidt hebbt oder op st pauli opwussen sünd de snackt denn ok marsch platt wenn se platt snackt dat kann ok angahn dat se nich richtig plattdüütsch snackt man missingsch dat is wedder wat anners näämlich n spraak twüschen plattdüütsch un hoochdüütsch missingsch kümmt dor bi rut wenn een hoochdüütsch snacken will un egentlich blots plattdüütsch kann hamborger platt geest un marsch platt höört to noordnedderdüütsch mit to un dat is wedder n deel vun t neddersassische westnedderdüütsch in veerlannen kannst du aber an n poor saken höörn dat dat al n beten dichter bi mekelnborg bi is en reekner ingelsch computer is en elektroonsch rekenmaschien hüüt is he obers nich blots för dat reken dor een kann ok dormit texten schrieven wat teken un ok speelen binnen is en slag elektronik inbaut un dormit rekent he en computer besteiht ut de hardware is tomeist ut na de grött ünnerscheed wi de eersten reekner weern bannig groot den eersten harr konrad zuse baut weer noch rein elektromechaansch mit relais un so kort dorop weer denn in de usa de eniac baut de elektronik weer ut röhrens de reekner weern bannig groot so as en kamer un kunnen graad so n beten wat vun dat wat vundaag een lütten taschenreekner kann as denn de transistor dor weer kunnen de reekner wat lütter warrn un mit de integreerten schaltkrinks ic noch wat lütter denn keem de eerste cpu op de un later de vun intel de meesten reekner sünd personalcomputers se köönt mitnanner to en nettwark knütt sien lütte nettwarken heet lan grote as dat internet wan kde dat is en grafisch böversiet för dat bedriefssystem linux gifft dat nu ok op platt ubbo emmius dezember in greetsiel dezember in groningen weer en freesche historiker un de eerste rektor magnifikus vun de universität grunneng emmius wörd int ostfreessche greetsiel baren he studeerte theologie in genf un wörd rektor vun de latiensche schoul in nörden wat he sülven noch als schouler besöcht het hie hett in de schoul een un anner fix in gang kregen man vunwegen dat he calvinist weer wörd hie vun de grafen ontlaten dan is he noa leer trokken weer he as rektor vun de latiensche schoul anstellt wörd wörd he rektor vun de latiensche schoul in grunneng emmius hett sik as historiker veel mit dat beschrieven vun de historie vun de freesen befaat is sien eerste book rutkamen all sien historische schrieven is onner de naam rerum frisicarum historia rutkamen de binnenschipperee is de schippfohrt op dat söte water meest in en stroom dat heet allens wat nich op de see is dat is ok normalerwies de billigste art wat vun een ort to n annern to kriegen vör allen grote saken schwertransporte containers un massengöder in europa gifft dat en heel nettwark von kanals de de steden unnerenanner verbinden deiht de scheepe de binnenscheepe sünd meist lang un smaal un hefft keen groten freeboord de binnenschippers sünn veel unnerwegs und wohnt faken recht op dat schipp veel hefftt ehr auto un fahrrad un motorrad un wat nich noch allns an bord so dat de in den hoben dat fahrtüch an land hebbt un denn ok mobil sünd ollnborg na sass ollenborg hoochdüütsch oldenburg is en grootstadt in neddersassen mit inwahners de stadt liggt an de hunte un hett enen haven un ene universität fröher is ollnborg residenz vun dat land ollnborg wesen wahrschienlich al in dat jahrhunnert geef dat twüschen de utlöper von de delmenhorster un de ammerlänner geest an dat hunteknee ene faste anlaag un laterhen ene borg de as aldenborg oder olde borg de siedlung ehren naam geef in de schuul von de borg woor ut de siedlung bilütten een martplatz för den warenuttuusch twüschen freesland und westfalen inladungen to de marten gungen um bit na utrecht un düörpm siet is ollnborg sülfstännige graafschup de stadt weer de seet von de grafen von ollnborg un laterhen von de groothertöge von dat groothertogdoom ollnborg graaf anton günther vun ollnborg weer de lesde un de beröhmteste von de ollnborger grafen he bewahrde ollnborg vör de schrecken von den dartigjährigen krieg na den dood von graaf anton günther full ollnborg an de däänsche kroon leet een grootbrand ungefähr de ganze stadt in flamen unnergahn woor ollnborg een sülfstännig hertogdoom un harr siene bleuhtiet unner de hertöge peter friedrich ludwig un paul friedrich august dör dat daalrieten von de fasten wallanlagen wuss de stadt un de tahl vun de inwahners nehm gau to hannel weertschup un verkehr nehmen groden upswung von bi weer ollnborg een deel von dat franzöösche riek as de franzosen woller aftrucken weern maakde de stadt noch eenmaal ene updrifft as seet von de landesverwalten un woor kulturmiddelpunkt mit de landesbibliothek dat gymnasium dat lehrerseminar un dat staatstheater de utbo von dat stratennett de bahnstreken un de bo von den küstenkanaal maakden ollnborg to enen verkehrsknütten in dat kuntrei twüschen werser un ems von bit weer de stadt de seet von den ollnborger landdag in n tweten weltkrieg woorn nich veel geböden tonicht maakt as dat land neddersassen grünnt woor verloor dat land ollnborg siene sülfstännigkeit de stadt weer nich mehr hooftstadt sünnern bloots noch seet vun t bezirksregeern an de stä von de ole borg fung graaf anton günther mit den bo von dat residenzslott an in den dartigjährigen krieg gungen de arbeiden man tämlich langsaam vöran mehr at de middelbo in n noorwesten woor nich farig eerst gung dat wieter mit den holmerschen flögel un to peter friedrich ludwigs tieden keem de siede galerieflögel darto folgde de anbo von den saalflögel mit den groden festsaal siet is dat slott landesmuseum för kunst un kultuurgeschichte in den groden saal föhrt dat ollnborger staatstheater faken utwählte stücken ut sienen speelplaan up dat palais woor boot un weer bit de wahnsitt von den groothertog siene familie vandaag is dar dat sozialgericht unnerbrocht un dar weren ok al maal de graaf anton günther school un dat katasteramt in de pulvertoorn is dat öllste geböde dat sik von de festungsanlagen holen hett he is in dat jahr upboot woorn to finnen is he dar wor de theaterwall de gaardenstraat und de slottwall tosamenstööt de lappan an de lange straat is de toorn von de fröhere hilligengeistkapell he is dat bekanntste wahrteken von de stadt vandagen is dar een reisebüro in unnerbrocht dat degode huus mit sienen moien fachwarkgevel een ooltollnborger geschäfts un börgerhuus liggt an n martplatz boot woor dat to enn von dat jahrhunnert un överstund as een von ganz wenige hüüs den groden brand von dat hotel graf anton günther an de lange straat weer fröher maal een börgerhuus mit ene sandsteen utlucht laterhen is dat as hotel inricht woorn de binnenrüüm sünd mit wandbiller von bernhard winter mit motive ut dat leven von den graaf anton günther utmaalt woorn an ene butenmüür is een bild von graaf up sien peerd kranich to sehn maalt hett dat de kunstmaler august oetken de gertrudenkapell steiht up den gertruden karkhoff in den winkel twüschen de alexander und de nadorster straat se is in slichte backsteengotik boot woorn un is dat öllste karkengeböde in ollnborg binnen sünd gotische wandmalereen to sehn dat mausoleum up den gertruden karkhoff is as de graffstä för de familie von den groothertog boot woorn binnen sünd twee skulpturen von johann heinrich von dannecker to sehn dannecker dat weer de künstler de schiller afmaalt hett de lambertikark steiht an n martplatz wecke delen von de buterwand de granitblöcke sünd reste von den gotischen backsteenbo ut de tiet um in dat jahrhunnert woor de kark so umboot dat se dree schepen harr de neegste umbo keem domaals kreeg de saal siene runde form woor de m hoge hoofttoorn boot in de sietennischen sünd särge un sarkophage upstellt een darvon is de tinnsarg mit dat gebeen von graaf anton günther dat pfl woor an de peterstraat upboot de laggestrechte bo in siene klassizistische form mit siene moie sülenhall is een andenken an den hertog peter friedrich ludwig över hunnert jahr weer dat pfl dat beste krankenhuus in ollnborg vandagen deent dat as kulturzentrum ene von de velen veranstaltungen de dar afholen weert is de ollnborger kinnerbookmesse de kibum an n dobben staht de beiden geböde de daran erinnert dat ollnborg fröher en sülfstännigen staat weer dat ministerium un dat landdagsgeböde woorn in de jahren boot na weer dar eerst de regierung von den verwaltungsbezirk ollnborg und laterhen de regierung von den bezirk weser ems unnerbrocht hett de regeerung in hannover den verwaltungsbezirk weser ems upplöst un nu is dar de regierungsvertretung oldenburg un de direktion vun de polizei unnerbrocht in ollnborg gifft dat fief gode museen ollnborg is ene gröne stadt de slottgaarden dat everstenholt de dobbenplatz de bürgerbusch de toonkuhl un vele gröönplacken dieken un spazeerwegen maakt de stadt to enen angenehmen wahnplatz nich to vergeten dat ollnborg de eerste stadt in düütschland weer de ene footgängerzoon inricht hett upstunns allerdings sünd de börgers sik nich eenig in de fraag of dicht bi dat slott een neet koophuus boot weern schall oder nich ammerland ollnborgische landschap ene von twintig ollnborger balladen um ollnborg woor de stadtwall boot dar bleef de bomester bi doot un kieneen wuss wo t wieter gung dat wark verloor den rechten swung dar weern noch gatten in den wall un waterpütten överall do keem een buur ut wahnbek her de keek wat dar to maken weer gerd oldejohanns weer sien naam mit waterbo un sonen kraam as bollwarken un schanzen boon harr he al ümmer wat to doon graaf otto kreeg em in de kunn un dreihde mit em ene runn he höör sik an wat olljanns sä un geef den updrag up de stä dat bowark na sien egen plaan mit faste hannen antogahn wat olljanns nu upstellen de dat leet meist so as hexeree he geef de bolüe kien respiet de wall keem trecht in korte tiet kanonen leet he darup stelln un denn kunn he graaf otto melln de stadt kann jeden feend afwehrn wi mööt bloot noch das scheten lehrn nu pröven se de helen daag dat dunnern weer ne arge plaag ok darbi weer olljanns de baas he harr an t scheten sienen spaas he maakde de suldaten vör dat laden von kanonenröhr un wo man de denn richten muss he sülben droop mit jeden schuss de utbillten suldaten de kunnen t meist nich faten as allns up reeg weer un in loot do sä he so nu is t ok goot mien kriegshandwark is nu vörbi mien hoff in wahnbek tööft up mi un is maal wedder noot an n mann so will ik hölpen as ik kann dar duur nich lang do woor bekannt van sudoost keem een feend in t land een heer von bremen un willshusen graaf otto kreeg dat kole grusen he muss den feend tomöte gahn em vör de stadt tosamenslaan man darför weer dat nu to laat suldaten stunnen noch nich praat in siene noot reep he olljanns na ollnborg up de nee e schanz un wenn se rankaamt an de stadt denn kriegt se düchtig wat up t gatt he schuulde un denn keek he up do keem de eerste söldnertrupp to perd de stolte kummandöör ut osenbarger büschen vör un olljanns reep kanonen her den baas nehm ik mit up t viseer he füürde af den kummandant den full de sabel ut de hand man wat weer dat de ganze rott de weer up eenmaal risch un krott se störden vörwaarts mit gebrull as of t een unweer geven schull olljanns hullt dat kanonenröhr noch eenmaal up den kummandöör de kugel droop den sadelknoop de rieder schoot verbaast tohoop sien rechten foot gleet ut den bögel un ut de hand full em de tögel spijöökde kanoneer olljanns de ganze rott stund up de stä sä kienen luut de kienen trä verbiestert reep de kummandöör denn de verdüvelte kunstabel gefallt mi nich de is kumpabel us bannig up den pott to setten torügg torügg wi mööt us retten olljanns de reep ehr höhnschen na den steert inklemmt harr k dat nich sehn so weer von jo nich een gebeen noch länger up de föte bleven haut af sünst könnt ji wat beleven oostnedderdüütsch is de naam för de nedderdüütschen dialekten wat de lüüd in mekelnborg vörpommern un brannenborg snackt vör behören dorto ok de dialekten vun hinnerpommern westpreußen un oostpreußen oostnedderdüütsch un neddersassisch tosamen warrt plattdüütsch nöömt oostnedderdüütsch sünd all de dialekten de in t sogenannte neusiedelland oosten de elv spraken warrt oder worrn to n bispeel in wagrien mekelnborg vörpommern brannenborg un fröher in pommern un oostpreußen kennteken vun t oostnedderdüütsche is de verb endung in de drütte person mehrtall en sttats t in t altsiedelgebiet neddersassen westfalen also wi maken staats wi maakt anlehnt an t middelnedderdüütsche vun de hanse dat oostnedderdüütsche hett en grootrüümigere dialektgliederung als dat westnedderdüütsche de spraak is en utglieksmundoort in de siedler ut verschedene rebeden flannern westfalen neddersassen etc ehr spraak inbrocht hebbt un sik so allgemeen över dialektgrenzen verständliche wöör dörsett hebbt westfoalen is de osten deel vun dat düütsche bundsland noordrhien westfalen fröher weer dat en oolt neddersassisch stammsdom wat ok ossenbrügge bentem un noch en bentem un nao een lück annere städer ut t bundsland neddersassen bihöört in de historie hett dat ok mal en königriek geven wat westfalen heet dat weer nodem napoleon düütschland dörenanner bracht hett en annern bedüden fakt ut de historie is de westfäälsche freed de in mönster un ossenbrügge maakt worrn is un dat enn vun den dörtigjohrigen krieg bedüüd hett vundaag gifft dat den landschaftsverband westfalen lippe de ut de bezirken mönster deppelt un arensperg besteiht in wiete delen vun westfalen ok in ossenbrügge snackt de lüüd en neddersassisch dialekt wat westfälschet platt westfäölsk heet städer in westfalen sünd to n bispeel düörpm baukem gelsenkiärken mönster builefeld minn un patterbuorn noordrhien westfalen is en bundsland in n westen vun düütschland dor leevt up km minschen dat sünd inwahners km de hööftstadt is düsseldörp noordrhien westfalen liggt twischen aken un de werser de gröttste strööm sind de rhien un de ruhr un ok de werser un de iämse regeert warrt dat land vun af an vun en koalitschoon ut cdu un fdp ministerpräsidentsche is armin laschet vun de cdu in westfalen warrt ok plattdüütsch snackt in dat rhienland is ripuarisch ganz begäng man tomeist warrt hoochdüütsch snackt midderwielen sünd ok allerhand spraken vun towannerers ut de ganze welt in nrw tohuse noordrhien westfalen hett fiev regeerensbezirken inwahners stand dezember noordrhien westfalen hett twee landschupsverbannen en arbeitsleed is en leed wat bi de arbeit sungen warrt dat gifft ünnerscheedlich oorden so as besünners bi de shantys is dat to marken wat en arbeitsleed utmookt dat is nich blots för den spooß dat de arbeit lichter vun de hand geiht dat is faken ok neudig dat arbeed in n takt mookt warrt un dat geiht an besten mit so een shanty verklookfiedelt wi uns dat mol an den shanty hamborger veermaster de is besünners to t halen dat fangt mit en optakt an dor warrt de tampen faat un jümmers denn wenn de betonte slag kümmt denn warrt trocken op de anner slääg warrt de tampen wedder körter faat oostenn düütsch ostende fläämsch oostende is en stadt in belgien in de provinz west flannern an de noordsee in oostenn wahnt knapp lüüd up km dor is oostenn de gröötste stadt mit langs de belgisch küst un een wichtig zentrum för tourismus un weertschop dat gifft dor ok een seehaben un een flegerhaben sünnerlich vun bedüden is de fährhaven dor geiht dat na england in oostenn is ok dat sommerslott vun den belgschen könig de stadt is ok seebad de stadt liggt midden an de belgisch küst um un bi km vun de grenz vun de nedderlannen af bit nah de grenz vun frankriek sünd dat ok bloß bi km oostenn liggt dune bi dat water in den küststreek bi de dünen in n westen vun den haben in oostenn is de küst meist ganz voll boot in n oosten grenzt de stadt an de dünen mank oostende un de haan an dat weer fröher militäärsch rebeet dorum gifft dat dor keen hüser un boowarken up in verleden tieden lä oostenn up dat vörmalig eiland testerep vör de fläämsche küst oostenn weer dat dörp dat in den oosten vun düt eiland lä dor kümmt de naam vun her an de anner kant vun dat eiland lä westerenn un in de midden weer middelkerke in dat zentrum vun oostenn liggt de historisch kern vun de stadt dor ümto is een gördel vun straten un hüser ut dat johrhunnert langs de küst is later ok boot wurrn typisch för dat utsehn vun de stadt sünd de groten un hogen hüser mit wohnungen langs de küst de binnenstadt de dicht boot wurrn is un dorto grode anlagen as de see un flegerhaben oostende hett een groot inkoopszentrum wo de lüde vun wiet her kaamt un allerhand scholen un anlagen för urlaub un ferien in oostende gifft dat acht bezirken up straat kann een slank nah oostenn henkamen de stadt liggt an de autobahn a den gifft dat noch den internationalen flegerhaben un den seehaben babendem liggt de stadt an den kanal gent oostenn un is mit tog un stratenbahn verbunnen in dat jor weer oostenn de st gröttste gemeende in belgien de antall vun de inwahners kladdert een lütt beten besünners in dat zentrum oostenn is een stadt wo de lüde in n dörsnitt jümmers öller weert üm un bi een vun veer inwahners is öller as johr mehr geboorten gifft dat bloß man in de randgemeenden de tall vun frömden un allochtonen in de stadt is man ring dat sünd bloß bi un de stammt denn noch meist ut de eu oostenn is een stadt mit een hogen andeel vun arme lüde dor gifft dat een hoge arbeitslosigkeit un een groot deel vun de arbeitslosen sünd al lang ohn arbeit de veerde deel vun de arbeitslosen in oostenn is jung johr dat gifft ok allerhand problemen mit drogen man de ämter vun de stadt versöökt dor tohopen mit dat mediziensch sozial zentrum aktiev gegenan to gahn vun af an gifft dat in oostenn een koalition vun de sozialistisch partei anders de spirit un de cdv jean vandecasteele vun de sozialisten is de sesste börgermeester vun dat enn vun den weltkrieg af an de kombüs is de sted in een schipp wo dat eeten kaakt ward dat woort kümmt vun dat medelnederlannisch kabuys wat vun dat jorhunnert weg in dat medelnederdüütsche as kabuse vörkümmt dat bedüüd so veel as een lütten verslag op de lütten schippen freuger un sünnerlich bi de fischkutter weer de kombüs ook waraftich lütt op mennig fischkutter weer dat nich mehr as een schapp wo een lütt füersteed binnen weer bi de grötteren seilschippen weer denn de kombüs ook grötter un bi de groten krüüzfohrer is se so groot as een groot keuk vun een hotel bi een yacht ward de kombüs ook pantry naamt de kombüs is dat reek vun den smutje wat de kock op een schipp is de stadt brüssel brussel bruxelles is de hööftstadt vun belgien un vun de kuntrei vun flannern de stadt is ok seet vun vele institutschonen vun de europääsche union de naam is afleit vun broek zele brookdörp de stadt brüssel is een vun de gemeenden vun de kuntrei vun de hööftstadt brüssel hoofdstedelijk gewest brussel in de gemeende vun de stadt brüssel leevt üm un bi minschen de gemeenden vun de hööftstadtkuntrei hefft alltohopen bi inwahners meist weert düsse gemeenden vun de ganze kuntrei tohopen as de stadt brüssel bekeken un nich bloß de gemeende brüssel süms man all de annern gemeenden kiek ünnen bi gemeenden sünd heel un deel sülvstännig in de kuntrei vun de hööftstadt brüssel gifft dat twee offiziell spraken up dat platte land üm brüssel ümto warrt meist ehrder nedderlannsch snackt de gemeenden vun de kuntrei vun de hööftstadt brüssel mit jem ehr postcodes en gulfhuus is en huustyp in oostfreesland un grünneng de meist husen in t oostfreesland bünt gulfhuus elker gulfhuus hett n vörenn un n achterenn in t vörenn wohnen de lü in t achterenn bünt de schüür de veehstallen un de gulfen dat achterenn is breeder as t vörenn umdatt dat dack wieder amdaal trukken is so kummt dor bott för de kohstallen up t enn un de utkübbens up de anner siet vör de kohstallen langs löppt de kohgang achter t kohstall is van ollers her t gemack un up t enn van t kohgang is n tweideelt döör de heet van messeldöör umdatt s dor dörmautten bi t utmessen vör t gevel is de peerstall in t midden van t schüür bünt de gulfen wor t hai burgen word un t groot reef lütjerder reev un anner gaut kummt in t utkübbens up de siet van t utkübbens löppt dor n gang nah t groot schüürdöör to de is so groot dat s dor mit n wagen dör köönt faal is dor baben de groot schüürdöör n finster dat is halfrund un hett n iesdern rahm in n binnen is dat updeelt as wullt n upgahnd of daalend sünn dorstellen dat dack van t gulfhuus liggt neet up de butenmüren man up n holten stapelwark wat binnen t huus upsett is een utsünnerlkheit van meenig ool gulfhuus is de upkamer in t vörenn dat is n kamer wat hogerder liggt as de annern umdatt dor n keller unner is wat man to n hälft unner n grund is van buten kann n dat faak noch gewohr worden umdatt ok de fensters verschelend hooch in t müürwark sitten kde k desktop environment dat weer kool desktop environment aver dat k hett nu keen bedüden mehr is en böverflach för bedriefssystemen as linux un unix mit männich programmen dat gifft t nu mit kde ok op plattdüütsch frie software is dat kost nix un du kannst allens ännern wat du wullst kde hett programmen för allet wat du normaal mit en computer maakst dor is en programm för email kmail en webkieker konueror en kontoor koffice un männich mehr kde weer anfungen vun matthias ettrich an n oktober he wull en frie alternativ för de unix böverflach cde maken de muus an de reekner is en hardware mit dat du op en grafisch böversiet arbeiden kannst en punkt op den bildschirm de cursor warrt mit de muus bewegt den kannst du klicken mit een vun de tasten en muus hett twüschen een un fief tasten un denn mookt de computer wat de muus keem toeerst bi de lisa vun apple to n insatt dat weer dormols een heel niege saak denn güng dat ok bi de annern computers dor en muus rantobosseln vun de technik gifft dat verscheden müüs de lieke funkschoon as een muus hett ok en trackball wat an un för sik nix anners is as en ümdreiht muus mit en groten ball elektronik is de deel vun de elektrotechnik de sick mit dat utklambüstern un mooken vun de elektrik un de elektronschen bauelementen in saaken befaat faaken warrn ook de elektronschen bauelementen as elektronik opfaat elektronik is jümmers denn bi de saak wenn dor keen mechanik mehr to dat schalten neudig is besünnere bauelementen vun de elektronik sünd obers ok dee een saak wo de elektronik besünners mit to doon hett is dat schalten strom in un strom ut dor kann denn een logik opbaut warn de ook de grunnlag vun de computers is de anner saak is dat verstärken dat is denn t b in t radio un kiekschapp so vun düsse twee grundfunktschoonen kann een de elektronik in digitalelektronik wo dat üm strom in un strom ut geiht un de analogelektronik indeelen de prinzipien vun de elektronik laaten sick ook mit licht anwennen denn geiht dat üm de optoelektronik to anfang vun dat johrhunnert sünd de ersten vakuumröhrens mookt worn un denn weern dormit ook schaltungens baut dormit weer dat möglich elektrisch signalens dör anner elektrisch signalens to ännern dat heet een potenschal stüert een annern strom dat weer de grunnlaag för radio kiekschapp un radar de röhrens weern obers noch groot un hitt de analogelektronik ännert signalens in ehr grött mit elektronsche schaltungens köönt de signalens mehr knööv kreegen verstärkt warn filtert warn oder anners ännert de digitalelektronik hannelt nich dorvun wo groot een signal is sünnern wat dat dor is oder nich strom in un strom ut dat kann een as jo un nee opfaaten un denn kann dat bruukt warn för logik wenn t b twee signalens dor sien mööten dat een drütt rutkoomt denn is dat een un schaltung dat is denn de basis för de computers un ook saaken de freuger analog mookt worn sünd gahn hüüt tomeist digital so as musik un kiekschapp dat sünd na den bau un de funkschoon dioden zener diode kapazitätsdiode pin diode tunnel diode transistorens bipolartransistor heterobipolartransistor hbt feldeffekt transistor fet mosfet igbt anner halfleederbauelementens thyristor gto operationsverstärker optoelektronsche bauelemente fotowiderstand fotoelement fotodiode led optokoppler schippbu ward dat handwark de kunst un de industrie nömmt de scheep mookt un repareert de schippbu ward vun besünnere bedrieven dörföhrt de werften dor ward dat schipp tomeist in en dröögdock op kiel leggt denn ward de rump opbaut toeerst de spantens denn de plankens denn de opbau denn ward dat schipp to water laten dat heet dat löppt vun den stapel an den utrüstungskai kümmt denn de rest vun de inbauten rin för dat een schipp baut ward mutt dat eerstmol konstrueert warrn freuger weer dat na de erfahrung un handwarksregeln in de niege tied geev dat denn nipp un naue plaans un en modell wat nipp un nau so utkiekt as dat schipp blots lütter is dat weer al in dat johrhunnert so vun dat johrhunnert weg weern anner modellen ok dorto dor de hydrodynamik vun dat schipp ruttokriegen hüüt geiht dat mit computermodellen toeerst weern dat de ägypters de scheep för den nil baut hebbt al ut holt vun de tied geev dat denn den timmermann den seilmoker un den reepslager de reepslager ehr tampens weern ok för de stabilität neudig vun wegen dat se vörschipp un achtersteven tosomen holln harrn anners weern de scheep tweibroken de phönizier un greken dreven dat denn wieder se moken grote langscheep un hannelsscheep för de middellannsche see un dat swarte meer faken weer dat neudig dat schipp op see wedder kloor to moken vun dor weg weer de timmermann an bord neudig toerst weer dat bauen an den strand dat normale denn geev dat de ersten werften in dat johrhunnert v chr weer de schippbau de domäne vun de karthagers denn keem de punisch kreeg un de römers hebbt den anfungen ok grote scheep to bauen in dat middeloller geev dat an de middellannsche see un in den norden twee linien vun de utwickeln an t mittelmeer güng dat na de wies vun de römers wieder in skandinavien un bi de sassen keem de klinkerbuwies för de planken op dat nydam schipp ut dat johrhunnert is typisch dorför de wikingers harrn denn dorut ehr langscheepe utwickelt mit de se op wikingerfohrt güngen obers ok na iesland gröönland un amerika denn ok hannelsscheep de breder weern de wikingerscheep harrn en rahseils in de hansetied keem dat denn to de hansekogge ok mit klinkerplankens obers wat breder un mit en ruder in de mitt later keem denn de kraweelplankung ok na den norden un de holk keem op de ersten dröögdocks geev dat bi de chinesen dor harr de admiral zheng he al an den anfang vun dat johrhundert welk in nanking baut dat weer de basis för siene riesigen schattscheep de över m lang weern in europa geev dat dat eerst dröögdocks in portsmouth england de langste tied weer holt dat material för den schippbau denn woor dat holt raar un spantens un kielswien woorn ok ut iesen mookt de planken bleven ut holt kregen obers ünner water noch kopperblick op komplett ut iesen dat wülln de seelüü nich vun wegen dat dat jo nich swemmt obers as denn in en storm blots een iesern schipp dörkeem un de hölten scheep nich güng dat anners vun weg keem denn de stahl de mit nieten tosomenholln woor de football is en speel wo twee mannschoppen mit ölben lüüd davun sünd teihn feldspelers un en speler steiht in dat door un en ball speelt dat geiht dorüm den ball in dat door vun de anner mannschop to spelen un twors mit de feut un af un an ok mit den kopp obers nich mit de hann dat speelfeld is een recheck an de korten sieden sünd de doren een speel geiht minuten na een dreeveertelstünn is halftied un denn ward foffteihn maakt na de halftied warrt de sieden wesselt in düütschland is de hööchste speelklass de eerste football bundsliga dor sind verenen in togange in n momang löppt de saison dat is de saison siet as dat losgüng dat gifft football vun de mannslü un vun de fruunslü in düütschland hebbt nu de fruunslü de böverhann un sünd weltmeester de natschonaalmannschap vun de mannslü hett dat speel üm den drüdden platz bi de weltmeesterschop wunnen de düütsche mannslü weern aber al veer mal weltmeester un de paläontologie f is de deel vun de biologie un vun de geologie de sick mit de beester un planten vun freuger in de historie vun de eer befaat sünners wichtig för de paläontologie sünd de fossilen dat is de överrest vun beester un planten de doodbleewen sünd besünners sünd dat de knaken obers to de fossilien telln ook sporen schiet koprolithen un anners wat övrig bleewen is de tied wo de beester un planten mol leewt harrn kriggt een rut wenn een de geologische schicht bekiekt tomeist geiht dat so dat de öllern schichten ünnen sünd un de jüngern baven de tied kann een ook mit n verfall vun de radioaktiven nukliden rutkreegen t b mit de c methood sünners wichtig is ok dat verglieken mit anner fossilen ut de lieke schicht de aver beter bekannt sünd un faken vörkümmt leddfossilen de paläontologie is to n een de wichtigste born för de evolutschoonstheorie över de fossilen un ehr dateern kreegt wi een indruck woans dat fröher vör mennig millionen johr op de eer weer un woans dat togüng op de anner sied is se een wichtigen deel vun de geologie över de leddfossilien kriggt een rut vun wann en schicht is un denn ook wat dat fröher för een ökologie weer denn kann een beter nakieken woneem kohle un ööl un so to finnen sünd de moderne minsch m wetenschopplich homo sapiens höört to de högern söögdeerten dormank warrt he to de ordnung vun de primaten primates un de unnerordnung vun de dröögnesenapen haplorrhini rekent amenne höört he noch to de familie vun de minschenapen hominidae un to den tribus vun de hominini mit to de moderne minsch is de eenzigste aart mank dat geslecht homo de bit up düssen dag överleevt hett dat gifft mannslüüd un froonslüüd dat sünd de twee geslechter de kinner sünd de jungs un de deerns fröher is de moderne minsch in de wetenschop ok homo sapiens sapiens nömmt wurrn dor scholl dat mit düütlich maakt weern dat de neanderdaler to desülvige aart tohören dö as de moderne minsch de neanderdaler harr dormols den wetenschopplichen naam homo sapiens neanderthalensis kregen man hüdigendags warrt de neanderdaler as en egene minschliche aart ankeken dor hett de homo sapiens nu sien körtern naam vun weg he kümmt ut de latiensche spraak un is tohopenföögt ut de beiden wöör homo minsch un sapiens de bescheed weet dna unnersöken hett rutbröcht dat de moderne minsch vör um un bi johren in afrika as aart upkamen is de homo sapiens hett en sunnerlich goot entwickelten brägen dor kann he abstrakt mit nadenken snacken in sik rinkieken problemen lösen un geföhlen wiesen he is intelligent un steiht un geiht liekup dor hett he de arms üm free un kann gegenstänn to faat kriegen un bearbeiden veel mehr as annere aarden kann he reedschoppen bruken de moderne minsch leevt över de ganze welt hen up all kontinenten in grote masse bloß nich up de antarktis in n juli hett dat up de eer mehr as milliarden minschen geven just as de meisten annern apen sünd de minschen vun en soziale aart sunnerlich weet se wat af vun dat bruken vun kommunikatschoonsmiddeln dor drückt se sik sülms mit ut dor tuuscht se ideen unner nanner mit un dor bringt se saken mit up e reege minschen boot sunnerliche soziale gruppen up vun familien bit hen to natschonen mank de minschen gifft dat en unbannige tahl vun traditschonen ritualen ethiken normen un werten un gesetten all höört se to de grundlagen vun dat minschliche tohopenleven dat woort minsch hoochdüütsch mensch sweedsch människa däänsch menneske is en variant vun mann as up düütsch engelsch man amenne geiht düt woort torüch up den indogermaanschen stamm man denken oder ma meten düsse stamm is ok to finnen in latiensch mens mentis geist verstand memoria gedächtnis erinnerung greeksch menos geist mnm gedächtnis sanskrit man denken geist russisch mnit menen denken in dat ooldindische gifft dat manu oor minsch in dat moderne hindi manusha minsch mann de wetenschoppliche naam vun den modernen minschen is homo sapiens he kümmt ut de latiensche sprake dat woort homo hominis is villicht verwandt mit humus eer land vergleken mit annere deerter hett de moderne minsch noch keen sunnerlich lange geschicht achter sik na europa is he vör um un bi johren as cro magnon minsch henkamen in afrika harr he avers al veel länger leevt düsse afrikaners sünd as vörlöpers vun den cro magnon minschen ankeken wurrn düsse meenung is unnerstütt wurrn as an den omo stroom twee schädels funnen wurrn sünd wetenschopplers hefft dormols annehmen düsse schädels weern bi johre oolt de schädels sünd later noch mol unnersöcht wurrn dor is denn bi rutkamen dat düsse beiden homo sapiens schädels unner umstänn öller sünd as johre hen un wenn warrt ok seggt dat de homo sapiens an verschedene städen vun de welt upkamen is nich bloß in afrika so as dat jummers annahmen wurrn weer man ok in china taxeert wurrn is dat vun dat upkamen vun den modernen minschen af an so um un bi milliarden minschen boren wurrn sünd en ridder m is in dat medeloller een vun den leegeren adel wesen de en peerd harr un to n ridder slahn weer al in de römertied geev dat ridders wat soldatens weern de op een peerd seeten un de riederee utmookt harrn in dat middeloller güng dat den los dat karl de grote een heer vun panzerrieders opstellt harr de mööten sülvens för ehr peer un de rüstung sorgen för ehrn deenst kreegen se denn land towiest dat weer ehr lehn vunwegen dat dat vunn den könig utlehnt weer denn fungen de ridders an borgen to baun un moken sick de buurn to knechten welk güngen ook dorto över kooplü uttorööven as dat scheetgewehr opkeem dor güng dat mit de ridder un de riddertied to enn dat weer as de törken vör wien stahn deen september de gnu frie lizenz för dokumentatschoon is de plattdüütsche översetten för de ingelsche gnu free documentation license gnu fdl hier een plattdüütsche översetten gnu lizenzen sünd lizenzens vun dat gnu projekt dat is dorför dor software un anner werkens to mooken de een frie bruuken kann de lizenz för dokumentatschoon is an un för sick för de dokumentens handbeuker un so utklambüstert worn wikipedia steiht ünner düsse lizenz för allens wat dor binnen is för de juristeree is de ingelsche originaltext tostannig frie heet dorbi nich dat jedeneen dormit mooken kann wat he lustig is wenn een wat anners dorut mooken will denn mutt he oppassen dat nich allens vun anner lü koppeister geiht un dat geiht ook nich dat as eegen krom uttogewen un dor vielliecht noch geld för to verlangen de ingelsche begreep copyleft wiest di dat dat is so as een copyright blots annersrüm de regelns sünd dorför dor dat dat frie is un blifft en fru f pl fruunslü is en opwassen minsch de kinners kregen kann en lütte fru de noch nich utwassen is heet deern in besünner kuntreien as oostpreußen oder oostfreesland ok marjell oder wicht dat bedüdensbild för en fru is dat venusbedüdensbild de farv root dat woort warrt ok as anreed bruukt t b fru meier fru hansen wenn de fru verheiraat is oder sülvs en sünnern beroop oder süns wat sünners hett denn warrt dat dör dat suffix sch e utdrückt t b is de kööksch en fru de kaken as ehrn beroop hett de schostersche is sülven schoster oder ok ehr mann de olsch is en ole fru een plant f pl planten is een lebennig wesen wat to de eukaryonta heurt un photosynthees maakt af un an gifft dat ook planten de dat nich doot aver denn hebbt ehr vöröllern dat maakt planten sünd tomeist greun wi ünnerscheed krüter un blomen bööm un algen de meesten planten obers nich de algen hebbt mit de planten befaat sick de biologie sünnerlich de botanik veele planten so as de weten de kantüffeln de haber un de roggen warrt in de landweertschap trocken un deent uns as eten jüst as dat grööntüüch wat in n goornbuu trocken ward plattdüütsche blomen bööm un plantennaams ok dorbi sünd de naams in düütsch engelsch un de botanschen naams no de niegeste nomenklatur heinrich ludwig christian fritz reuter november in stemhagen juli in iesenack is een vun de wichtigsten plattdüütschen schrieverslüüd reuter is in stemhagen mekelnborg op de welt kamen sien öllern weern de börgermeester georg johann jakob reuter un sien fru johanna bit dat he veerteihn weer kreeg he private ünnerwiesen denn keem he op de latiensche school in friedland sien persepter horn wies em de ideen vun de düütschen burschenschapen dormit harr he de grunnlaag för sien demokratsche menen kregen dat harr later denn bannigen influss op sien leven an n oktober harr de obrigkeet em denn op de reis trüch na stemhagen in berlin fastnahmen he weer interneert op de festung silberberg an n august kreeg he wegen majestätsbeleidigung und versuchtem hochverrat een urdeel op dood harrn se em denn de gnaad wiest un dat urdeel to johr haft op de festung afmildert de groothertog vun mekelborg hett denn henkregen dat reuter blots noch johr sitten schull seten harr reuter denn in groß glogau meideborg graudenz und däms an n august weer he denn in däms frielaaten reuter schreew later dorto un wat hadden wi denn dahn nicks gor nicks blot in uns versammlungen un unner vir ogen hadden wi von ding redt de jetzt up apne strat fri utschrigt warden von dütschlands friheit und einigkeit äwer taum handeln wiren wi tau swack taum schriwen tau dumm dorum folgten wi de olle dütsche mod wi redten blot doräwer ziteert na julius stinde reuter probeer denn in heidelbarg to studeern denn trock he to sien ohm den paster in jabel fung fritz reuter as strom volontär bi en gutspächter in demzin an dor bemööt em sien latere fru luise se weer de dochter vun den paster kuntze ut roggensdörp un arbeed as kinnsdeern bi den paster augustin in rittermannshagen an n märz bleev de vadder vun fritz reuter dood he harr sien söhn keen arv geven reuter fung nu dat schrieven an toers op hooch denn op plattdüütsch dormit harr he mehr erfolg reuter sien wark wiest to n een en präzisen bruuk vun de plattdüütsche spraak dormit wies he de lü dat plattdüütsch ok för literatur geiht to n annern hett sien wark smusterigen humor un mennig satirsche formuleern reuter wies dat he de lü op dat muulwark kieken kunn dorbi bröch he ok jümmers wedder soziale frogen to papeer un bruuk de plattdüütsche spraak dat he an de zensur vörbi ok kritik an de aristokratie un de obrigkeet moken kunn een nettkieker m pl s dat is een programm software för dat ankieken vun html sieden t b ut dat www een nettkieker mutt ut den html text een text to n ankieken moken un ok de billers wiesen un de mutt ok javascript un java programmens utföhren bispelen un annere nettkiekers tim berners lee en pioneer för hypertext hett den eersten nettkieker ünner den naam worldwideweb schreven later is dat to nexus ümnöömt warrn dat programm leep op en next workstation in n märz hett he dit programm an dat cern vörstellt siet disse tiet is dat entwickeln vun niege nettkiekers jümmers dicht mit dat entwickeln vun dat web sülvst koppelt wesen richtig loos gung dat mit den nettkieker ncsa mosaic en graafsch nettkieker ünner unix de aver gau na apple macintosh un microsoft windows porteert warrn is de verschoon keem in n september rut un de lüüd hebbt dat de killer applikation för dat internett nöömt marc andreessen de anföhrer vun dat mosaic team bi ncsa hett denn bi ncsa ophöört un sien egen firma grünnt mosaic communications corporation later ümnöömt to netscape communications corporation ehr wichtigst produkt weer de netscape navigator de in n oktober rutkeem bet to disse tiet harr microsoft bi de nettkiekers nich mitmaakt sogor hett bill gates noch vertellt dat mit dat www geiht gau wedder vörbi aver denn hett microsoft sik dat anners överleggt un den internet explorer rutbröcht de basis dorför harrn se vun spyglass inc inköfft dormit gung den de nettkiekerkrieg los in den netscape un microsoft sik över den marktandeel op den nettkiekermarkt in de wull harrn in harr netscape en marktandeel vun de internet explorer man bloots microsoft hett denn den internet explorer to jemehr bedriefssysteem windows mit dortopackt sodat jeedeen de windows harr op sien reekner glieks den internet explorer funnen hett microsoft hett sik dormit en kartellverfohren inhannelt aver de nettkiekerkrieg weer vörbi un de afstieg vun netscape weer nich mehr optohalen den gröttsten marktandeel harr microsoft denn in dat tweete halfjohr vun hett mit mehr as siet disse tiet is dat bilütten weniger warrn un in n mai weern dat jümmers noch mit en internet explorer den microsoft verschenkt weer för netscape keen geld mehr to verdenen netscape hett denn sien produkt as open source ünner den naam mozilla rutgeven an den afsteeg vun netscape ehr marktandeel hett dat aver nix ännert hett denn america online netscape övernahmen dat mozilla projekt harr dat toeerst swoor entwicklers to finnen de bi dit open source projekt mitmaakt aver is denn doch en stabilen un mächtigen nettkieker bi rutkamen de mozilla firefox weer mozilla denn bi en marktandeel vun blangen de twee groten nettkiekers internet explorer un firefox gifft dat noch en grote tall vun nischenprodukten opera gifft dat siet safari is en nettkieker vun apple ok bi kde is en nettkieker mit dorbi un de is ok op platt översett kiek ook bie kde een week mehrtall weken is en afsnitt vun de tiet de söben daag hett dat sünd de daag vun de week fröher hett de week mit den sünndag anfangen man siet fangt de week in düütschland nu mit den maandag an dat is von uns regeren so besloten worrn de indeelen vun de week kümmt ut de jödsch christlich religion för den grootdeel vun den christen is de sünndag hillig vun wegen dat dat de dag is wo jesus christus vun de doden opstahn is bi de juden un ok bi en deel vun den christen is de sabbat de sünnavend de hillige dag weil uns herrgott na dat maken vun de welt an den sabbat foffteihn maakt hett de tiet is een vun de dimenschoonen vun de welt as wi dat weet hett se anners as anner dimenschoonen en richt dat kümmt üm dat tiet dat produkt is vun bewegen un verännern nauer seggt vun ornen na unornen chaostheorie un dorüm seggt wi ok de tiet de löppt meten warrt de tiet mit de klock indeelt warrt se in de sekunnen warrt denn noch wieder indeelt in millisekunnen mikrosekunnen nanosekunnen un so wieder fröher harrn de minschen glöövt dat de tiet jümmers fast aflöppt albert einstein harr denn rutkregen dat dat gor nich so is na de relativitätstheorie löppt de tiet nich so gau wenn een sik sülvens gau bewegen deit dat is al vun den astronauten in de ruumfohrt nawiest worrn de ehr klocken güngen nich so gau as de op de eer aver dat düsse effekt een länger leven laat dorför mutt een meist so gau as dat licht ween de begreep tiet hangt ok mit de tied tosamen dat is dat afwesseln vun ebbstroom un floot vun en floot na de nächste sünd dat en beten över söss stünnen kannst meist dien klock na stellen een dag m pl daag ok deeg dääg däg is en eenheit för de tiet en dag op en planeten duert so lang as de planet bruukt dat he wedder nipp un nau sik so to de sünn dreiht hett as he vörher weer op de eer hett een dag stünnen so lang bruukt dat vun den böversten stand vun de sünn bet se wedder op den böversten stand is söben daag sünd een week elk dag vun de week weekdag hett sien egen naam een maand hett bet daag un dat johr hett oder daag as dag ward obers ok kort de hellichte dag meent in n ünnerscheed to de nacht dag is denn wenn de sünn an den heven steiht flensborg dänsch flensborg hoochdüütsch flensburg noordfreesch flansborj is een stadt in sleswig holsteen un twors heel in den norden blangen de däänsche grenz de stadt heurt sülvig nich to een landkreis un se is de drütt gröttste stadt vun sleswig holsteen flensborg liggt ca km nord vun kiel un km in n söden vun kolding harr flensborg inwahners un weer grootstadt denn is de stadt obers wedder lütter woorn nu sünd dat stand dez lü de in flensborg wahnt ook in flensborg ward moin oder ehr moin moin seggt spraaken sün plattdüütsch in de nordneddersasisch dialekt däänsch den mischmasch petuh snack künnen se ok un hoochdüütsch snacken se al so flensborg hett ook een däänschet gymnasium de duborg skolen flensborg höör johrhunnerte lang to däänmark beröhmt is flensborg för dat flens dat is dat flensborger beer wat sünnerlich dör den werner comic bekannt is flensborg is ok beröhmt för den rum dat is een arvstück ut de däänsche koloniaal historie hett beate uhse in flensborg den eersten sex shop op de welt apenmaakt bi flensborg is de gemeente handewitt de een bekannten handballvereen hett dat is de sg flensborg handewitt de vun af an in de nee flens arena fröher campushall speelt weniger künnig is dat flensborg ok sien egen kortfilmfestival hett bekannt is besünners ok flensburgs ortsdeel mürwik dor sitt ok dat kraftfahrtbundesamt wat de punkte opschrifft wenn een mit dat auto to gau is de volksschauspelerschen erna raupach petersen un uta stammer de petuhtanten renate delfs un gerty molzen sowie de swemmsportlerin haide klüglein keem van hier unner boom pl böme bööm westfäölsk baum pl bäime warrt allgemeen en holten plant verstahn de ut en wuddel un en stamm un en kroon mit loof doran besteiht in de botanik warrt klaar stellt datt böme mehrjöhrige holten saatplanten sünd se hefft en hööftstamm de bi dat wassen in de hööchde ok jummers dicker warrt mit de tied düsse kennteken maakt den unnerscheed ut twuschen boom un struuk farn palmen un annere holten planten anners as ehre vörwesers in de geschicht hefft de meisten böme blöer de veel vigelienscher upboot sünd se wasst ut lange un korte äst de denn noch wedder in en reeg vun twiegen utlopen doot stamm äst un twiegen weert jedet johr wat länger dor drievt se endknuppen un siedelknuppen bi ut de ne en twiegen weert mit de tied holten un de böme wasst up düsse aart jummers grötter anners as bi n struuk regeert bi de böme de endknuppen över de siedelknuppen apikale dominanz so warrt en hööftsproot tostanne bröcht de över de annern sproten regeert akrotonie boomhaftige planten gifft dat in verscheden gruppen echte böme sünd de loofböme se weert vun de botanik to de todecktsadigen torekent echte böme sünd ok de boomhaftigen naaktsamers wo de bekannten nadelböme tohöörn doot man ok de gingko un allerhand vertreders vun de naaktsamers mit fedderblöer cycadophytina de afsunnerlichste boom is woll de welwitschia mirabilis de in namibia wassen deit ehr stamm blifft in de eer as en boom könnt ok palmen un boomfarnen utsehn man de hefft keen echt holt sekundäär xylem un weert dor nich um as boom ankeken en sunnerrull speelt de drakenboom dracaena as en boom könnt an un for sik bloß man planten in högere plantenfamilien utsehn gor nich as en boom utsehn könnt algen mosen lelenplanten leeschplanten iridaceae hydrocharitaceae orchideen chenopodiaceae primelplanten un meist ok de convolvulaceae enzianplanten klockenblomenplanten körbsplanten cucurbitaceae doldenplanten saxifragaceae papaveraceae ranunculaceae oder nelkenplanten caryophyllaceae böme kaamt mank de naaktsamers gymnospermen as naaktsamers mit nadelblöer coniferophytina vör sunnerlich vun belang is hier de unnerklass vun de nadelböme coniferae ut de klass pinatae dor speelt besunners dat geslecht vun de nadelholtplanten pinales en grote rull mit de familien vun de föhrenplanten pinaceae fichten föhren dannen douglasie lärchen goldlärche cupressaceae zypressen schienzypressen thuja machandelböme de unnerfamilie taxodiaceae mammutboom küstenseuoie oorweltmammutboom brookzypresse un de familien podocarpaceae podocarpus dacrydium araucariaceae araucarien agathis taxaceae iwe un cephalotaxaceae koppiwe veel boomsorten kaamt avers ok binnen de grupp vun de todecktsamers angiospermen vör ut de verscheden unnerklassen sünd ganz unnerscheedliche typen vun loofböme tostanne kamen mit de wichtigsten sünd hier de hamamelididae mit de bökenplanten fagaceae wo nich bloß de böken fagus spp man ok de eken uercus spp un de eetkastanie castanea sativa to tellen doot ok de barkenplanten betulaceae höört dorhen mit de barken un ellern un de nootböme juglandaceae de ulmen ulmaceae un de muulbeerplanten moraceae to de unnerklass vun de rosidae höört de aaftböme ut de familie vun de rosenplanten rosaceae man ok de leguminosen fabales mit unbannig veel arden sunnerlich ut de tropen to düsse grupp höört ok de geslechter vun de palisannerböme dalbergia un vun de robinien mit to för de weertschop speelt de zedrachplanten meliaceae en grote rull dor höört de geslechter vun de mahagoniböme enthandophragma un cedrala mit to un ok de unnerklass dilleniidae wo de familie vun de dipterocarpaceae mit bi is un dor wedder dat geslecht shorea meranti bangkirai över verscheden boomarden as wekendag meent wi de daag vun de week dat sünd söben de wekendaag sünd lehnöversetten von de toeerst babylonschen naamen de söben daag in de babylonschen week weern na de wannelsteerns planeten nöömt de een ahn kiekrühr sehn kann sünn maand mars merkur jupiter venus saturn to de tiet weern de ok as gödder ansehn de naamen un de gloov sünd dör vermiddeln von de juden na de greeken un röömers bröcht un von jüm övernahmen worrn as de germanen in dat johrhunnert disse naamen höört hebbt nöömen se jüm eenfach na de entsprekend germanschen gödder üm in den tog von de christianiseeren is later denn versöcht worrn de heidnisch naamen wedder trüchtodrammen dat hett aver blots bi den middeweken un den sünnavend funktschooneert de klabusterbeer is in de plattdüütschen länner en beteken för de lütten murmelken de sik dörch de rievende bewegen twischen de morsbacken entstahn kloor dat dat schüüren von de underwäsch op de huut ok doran mit inslotten is de hoor un fusseln von de underwäsch maken bi de lüü de veel to furts to n topp gahn un ok süs in eern leven veel to snell lopen möten dat se kene tiet hem sik den achtersteven genögend to sööbern wenn de lüü so laat damit umgahn kann dat to dullen smarten un ok to echten krankheiten von den mors warn dat givt welch lüü de glöven dat dat dragen von latex underwäsch un dat rasieren von dat morshoor oder fusselfrieet un düürstet klopapeer de klabusterbeern dorvon avhollen sik to billen över dat is blots seemannsgorn en mittel gifft dat blots um de dinger nich upkamen to loten un dat is den mors gründlich rein to maken rechtenfleth is en dörp in de gemeen hagen in n landkreis cuxhoben neddersassen binnen de gemeen billt de oort en egen polietsche oortschop bi rechtenfleth höört ok de hööv von feldhoff de hoff blömkenmoor un de hüüs an t dreptersiel mit to rechtenfleth liggt in de masch an dat rechte över von de ünnerwerser de naveröörd sünd deersdorp in n noorden neenlann un swegen in n noordoosten driftseth in n oosten saanstermoor in n süüdoosten un saans in n süden op de anner sied von de werser doot in n süüdwesten schmalenfleth liggen in n westen sürwörden un als un in n noordwesten roonkarken de oort kummt toeerst in de vita willehadi vör in de beschreven warrt dat en froo ut rechtenfleth de nich mehr lopen kunn dör een von de wunners an willehad sien graff wedder op de been kamen is in n krieg von sünd negen soldaten ut rechtenfleth fullen oder vermisst in de franzosentied von bet hett de oort to de mairie weersbe in n kanton dammhagen höört dat rebeed hett in disse tied to dat königriek westfalen un von bet to dat franzöösche kaiserriek ünner napoleon höört dat dörp hett vör to dat amt hagen tohöört un dor to noord oosterstood na weer dat in n kreis geestmünn is dat deel von n landkreis wersermünn un von n landkreis cuxhoben worrn in dat johrhunnert is de oort rechtenflethermoor de vörher mit to rechtenfleth höört hett an de gemeen hagen wesselt un is vondaag deel von de oortschop driftseth rechtenfleth is evangeelsch luthersch präägt un höört to dat kaspel von de johannes de döper kark in saans för de kathoolschen is de hillig hart jesu kark in geestmünn tostännig dat wapen von rechtenfleth wiest op roden grund över en grönen schildfoot mit sülvern wellenlien en sülvern haal en denkmaal för de fullenen ut de twee weltkrieg steiht op n karkhoff un een för de fullenen ut n krieg an n diek to n mai warrt in rechtenfleth en maiboom opstellt de freewillige füürwehr rechtenfleth is grünnt worrn rechtenfleth liggt an de kreisstraat de in n noorden na neenlann löppt un in n süden na saans von de k böögt na westen de k af de na de werserfähr henlöppt de na golzwarden geiht de autobahn afsnidd bremen bremerhoben löppt so bi veer kilometer in n oosten von rechtenfleth langs de nächste opfohrt is de opfohrt hagen de nächste bahnhoff is so bi kilometer weg de bahnhoff lox an de bahnlien bremen bremerhoben von september bet harr de oort en egen bahnhoff an de nedderwerserbahn de oort harr fröher en egen volksschool de later aver dichtmaakt hett in dat gebüüd is vondaag de speelkreis un de füürwehr ünnerbrocht de kinner gaht nu op de grundschool an de staleek in hagen rechtenfleth is en feernoort un hett en hektar groten campingplatz an de werser de schriever hermann allmers is in rechtenfleth boren un dor ok doodbleven ok de schriever erp lindenbrog stammt ut rechtenfleth de photosynthees oder photosynthese is de vörgang wenn de planten un wisse bakterien mit licht energie ehr bostoffen un reservestoffen opbaut de planten nehmt dortau bloots water un kohlenstoffdioxid un künnt dorut mit licht zucker opbaun bi eenige vun de photosynthees bakterien geiht dat ok so aver bi annere geiht dat n beten anners to n bispeel nehmt welke hs stats water dat geiht sünners in de bläder vör sik un dor besünners in dat palisadenparenchym un dat swammparenchym dor hebbt de zellen vun de planten besünners veel chloroplasten wat greune organellen sünd de sünd vell lütter as een zell un greun dat kümmt dorvun dat dor dat chlorophyll is wat de greune klöör vun dat blatt utmookt to de photosynthees heurt en ganzen slag verscheeden prozessen to wi ünnerscheed sünnerlich de licht un düsterreakschoon de photosynthees bruukt licht un dat mutt infangen warrn dat geiht dör dat chlorophyll wat de greune farv is dat hett magnesium binnen un denn dor noch anner molekülen um rüm de maakt en komplex as de chemikers seggt dor geiht dat licht op dat is jo energie kümmt denn een photon licht an denn hievt dat en elektron vun dat chlorophyll op en heuger energieniveau dat is denn anregt un denn geiht dat wedder dal mit sien energie dat geiht vun dat chlorophyll an verscheeden chemisch molekülen un dorbi ward dat de energie wedder los dorbi ward nu aktiven waterstoff nadph h un atp maakt dorto warrt denn water bruukt för den waterstoff un suurstoff kümmt rut sotoseggen as affall dat nadph h un dat atp sünd nu dor nu geiht dat los mit dat infangen vun dat kohlenstoffdioxid dat geiht över den calvin zyklus wat en stoffwessel kring is ribulose bisphosphat wat en zucker mit fiev c atomen is kriggt een co anbackst un denn warrt dorut en carbonsüür mit söss c atomen de is aver nich stabil un brickt glieks to twee phosphoglycerat molekülen uteneen elk mit dree c atomen denn warrt dat hen un her boot bit dor wedder ribulose bisphosphat rutkümmt dat geiht nu söss mol un denn kümmt dor ook glukoos rut wat de druuvenzucker mit söss c atomen is dat bruukt keen licht un geiht ok in dat düstern vunstatten aver dat bruukt energie as atp un waterstoff as nadph dat is jüst dat wat ut de lichteakschoon rutkomen is de klöör oder farv is en individuellen visuellen indruck de dör licht tostannen kummt dat för dat oog in t sichtbore rebeet liggt de klören de vun minschen wohrnahmen warrn künnt farvreiz leegt in t elektromagneetsche spektrum bi bülgenlängen twüschen un nanometer dat wohrnehmen vun klören is subjektiv dör den tostand vun de ogen de fienföhligkeit vun de rezepters un den tostännigen apparat to n wohrnehmen bestimmt anner optische indrück as struktur wirken vun licht un schadden gleem oder ruuchheit un sünnere psychische effekten hebbt nix mit de klöör to doon un warrt dorvun ünnerscheedt in de din warrt de klöör so defineert de begreep klöör kann in överdragenen oder in n nich faklichen sinn mehrere verschedene bedüden hebben wat na de din definert is is de indruck vun de klöör farvwohrnehmen de indruck de över den kieksinn entsteiht kann bi verschedene minschen aver ünnersscheedliche gööd hebben togliek steiht de beteken ok för de gööd un de mengde vun t wohrnehmen vun en klöör un för de klassen vun wohrnahmen klören farvnaams de lichtklöör beschrifft dat strahlen vun lüüchten un strahlers wiel de körperklöör de visuelle farvindruck is de ünner den influss vun de lichtklöör vun en saak utgeiht butendem gifft dat farvmiddels as pigmenten farven oder lösungen to n farven de bruukt warrt üm saken en sünnere klöör to geven wiel dat woort klöör tomeist den visuellen indruck betekent kann dat woort farv ok för farvmiddels bruukt warrn de begreep kolorit is in n sinn vun t gestalten vun de klören en fackbegreep ut de maleree un de fotografie klöör is dat wat wohrnahmen warrt se entsteiht dör en visuellen reiz in de farvrezepters vun t oog as antwoort op en farvvalenz jüst so as de mechaansche reiz dör druck oder ruuchheit utlöst warrt klöör is nich de egenschop vun t licht dat een sütt farvreiz man se is de subjektive indruck vun en physikaalschen oorsaak vun elektromagneetsche bülgen twüschen nm un nm na de spektralen farvvalenz verschedene intensitäten in t licht warrt ünnerscheedliche farvreizen utlöst de ünnerscheedliche utprägen vun t farvwohrnehmen billt ünner n streek warrt dormit verschedene klören wohrnahmen dat optische phänomen vun t farvwohrnehmen is en forschungsrebeet dat bannig veelsietig un kumplex is dorin sünd physikaalsche spektrum physioloogsche farvreiz un psycholoogsche farvvalenz aspekten mit nanner verknütt as ok spraakliche kunventschonen dat visuelle wohrnehmen vun n minsch passeert över fotorezepters de op de netthuut vun t oog sünd dat gifft stääv to n wohrnehmen vun hell düster kuntrasten un de tappens för t farvwohrnehmen de tappens gifft dat in dree utprägen mit verschedene maxima vun de fienföhligkeit disse leegt in de spektralrebeden root gröön un blau klöör lett sik wegen disse dree sorten vun farvrezepters as dreedimensionale egenschop dorstellen jeedeen kombinatschoon vun anregen vun de dree tappenorden dör licht strahlen de op de netthuut draapt maakt dorbi en spezifischen farvindruck ünner disse definitschoon sünd ok swart gor keen anregen neutralgrau gliek grote anregen un witt vulle anregen vun all dree sorten klören de to de klass vun de nichbunten klören tellt warrt spektralfarven as dör dat vun de bülgenläng afhangige breken achter en prisma optreden doot künnt as farvkrink vun de bunten klören dorstellt warrn se stellt aver blots en deel vun t möögliche farvwohrnehmen dor sichtbore strahlen dat licht is en elektromagneetsch strahlen in t rebeet vun de bülgenlängen nm bit nm warrt klören dör farvmiddels op böverflachen utlööst mutt en borns to n belüüchten dorwesen anners kann een nix sehn kuntrasten de dör rüümliche neeg tostannen kamt warrt as simultankuntrasten betekent de nafolgeffekt vun gegenklören heet sukzessivkuntrast mit den simultankuntrast is ok de klöörte schadden verwandt warrt en saak mit gröön licht bestrahlt hett he dorna en ro en schadden binnen den böverbegreep klöör klöörtheit is klöör ok utdruck vun de kriterien to n ünnerscheden vun disse gööd gras hett de klöör gröön blood hett de klöör root en zitrooon hett de klöör geel kloor glas is ahn klöör hett also keen egen klöör dat wohrnehmen vun disse gööd vun en visuellen indruck kummt vun t beteken mit wöör wöör un begrepen beschrievt den indruck blau deepblau blassblau himmelblau rootblau usw dör t beteken vun ünnerscheedliche klören kann de minsch sien wohrnehmen uttuuschen blangen dat wiesen vun materialproven kann man also ok dör wöör vun un över klören snacken tweet signalsystem wat op de grundlaag vun spraak passeert vun generataschonen präägt worrn is un in de kindheit lehrt warrt dat individuelle wohrnehmen vun objektiv gliek nöömte klören kann bi verschedene minschen ünnerscheedlich utfallen dat kann bit to n deelwiesen oder ok vullstännigen utfall vun rezepters gahn bit hen to en fehlsichtigkeit naams vun klören deent dorto de ümwelt gemeensom beter to verstahn dorto kamt konventschonen de nich över de spraak funktschoneert bi en ampel is to n bispeel root baven un gröön ünnen butendem hett de farvwirken un de indruck ok influss op farvstimmungen also dat vörwirken in de tiet un den ruum afhangig vun individuelle insichten un dat raineeren vun t wohrnehmen dat wohrnehmen vun klören geiht blots över dat licht dat licht entsteiht dör dat bewegen vun molekülen un atomen dör warms oder dör t ännern vun energieniveaus in de elektronenhüll de klöör vun dat afstrahlte licht sülvst kummt also dör de freuenzen tostannen de in dat spektrum vun t licht binnen sünd se warrt as lichtklöör betekent dorvun afgrenzt is de körperklöör de dat visuelle wohrnhemen vun saken un körpers beschrifft wenn dat licht op en böverflach drapen deit warrt dat dör strein licht reflekteert man sünnere freuenzen oder bülgenlängen vun dat licht künnt dör absorpschoon in t torüchstrahlte licht fehlen dordör ännert sik dat spektrum un dormit un de samtindruck vun de klöör ännert sik in de maleree warrt de begreep gegenstandsklöör bruukt in sünnere fäll ok lokalklöör as gegensatz to den samttoon vun de klöör dorbi kann ok de struktur vun de böverflach en klöör ut physikaalschen achtergrund tügen strukturklöör as to n bispeel de blinkern placken op de flögels vun en bottervagel all spraken hebbt en grote tall vun wöör to n afgrenzen vun enkelte farvtöön in eenige spraken fehlt aver ok farvnaams de dat in annere spraken gifft to n bispeel is de beteken magenta eerst laat in t hoochdüütsche opkamen jüst so as de klöör oraansch de woortbedüden staht bito ok ünner en sozialen wannel so hett in t johrhunnert in düütsche bruun mehr dat hüütige düstervigelett bit düsterblau betekent as dat in t karkenleed hernieder ist der sonnen schein die braune nacht bricht stark herein düütlich warrt ok gifft dat verschedene ansichten to blaue un gröne fravtöön in verschedene kulturen wat bi t översetten mitünner to fehlers föhren kann butendem gifft dat ansätz de mööglichen beteken för sünnere klören as spraakuniversal in form vun implikatschonale hierarchien uttodrücken för dat wohrnehmen vun klöör is licht nödig ahn licht geiht dat nich dat licht entsteiht op de even vun molekülen un atomen to n een dör de warmsbewegen to n annern dör ännern vun de energieniveaus vun de elektronenhüllen vun atomen de körperklöör is dat visuelle wohrnehmen vun saken de dör sünnere ännern vun n wedder afstrahlte spektrum vunwegen de absorpschoon vun stoffspezifische bülgenlängen lambert beersch gesett vun de optischen strahlen oder dör strein an de böverflach torüch reflekteert warrt in de maleree warrt de begreep saakklöör bruukt un in sünnere fäll de begreep lokalklöör as gegensatz to den samttoon dorbi kann ok dör de struktur vun de böverflach en farv ut physikaalsche grünnen tüügt warrn strukturklöör as to n bispeel to gleem vun de flögels vun bottervagels wenn dat oog vun licht mit en sünner t lichtspektrum reizt warrt hett dat en psychische wirkung in t zentralnervensystem de över denn eenfacken sinnindruck as himmelblau oder grasgröön rutgeiht minschen ut n glieken kulturkreis hebbt dör optucht un traditschoon veel gemeensom man ok dor kann dat vun minsch to minsch ünnerscheden geven de psychische seelische wirkung vun t wohrnehmen vun klören warrt intuitiv oder mit afsicht ok för t künstlerische utgestalten bi t gestalten vun de mood oder in de warf utnütt psycholoogsche farvteste künnt dorbi hülpen de wünschte wirkung to kriegen de farvindruck wirkt jüst so as annere indrück op de psyche in klören de nich begäng sünd künnt ok dorto bruukt warrn enkelte saken beter ruttoheven oder to versteken so kann een ok lüüd dorenanner bringen farvtests schüllt so ok de mööglichkeit geven op de persönlichkeit vun en testperson torüchtosluten wenn de sünnere klören un kombinatschonen vörtehn deit allgemeen geevt farvtests woll ok utkunft woans persönlichkeiten op verschedene klören reageert psychisch farvwirken warrt in vele kulturen annahmen wat sik ok in spreekwöör un reedwennen utdrücken deit dat weten doröver warrt in de warf insett de wirkung un bedüden vun klören in de verschedenen kulturkreisen staht in de enkelten artikels to de farvtöön kiek ok farvsymbolik dör insichten de een mit de tiet hett kamt bi klören de eenfachsten betöög tostannen as dat ok bi n temperaturindruck is disse indruck dröff aver nich mit de physikaalsch defineerten farvtemperatur vun lichtborns verwesselt warrn butendem hangt de indruck ok vun de persönlichen insichten un de kulturellen achtergrünnen af blau wat vundaag as en kole farv gellt weer in t middelöller noch as warm inordent un to n bispeel mit de mudder maria tosamenbröcht de arbeitswies vun t visuelle system in t zentralnervensystem un sünners in n bregen in t tosamenspeel mit dat geföhlszentrum is noch nich utforscht kloor is aver dat dat wohrnehmen vun ünnerscheedliche bülgenlängen in de tappens un stääv vun de netthuut nich alleen för dat entstahn vun biller verantwoortlich is dat sehn vun klöör un form vun en saak is dordör prägt dat de grootbregen en sinnindruck mit en gedanken vun fröher verknütten deit de klöör de en föhlen deitis dorbi nich jümmer mit en physikaalschen oder meettechnischen klöör to verglieken dat bild dat ut de jüst opnahmen informatschonen wohrnahmen warrt is veelmehr överdeckt vun dat weten dat een to dat objekt hett in de psychologie is in n tosamenhang mit farvwohrnehmen hüüt de begreep gedächtnisfarv begäng objekten mit en tyypsche klöör warrt dorna dör torüchgriepen op den prototyypschen farvtoon in t gedächtnis wohrnahmen tomaten warrt to n bispeel in en duller t root wohrnahmen as dat in wohrheit de fall is en wisch schient sogor bi schummerlicht noch gröön un ok de blaue himmel is so en utbilln in de farvmetrik kann dit individuelle wohrnehmen malesse mit sik bringen vunwegen dat twee klören vun verschedene lüüd nich automaatsch gliek wohrnahmen warrt ok wenn de glieke l a b weert meten warrt de cie farvmetrik betütt sik op normalbeobachters mit de statistik un mit de licht un farv technik vun de er johren dat wohrnehmen vun klören passeert psycholoogsch op twee orden assoziatschonen un geföhlen as antwoort op en farvwohrnehmen hebbt ingang in de traditschonen vun de kulturen na de empiristischen theorie vun de geföhlswirkung vun klören warrt farvgeföhlen individuell un implizit d h nich bewusst nich besinnbor lehrt dat sünd vör allen geföhlen de en minsch op grundlaag vun verarven hett wat em andrieven deit un wat de inholt vun sien leven is gegenöver vun saken un situatschonen de dat överall geven deit universalobjekten in dissen sinn sünd to n bispeel de blaue himmel kloor water gröne planten gele sünn dat ro e blood oder swarte brandresten vergliekbore universalsituatschonen künnt ünner annern de düstere swarte nacht wesen oder de helle witte dag de optucht un de insichten verbinnt saken de mit geföhlen besett sünd jümmer en vun n kulturkreis vörgevene sünnere klöör dordör entstaht bi n minschen disse geföhlen ok denn al wenn he blots de klöör wohrnehmen deit de reakschoon op de klöör is dormit denn inprägt root signaliseert gefohr ok wenn de gefohr sülvst dat füür gor nich dor is man blots en wand root anstreken is dat is dat glieke as en lehrten reflex as bi pawlow sien hunnen dör klass sche konditschoneren klöör is en stoffegenschop de wöörtlich nahmen foorts in t oog fallt al de minschen in de steentiet hebbt dissen visuellen effekt wohrnahmen de all primaten toegen is en nawies för t aktive wohrnehmen vun klöör sünd to n bispeel de höhlenteknungen in de klören ut de natur in egene biller mit ünnerscheedliche klören weddergeven worrn sünd för arbeiten in t handwark mööt klöörte vörlagen nabillt warrn religiöse ansichten to de natur hebbt in de philosophie to diskusschonen över disse stoffegenschop un lichtefekten föhrt eerste anmarken in disse richt geev dat in t klass sche china in t olle vörderasien vör allen in de antike dat glemige geel vun dat gold as stoff vun de gödder un afbild vun de spnn hett den wunsch tostannen kamen laten dat metall natomaken versöken vun de metallhandwarkers un philosoophsche ansätz to de alchemie op grundlaag vun de theorie vun de elementen hebbt den wunsch föddert düre pigmenten anner un billiger in glieke farv hertostellen sünners dat schöne aver düre gold künstlich natomaken is na sien egenoort vun de sichtbore klöör grundlaag un andrief vun de alchemie wesen theorien un lehren to de klöör hebbt sik as in jede wetenschop in n striet vun verschedene ansichten entwickelt demokrit meen to n bispeel dat ro e deelken spitz weern un gröne rund in n düütschen spraakruum hebbt vör allen de ünnersöken un ansichten vun johann wolfgang von goethe in sien gegenansicht to isaac newton wirkt ünnersützt weer he dorbi vun philipp otto runge to nöömen sünd dorbi ok hermann von helmholtz ewald hering wilhelm ostwald un ok johannes itten oder harald küppers bi jem all geev dat ok de pädagogische aspekt vun t raatgeven to n anwennen vun klören grundlagen för klören in n sinn vun farvstoff weern to anfang de naturstoffen blau is ut dat düre vunwegen dat dat bannig roor weer lapislazuli pulver wunnen worrn to n blau farven vun tüüch deen de küüp mit indigo purpur weer ut dat sekret vun de purpursnick herstellt un weer de farvstoff för kaisers un königen root kemm ut de cochenille schildluus wiel för bruun geel un roottöön boddens un eerden bruukt weern bekannt sünd to n bispeel umbra un de terra de siena sienaeer ut italien witt is as bliewitt ut blie wunnen worrn un för swart weer sott as pigment insett textilen swart intofarven weer sünners swoor dorut hett sik en egen handwark entwickelt in de zunft vun de swartfarvers gold harr butendem in de byzantinische maleree as klöör för den himmel en metaphysische bedüden de farvspektrum is in t johrhunnert vergröttert worrn as ne e anorgaansche farvstoffen un pigmenten dorto kemen as berliner oder preußisch blau rinmans gröön oder schweinfurter gröön dör t namaken vun rore natürliche farvstoffen in grote mengden dör industrielle oder ne e verfohren geev dat veel mehr mööglichkeiten to n farven en grote tall vun möögliche klören keem mit de orgaanschen anilin farven dorto basf de natürlichen farvstoffen un pigmenten künnen nu in de kunst un in de weertschop dör künstliche farven uttuscht warrn de ollen naams mit regionalen tosamenhang sünd dorbi deelwies övernahmen worrn so keent man ok vundaag noch klören as neapel geel venezianer root oder veroneser gröön in t johrhunnert sünd ok de mööglichkeiten to n weddergeven vun klören dör farvfotografie un farvdruck mehr worrn nu is ok na de gesetten vun de farvnauen weddergaav forscht worrn wieter verbetert worrn is de weddergaav vun naturfarven ok dör t entwickeln vun t farvfeernsehn un mit de digitalfotografie togliek hett sik aver ok dat sehn vun klören ännert wat to n deel klöörnastellen nödig maken de malessen mit dat ümsetten vun klören vun en vörlaag vun n scanner to n grootformat för warf un reklame warrt dör klöörtraining in de breed vun de inwahners nee wohrnahmen dormit stiggt aver ok de ansprook vun n verbruker dat klören goot weddergeven warrt tosamen mit de beteren technischen mööglichkeiten un de forschung hett sik dat meten vun de physioloogschen grött klöör to dat rebeet vun de farvmetrik wieterentwickelt üm klören uantitativ to beschrieven also mit hülp vun tallen antogeven ahn dat een dorför nipp un nau weten insichten hebben mutt woans de klöör utsütt sünd verschedene farvmodellen utklamüstert worrn de angaav vun so een tallentripel to n bispeel l a b is nich explizit mit dat wohrnehmen vun en klöör verknütt in t farvmodell warrt jede klöör as punkt in en faken dreedimensionalen farvruum dorstellt den sien ümfang richt sik na de reinheit vun de grundkumponenten worut he tosamensett is de modellen sünd dör den fall vun t anwennen bedingt un begrenzt de farvruum schüll all in de sünner n technik möögliche klören ümfaten för den fall dat in en farvmanagement ünnerscheedliche techniken to n dorstellen vun klören bruukt warrt künnt de farvrüüm blots mit inschränken in nanner ümrekent warrn deelwies sünd nich lineare afhangigkeiten mööglich tomeist hannelt sik dat aver üm matrizen mit stüttsteden twüschen de denn linear interpoleert warrn mutt ünnerscheedliche farvrüüm deckt also nich de glieken farvrebeden af klören künnt dorüm faken blots relativ to nanner afbillt warrn aver nich afsluut gliek de wichtigste fall is dat afbilln vun n rgb farvruum klören de an n monitor dorstellt warrt op den cmyk farvruum de bi t drucken bruukt warrt anners is dat cie lab modell dat op ünnersöken vun t minschliche wohrnehmen baseert un all klören vereent de vun minschen sehn warrn künnt lab warrt dorüm in de farvreprodukschoon faken as referenzfarvruum bruukt över den de annern farvrüüm defineert warrt klören mööt aver nich jümmer mathemaatsch defineert wesen as in de farvmodellen dorblangen gifft dat ok musterkatalogen in de materielle proven vun defineerte farvtöön dorstellt warrt afhangig vun n weertschopstwieg warrt se as mapp oder as musters rutgeven opletzt billt de samtheit vun de afmischen ut verschedene pigmenten in de böverflachenfarv druckindustrie oder dat dörmischen mit pigmenten un farvstoffen kunststoff un textilindustrie en farvkataloog in en dreedimensionale weddergaav mitünner in enkelte evenen dorvun in farvkatalogen sünd tomeist farvweerten in n dreedimensionalen ruum biföögt togliek sünd farvweerten in verschedene modellen mathemaatsch defineert dormit warrt dat mööglich katalogen un modellen in nanner ümtoreken wegen den ünnerscheedlichen farvümfang vun de toordenten farvrüüm sünd de resultaten vun t ümreken sünners in de randrebeden nich jümmer richtig üm sik hier goot antonegern kann een de farvnastellen an t teelsubstrat bruken wenn en grote tall vun klören dorstellt warrn mööt reckt dat en lütte tall vun grundfarven to hebben all annern künnt dorut torechtmischt warrn faken warrt dree grundfarven bruukt en spektralfarv is de indruck de dör den reiz vun en utsnitt vun dat sichtbore spektrum entsteiht en methood en utsnitt ut dat spektrum to kriegen is dat splitten vun witt licht dör en prisma oder en streigidder de intensität un indruck vun de spektralfarv hangt vun de breed vun dat bülgenlängenintervall af un dormit ok de reinheit vun de spektralfarv op de annern siet stellt de enkelten bülgenlängen vun t spektrum in t sichtbore licht blots en lütten deel vun möögliche klören dor in en regenbagen sünd to n bispeel de spektralfarven to sehn aver nich jemehr mischen sünners klören vun de purpurlien twüschen vigelett un root künnt nich as spektralfarven vörkamen dat sünd valenzfarven mischfarven sünd all klören de dör farvmischen tostannen kamt wat se nu an n bildschirm dör mischen vun elektromagneetsche strahlen oder dat belüchten vun reflekteren böverflachen vun bedruckte medien entstaht dat gifft ok mischfarven de dat minschliche oog wegen metamerie as gliek ansütt ofschoonst de intensität vun dat licht an verschedene steden vun de bülgenlängenskala nich de sülve is metamerie is afhangig vun den lichtborn de effekt hett dormit to doon dat dat spektrum vun de strahlen de op dat oog drapen doot op blots dree verschedene tappenorden afbillt warrt na wilhelm ostwald sünd optimalfarven idealiseerte spektralfarven mit en defineerte breed vun dat intervall vun de bülgenlängen bi de blots de intensitäten un vörkamt en optimalfarv is en körperfarv de ehr remisschoonskurv en rechtwinklige kurv is bi de blots de remisschoonsgraden un tolaten sünd mit hööchstens twee sprungsteden in t sichbare spektrum dat gifft blots veer typen vun optimalfarven de naam de dorachter steiht deent blots to n verkloren un is afhangig vun de breed vun t vulle remisschoonsrebeet to verstahn en langendfarv de meist bit an t kortbülgige enn vun t sichtbore spektrum recken deit is to n bispeel en strahlen witt mit blautoon dorgegen is en smallen striepen vun en middelfarv swart mit en lütten farvinslag in de alldagsspraak warrt swart un witt as klören ansehn liekers warrt se nich as klöört betekent mitünner warrt de neutrale grauskala ok as unbunte klören betekent de bunten klören dorgegen leegt twüschen en farvinslag un de sättigung se maakt en mehr oder minneren farvindruck de as bunt beschreven warrt de ünnerscheed liggt in t farvwohrnehmen von ewald hering stammt dorgegen de veerklörentheorie de vun gegenklöörporen root gröön un geel blau utgeiht un de vun sehnerv överdragenen un vun n grootbregen wohrnahmen tosamenhäng as de buten vun n lief veroorsaakte physikaalsche situatschoon beschrifft grau witt oder swart sünd dorbi sünnerfäll wenn all dree tappens mit ruchweg glieke intensität anregt warrt un dormit glieke nervensignalen tügen doot de farvdimensionen farvintensität un farvsättigung sünd dormit utddruck vun de stärk vun den utlösten reiz entwicklungshistoorsch gaht de tappens un de stääv op de glieke utgangszellen torüch dat entwickeln hett dorto föhrt dat dat kiekspektrum vun deerten nich dat glieke is as bi de minschen immen künnt to n bispeel in t ultravigelett beter wohrnehmen vunwegen dat jemehr sehzellen energieriekere photonen strahlen mit körte bülgenläng wohrnehmen künnt as de minsch bi vagels hett sik wiest dat de kuntrast twüschen ro e frücht un gröön loov wichtig is för fisch is en wohrnehmen vun krote bülgenlängen nödig vunwegen dat de langbülgigen andeelen vun t sünnlicht dör water absorbeert warrt de begreep farv kann blots inschärnkt op deerten överdragen warrn de kumplexe natur vun dat phänomen klöör is de grundlaag för ünnerscheedliche evenen vun t abstraheren een kiel m is bi een schipp de ünnerste deel bi de olen seil un ruderschepen weer dat een groten balken ut holt mit den kiel füng de bau vun een schipp an de kiel drägt de spanten un de masten sünd dor ook an fastmookt anners seggt wat för een minsch dat rüchgraat is dat is de kiel för een schipp blangen de statische funkschoon hett de kiel bi seilschepen ook een hydrodynamsche funkschoon he sörgt dorför dat de wedderstand dwars to de fohrt grötter is as in de richtung vun de fohrt dormit drifft een schipp nich so gau af bi lütte platte seilschepen so as evers sörgt dorför ook de sweerter an de sied england ok ingland is en deel vun dat vereenigte königriek vun grootbritannien un noordirland un liggt op de insel grootbritannien westlich vun england liggt op de sülvige insel wales un in den noorden schottland vun düsse veer rebeten is england de deel mit de meesten inwahners un dat gröttste rebeed england tellt üm millioon inwahners de naam england warrt faken as pars pro toto bruukt üm dat hele vereenigte königriek to benömen siet dat wedderopleven vun den schottschen natschonalismus in de johren vermiddt man düsse wennst to bruken opstünns gillt düt bruken vun dat woort england as politick inkorrekt vergliekbor mit dat bruken vun dat woort holland üm de gehele nedderlannen to benömen de naam england kümmt vun de angeln de tosamen mit de sassen un fresen as angelsassen üm n chr över de noordsee na britannien kemen dor harrn se denn männige lütte königrieken grünnt de mit de loop vun tiet grötter worrn sünnerlich anglia de naam mit den de angelsassen ehr egen land benömen weer oftens englaland dat heet land vun de angeln op ooldengelsch dor weren söven eerdere königrieken in de tiet an de de angelsassen leven de königrieken heten do so dat rebeet vun england is wat bi km groot dor wahnt meist millionen lüüd gröttste stadt is london anner grote städer sünd liverpool birmingham manchester leeds sheffield nottingham bristol un southampton in england warrt ingelsch snackt in cornwall gifft dat en lütte grupp vun lüüd de wedder koornsch snackt de ole inheemsche keltsche spraak de mit dat bretoonsche un walissche tosamenhangt al in de fröhe steentiet harrn dor minschen wahnt wat bi v chr kemen de kelten an de sik dor as briten nedderlaten harrn caesar keem denn v chr na britannien aver blots kort denn keem n chr claudius un maak england to en deel vun dat röömsche riek as dat johr n chr vörbi weer sünd de römers utneiht de briten harrn denn na de angeln schickt un denn kemen de mit de sassen un fresen un jüten över de noordsee so füng dat an mit de angelsassen de sünd denn forts to christen döfft worrn dor harrn se denn söven königrieken opmaakt de wikingers maken denn en överfall op dat klooster lindisfarne un denn kemen se jümmers wedder in den noorden harrn de dänen denn ehr rebeet un dat weer dat danelag york weer to n bispeel däänsch de hansetiet harr ok in england ehr deel de hanse harr in london den stalhof wat en groot kontor weer later kemen denn de hollanners mehr togang de könig hinrich viii harr denn arger mit rom vun wegen dat he sien fru katharina vun wegen en anner fru de anna boleyn heet verlaten wüll de paapst wüll dat nich denn maak henry forts en eegen kark op de anglikaansche kark in dat johrhunnert güng dat denn los mit de industrie england harr de eersten dampmaschinen newcomen un james watt un iesenbahnen bessemer maak sien beer to n stahl koken un dook weer ok flietig maakt un exporteert klotstockspringen is een speel un sport de besünners an de westküst vun sleswig holsteen dreewen ward he is verwandt mit dat pullstockspringen bi de fresen in oostfreesland un de nedderlannen bi dat klootstockspringen jumpt een an een grooten holtstock m hoog över een grüpp siel oder anner water dat is meist as een fröhe form vun den stavhoogsprung dat klotstockspringen hett obers ook mol militärsche bedüden hatt in de slacht vun hemmingstedt anno harrn de dithmarscher buurn ehr spiess as klotstöck bruukt to düsse tied keem een ridderheer vun den dänschen könig johann de ook hartog vun sleswig un holsteen weer na de republiek dithmarschen dithmarschen weer dormols temlich frie de ridders weern mann de dithmarscher harrn blots mann de ridders nehmen meldörp denn trocken se na norden dithmarscher harrn denn bi hemmingstedt een schanz opbaut un denn harrn de dithmarscher de siele opmookt un denn keem de floot dor kreegen de kreegslü dat bang se kunnen nich vun den weg anners deen se versupen un de dithmarscher ünner wulf isebrand de ut holland weer jümmers mit ehr spießen as klotstöck op de kreegslü rop un wedder weg dor weer dat ut mit dat heer un dithmarschen harr bit sien roh dat bedriefsysteem n pl bedriefssystemen is de software de du för all reekners bruukst wenn du wat mit den maken wullt dat bedriefsystem is twüschen de hardware un de programmen un seggt de hardware wat de programmem wullt för en bedriefsysteem bruukst du blots en kernel de drievers en compiler un en editer de grafisch böversiet so as t b kde höört nich to dat bedriefssysteem to bedriefssystemen sünd t b öllere bedriefssystemen sünd t b toerst weer en bedriefssystem blots dorför dor dat de reekner wat vun de tastatur rinkriggt dat he tekens op den monitor schrieven kunn un dat he bänners lesen un schrieven kunn later ok disketten denn keem de muus to den reekner dorto un de grafik un denn keem apple mit sien lisa wat een vörlöper vun den mac weer dor füng dat an dat dat bedriefssysteem ook mit de grafik togang weer denn harr microsoft datsülvige versökt un dor keem denn windows rut weer meist blots en grafisch böversiet för ms dos later weer denn dat allens tosomen integreert un unix weer an n anfang ook blots över de tastatur denn keem ook dor een böversiet op linux ook gnu linux is een bedriefssystem för reekners dat is een oort vun unix un linus torvalds hett sik dat infallen laten dat besünnere doran is dat dat frie is un ünner gnu lizenz steiht dat heet dat jedeneen dat bruken ännern oder in sien egen bedriefssystem bruken kann wenn dat ok ünner gnu lizenz steiht linux steiht toerst maal för den kernel wat de ünnerste laag vun dat system is denn warrt dat obers ok för dat kumplette bedriefssystem bruukt wo een ganzen slag programmen tohöört un denn warrt dat mit anner friee software tosamenpackt un gifft denn en linux distributschoon to n bispeel mandrake red hat suse linux debian gnu linux knoppix oder ubuntu bi so een distributschoon is denn ok to n bispeel gnome un kde desktopböverflach mit biller finster un so dorbi un openoffice org un anners un mit kde kriggt een denn ok en linux op platt hen richard stallmann hett dat gnu projekt erfunn dormit wull he een friee unix ähnliche posix kompatible system mooken in de er hem de zwar schon een ganze masse programme för dat system schreeven aber de eegentliche kernel de kern vun een system weer noch nicht uutriebt un woor uk nur langsam wiederentwickelt de frie berkeley software distribution wat ungefähr to de selbe tied wer ha een probleme mit gesetz wer also ook keen alternative för de entwickler linus torvalds ha mit een terminal emulator anfung allerdings woor dat immer mehr to een bedriefssystem also het he sien system in de usenet grupp comp os minix ankünnigt und in de september in t sülvige johr publiziert dat sull eegentlich freax heeten aber die administrator vun de server wer mit de noom nicht inverstoohn und het dat denn ünner de noom linux afspeekert torvalds het de noom erst nicht gefulln aber denn seer he in dat de noom linux eenfach beder wer dat internet kort ok dat nett nöömt is een nettwark vun reekners wat över de heele welt geiht de reekner sünd sülvstannig obers mitnanner tosomenknütt as een fischernett dat internet is för de elektronsche kommunikatschoon dat heet een kann nettbreven rutschicken un kreegen datens schüffeln sieden vun dat world wide web ankieken wat daalladen telefoneern un anners de reekner snackt över wisse protokollen mitnanner sünnerlich dat tcp ip protokoll anfungen harr dat mit dat arpanet wat vun de advanced research project agency arpa för dat militäär opbaut weer dat schull seker ook vör een atomslag ween un dorüm harrn se sik överleggt dat dat dezentral sien schull denn kemen de universitäten an toers in de usa denn op de ganze welt horst köhler februar in skierbieszw polen weer von n juli bet to n mai as bundspräsident staatshööft vun düütschland he weer bit märz geschäftsführender direktor vun de internationaalen währungsfonds iwf un is liddmaten vun d cdu köhler is as en düütschstämmigen buernsöhn un tweedjüngsten vun acht kinner boren sien öllern levden as bessarabiendüütsche in bessarabien wat dormols to rumänien tohöörn dö hüüt moldawien köhler siene öllern sünd mit annere volksdüütsche toeerst in dat düütsche riek hoolt wurrn un later in dat damaalgen generalgouvernement in de kreishoofdmannschaft zamo in d distrikt lublin ansiedelt worrn in n januar büx sien mudder mit horst und dree annern geswistern vor de roote armee na markkleeberg zöbigker ut dor bi leipzig versöchen sien öllern wieder een buernleven optobuen as de zwangskollektivierung vun de landweertschop droh hett de familjie köhler to ostern de ddr verloten de flucht güng nu över west berlin in de bunnsrepubliek düütschland bit leevde horst köhler mit sien familie in flüchtlingslagers bit se in ludwigsburg en hüsing kregen hefft horst köhler seggt ludwigsburg is sien heimoot an d dore eduard mörike gymnasium hett he ok sien abitur mookt mit allen d veern nu keem en twee johr lang wehrdiensttied as tietsoldat bi de panzergrenadieren in ellwangen he hett de bundeswehr as leutnant vun d reserve verloten vun bi studeerte köhler an de eberhard karls universität in d schwäbsche tübingen volksweertschopslehr un politikwetenschoppen vun bit is he an d dore institut för angewandte weertschopsforschung assistent ween na över johr tätigkeit in annern bereichen finanz un währungspolitik is he in n harvst an de universität tosammen mit wilhelm rall to en honorarprofessor maakt wurrn vun bi is he in d bunnsministerium för weertschop in bonn in de grundsatzabteilung togange ween is horst köhler liddmaten vun d cdu wurrn een johr loter wessel he up vörslag vun gerhard stoltenberg för de he vördem al arbeit harr as de in sleswig holsteen ministerpräsident weer na dat finanzministerium vun bi ward köhler beamteten staatssekretär in d bundsfinanzministerium as nahfolger vun hans tietmeyer he is verantwortlich ween för finanzielle un monetäre beziehungen un domit de maßgebliche düütsche unnerhändler bi de verhandlungen för d maastricht verdrag un deelwies ok bi de afspraken för de düütsche wiedervereingung as so nömmten sherpa beamten un raatgever de hölpsarbeiden övernümmt vun d damalgen bundskanzler helmut kohl un ok as den sien persönlichen vertreder hett he de g wirtschaftsgipfel in houston london münchen un tokio vorbereit in d johr is köhler op vörslag vun budnskanzler gerhard schröder spd as geschäftsführenden direktor för een amtstied vun fief johren vun d internatschonalen geldfonds iwf wurrn he is dor de nahfolger vun michel camdessus wurrn de an d februar ophöört hett an n mai is horst köhler to n bundspräsidenten vun de bundsrepubliek düütschland wählt worrn dit amt hett he an juli antreden horst köhler is evangeelsch verheirat mit eva köhler un hett twee kinner microsoft windows is en bedriefssystem vun de firma microsoft ut de usa dat is wat bannig lüüd op ehr reekner hebbt anners as för linux gifft dat keen windows op plattdüütsch weil microsoft segt dat lohnt nich frööer wer dat een opsatz för dat bedriefssystem ms dos uk vun microsoft intwischen het microsoft dat wer upgeben un het nun een nüe kernel för sien systemen windows warrt eegentlich blots in n desktop bereich bruukt also to huus oder in t büro et givt aber uk versionen för server un för pdas hüüt warrt windows to ca bruukt sünd na erschienen sorteert windows x baseert op ms dos het aber een eegne bit kernel wat no de start de funktionen öbernimmt windows x het siin eegne dos anners as windows x wat een vörinstallerte dos bruukte johannes rau januar in wupperdaal januar in berlin weer en düütschen politiker spd un weer vun juli bet juni as bundspräsident staatshööft vun de bundsrepubliek düütschland tovör weer he kommunal lands un bundspolitiker vun de spd van bit war weer rau böverbögermeester vun wupperdaal bit landsvörsitter vun de spd in noordrhien westfalen un van bit ministerpräsident vun dat land noordrhien westfalen bi de bundsdagswahl weer he kanzlerkandidat der spd in dat johr hett he nah de rücktree vun björn engholm kommissarisch den vörsitt vun de spd bundspartei rau weer de söhn vun den koopmann un blaukrüüzprediger ewald rau april dezember un de sein fru helene rau geb hartmann märz august up drängen von sien vader hett he in september den besök vun en gymnasium nah de bövertertia afbroken rau harr mehrfach den ünnericht nicht besöcht un sien vader meen doruphenn dat he dat geld för de schoolutbilden ok glieks ganz insporen kunn johannes rau fung an oktober en lehr as verlagsbookhändler bi dat wupperdaaler verlagshuus emil müller an nebenher weer he af free mitarbeiter bi de westdüütsche rundschau in wupperdaal nahdem he sien lehr beend harr arbeidt he af juni as verlagshülp in wupperdaal un wurr denn lektor bi en lütten verlag in witten af arbeitedt he as geschäftsföhrer bi de jugenddienst verlag wurr he liddmaat in de vörstand un direkter vun de verlag johannes rau weer siet den august mit christina delius verheiraadt en enkelkind vun de fröhere bundspräsident gustav heinemann tosommen harrn se dree kinner anna christina philip immanuel un laura helene de standesamtliche hochtiet funn in london statt de karkenfier aber an august in de nee evangelsch eilandkark up spiekeroog up dat eiland sünd ok de kinner rau s döfft wurrn dat noordsee eiland spiekeroog weer johrteintenlang urlaubsziel vun de familie rau de dor en ferienhuus hebbt hier hett sück johannes rau vun de strapazen vun de politikeralldag verhaalt un kraft tankt nah sien swoor operatschoonen an de dag nahdem he ut dat amt as bundspräsident utscheeden is is he glieks nah spiekeroog fohren toletzt weer he in sömmer veer week up spiekeroog deren ehrenbörger he wurr rau keem in sien leven lang mit dree wahnsitzen ut he is upwussen tüschen de barmer nordpark un klingelholl in de wahnen vun sien öllern nun is dor bit enn n vun de er johren bleven to sien ministerpräsidenten tiet wahn he in en eegen huus in de wupperdaaler stadtdeel elberfeld eerst as he sien amt as bundspräsident antreden harr keem he nah berlin in dat slott bellevue un wiel de dor an t umboen weern noch in de deenstwahnen vun de bundspräsident de he aber nich nutzt hett sien oort un wies sien christlich glooven apenlich to leven drog rau de beteknung bruder johannes in aber ok vun wiglaf droste en satirisch wertung as gefürchteter kirchentagsschwätzer siet wuss rau vun sien gefährlich aneurysma in de buukslagaader hett aber lang tiet en operatschon aflehnt in dat johr hett he sück denn doch in de universiätsklinik essen opereeren laaten hett he en künstlich hartklapp kreegen blots twee maand nah disse operatschoon hebbt se hümm an oktober en blooderguss ut de buukruum ruthaalt sein letzte apenliche uptreden weern de priesverleihungen vun de düütsch törkisch fruendschapspries in solingen mai un de inweehn vun de fruenkark in dresden oktober an de empfang to sien geburtsdag an januar in t slott bellevue in berlin kunn he ut gesundheetlich grünnen nich mehr deelnemmen johannes rau is an januar tegen uhr in berlin in kreis vun sien familie storven an februar is he up den dorotheenstädtischen karkhoff in berlin begraben wurrn van bit weer johannes rau böverbörgermeester in sien heimatstadt wupperdaal van bit weer rau vörsitter vun de jungsozialisten in wupperdaal wurr he eerstmalig in de landdag vun noordrhien westfalen wählt bit bleev he dor ok wurr he liddmaat in de spd fraktschoon und deren vörsitter van bit weer he dorto noch in de stadtrat vun wupperdaal un un ok böverbörgermeester johannes rau weer ünner de parteichefs willy brandt hans jochen vogel björn engholm rudolf scharping oskar lafontaine un gerhard schröder stellvertredend spd bundsvörsitter nahdem björn engholm torüchtreden weer hett rau van mai bit to de wahl vun rudolf scharping an juni kommissarisch den spd bundsvörsitt övernommen bi de bundsdagswahl weer rau kanzlerkandidat vun de spd hett aber de wahl tegen den amteerenden bundskanzler helmut kohl verloren de vun sien amtsvörgänger roman herzog anfungen rieg vun de berliner reden hett rau fortföhrt anners aber as herzog hett de jährlichen reden sülvst hollen un dorbit sellschapsrelevante themen as towannerung bio un gentechnik oder globaliseerung upgrepen sien letzte berliner rede hett he in mai to dat thema vertrauen in deutschland eine ermutigung hollen dorin hett he in en för hüm ungewöhnlich direkt oort un wies politiker un ünnernehmer to mehr ehrlichkeit und verantwortungsbewusstsein upfordert all tohoop hett rau utlandsreisen as staatsböverhoopt makt bi sien staatsbesöök in israel in dat johr weer he de eerste düütsch politiker de in disse eegenschap vör de knesset stunn sien dor an februar hollen reed weer de eerste de up düütsch hollen wurrn is he hett dorbi üm vergeven för de verbreken vun de holocaust beden johannes rau hett an juni dat parteienspektakel üm dat towannerungsgesett scharp kritiseert de parteien harrn sück in bundsrat bannig doröver in de wull kregen un hebbt denn afstimmt wobi sück de vertreter vun brannenborg nich eenheitlich entscheeden hebbt he dat dat gesett denn aber doch ünnerschreben dat gesett is dann nahst aber vun dat bundsverfatengericht kippt wurrn an september geev rau bekannt bi de nächst wahl an mai nich mehr för dat bundspräsidentenamt to kandideeren to de tiet gung man dorvan ut dat dat dormit to doon harr dat he dorvan utgahn dee kien mehrheit in de bundsrat to kriegen man kann aber ok to dat ergebnis kommen dat rau domols all wuss wu slecht dat gesundheetlich um hüm stahn de un dorum all keen twete kandidatur wull an märz hett rau en afrika reis afbroken kört bevör he en truppenbesök bi düütsch suldaten in dschibuti maken sull de geheimdeenst sall dorvan utgahn wesen dat en mordanslag up en hochrangig europäisch repräsentanten veröövt wurrn sull an april is he vun sien letzte staatsbesök ut poolen torüchkommen an juni wurr he mit en grooten zappenstriek vun de bundswehr verafscheed vör en evangeelsch freekarklich achtergrund weer he immer up sellschaplichen utgliek bedacht und gell as moralisch instanz zentraal motiv vun sien politik weer ok dat werben för soziale gerechtigkeit versöhnen statt spalten kritiker ut de riegen vun de csu hebbt hüm aber vorhollen dat dat bundsland noordrhien westfalen in de letzte johr ünner johannes rau in de binnerdüütsche vergliek wertschaplich technologisch un sozial bannig torüchfallen is rau harr to lang an olde industrien besünners an de köhlnbargbo de blots rood tallen schrieven de fasthollen un nee techniken to wenig fördert disse kritiker kriegen aber ok immer to hörrn dat de strukturwannel in de stahlindustrie un in de bargbo up dat land överproportionale utwirkungen harrt hett un de politik vun rau dorto bidragen hett en massenverelendung as folg vun de strukturwannel to verhinnern johannes rau weer schirmherr vun de initiative schüler helfen leben un ehrenpate vun dat weltwiet millionsten patenkindes vun dat kinnerhülpwark plan international de ehrenpatenschap harr he vun sien amtsvörgänger roman herzog övernommen he weer ok schirmherr vun de düütsche stiftung denkmalschutz johannes rau hett sück ok för de stiftung museum slott moyland deren vörsitter vun t kuratorium he bit weer un de festspeelen balver höhe insett in dat johr övernehm he ok noch de schirmherrschap för de börgerinitiative gesicht zeigen de in düütschland tegen utländerhass un so nömmt no go areas kämpt van bts hörr johannes rau de landssynode vun de evangeelsch kark in t rhienland an un weer stellvertredend liddmaat in de karkenleitung vun disse institutschoon den düütschen karkendag weer rau eng verbunnen van bit weer he liddmaat vun dat präsidium un nehm dornah ok regelmäßig an de karkendag in offiziell funktschoon as ok as privatmann deel johannes rau weer langjohrig stellvertredend vörsitter vun de friedrich ebert stiftung un mitherutgever vun de evangeelsch tietschrift zeitzeichen in dat johr hett he sien eegen stiftung de johannes rau stiftung grünnd bundspräsident horst köhler hett to n gedenken an johannes rau för den februar elf daag nah sien dood en staatsakt nah de gottesdeenst in de berliner dom anördnt de düütsche post hett an am märz en sonnerbreefmark to n dood vun johannes rau rutgeven walter scheel juli in solingen august in bad krozingen weer en düütschen politiker fdp he weer vun bet butenminister un viezkanzler un vun bet as bundspräsident staatshööft vun de bundsrepubliek düütschland van bit weer scheel stadtrat in sien heimatstadt solingen van bit weer he liddmaat vun den landdag vun noordrhien westfalen as direkt wählt afordneter vun den wahlkreis remscheid wurr he denn liddmat vun den düütschen bundsdag de he bi to n juni anhörrn dee as he sien mandat nah sien in n mai erfolgt wahl to n bundspräsidenten veer daag vör den amtsanträe daalleggen dee van bit weer he viezpräsident vun den düütschen bundsdag van n juli bit november weer walter scheel buterdem liddmaat vun dat europääsch parlament prof dr karl walter claus carstens dezember in bremen mai in meckenheim weer en düütschen politiker cdu he weer vun bet as bundspräsident staatshööft vun de bundsrepubliek düütschland carstens is as söhn vun en studienraat boren ehr he up e welt keem is sien vadder in frankriek fullen möök he up dat ole gymnasium in bremen sien abitur un studeer jura un politologie in frankfort an n main dijon münchen königsberg un hamborg möök he sien eerstet un sien twedet staatsexamen hett he sien promotschoon to n dr jur kregen vun bit is he as suldat bi de flakartillerie in n tweeten weltkrieg ween tolest weer he leutnant as de krieg vörbi weer is he in bremen as afkaat tolaten wurrn güng he bi un studeer an de yale universität in new haven connecticut usa düt studium hett he afslaten mit den titel vun en master of laws ll m vun bit weer he raatgever för recht bi den bremer senat un bevollmächtigten vun dat land bremen bi den bund vun af an hett he en lehrupdrag an de universität to köln harrt dor hett he denn ok sien habilitatschoon maakt is he bi de bunnsrepublik düütschland in den deenst bi dat butenamt intreden bit weer he stännigen vertreder vun de bunnsrepublik düütschland bi den europarat in straßburg denn güng he na dat butenamt in bonn is he dor baas vun de afdelen west i europa wurrn is he as professor för recht vun de staten un völker an de universität köln wurrn vun bit hett he dat leit harrt in dat institut för forschung vun de düütsche sellschop för butenpolitik in bonn vun bit weer carstens liddmaat vun de nsdap he schall den andrag up upnahm stellt hebben as he referendar weer dor schall de präsident vun dat landgericht em seggt hebben he scholl man beter bitreden wenn he anners nich nadelen up sik nehmen müch man carstens is al vun af an liddmaat vun de sa ween vun af an höör he to de cdu to vun bit hett carsten in den düütschen bundsdag seten he is över de list vun dat land sleswig holsteen in den bundsdag intagen is he as afordenten vun den wahlkreis oostholsteen direktemang wählt wurrn vun mai bit oktober is he dor vörsitter vun de cdu csu fraktschoon in den bundsdag ween dor hett he de oppositschoon mit anföhrt na de wahlen to n bundsdag is carstens an n dezember to n präsidenten vun den düütschen bundsdag wählt wurrn vun juli bit dezember weer carstens staatssekretär in dat utwärtige amt in de johre vun de grote koalitschoon vun dezember bit is he denn as staatssekretär baas vun dat bundskanzleramt bi bundskanzler kiesinger ween bi de wahlen to den düütschen bundspräsidenten hett de düütsche bundsversammlung em to n bundspräsidenten vun de bundsrepubliek düütschland wählt dor hett he walter scheel mit aflööst carstens is in siene amtsjohre bekannt wurrn as de wannerpräsident vunwegen datt he so geern wannern dö bi t wannern is he faken mit allerhand minschen tohopenkamen de denn en stück mitlopen sü nd un mit de he denn ok unnerwegens wat eten hett vunwegen sien öller hett he sik de tweete amtstied begeven un hett an n juni bott geven konrad hermann josef adenauer januar in köln april in rhöndorf bi bonn weer de eerste bunnskanzler vun d bunnsrepubliek düütschland he hett toeerst juristeree studeert un denn as afkaat arbeit is he in de zentrumspartei intreden is he börgermeester van köln wurrn un sogor präsident van de preußsche stadtrat as hitler an de macht kommen is hett he all sien ämter verloren un tüschen in is he ok mal in t gefängnis kommen nah de tweete weltkrieg is he nochmal för maand börgermeester van köln ween an september is he to n bunnskanzler wählt wurrn van bit weer he ok noch butenminister un hett düütschland in disse funkschoon ok in de nato föhrt he hörr de cdu an und weer van bit parteivörsitter he weer de eerste dräger vun de bundsverdeenstkrüüz in sünnere utföhren vun de verdeenstoorden konrad adenauer weer dat darte van fief kinner van den sekretär an dat appellatschoonsgericht hüüd böverlandesgericht köln un lateren kanzleiraat johann konrad adenauer un sien ehefru helene borene scharfenberg sien familie weer röömsch kathoolsch präägt sien geschwister weern august johannes lilli un elisabeth dreeenhalf maand nah de gebort storven adenauer hett an n märz dat abitur an dat apostelgymnasium in köln afleggt nah en blots daag lang düern banklehre bi dat kölner bankhuus leopold seligmann in n april hett he sück noch in den sülvigen maand an de universität freiburg in n breisgau inschreeven dornah in münchen un bonn för de facken rechts un staatswetenschap de he mit dat staatsexamen afsluuten dee in freiburg is he in de kathoolsch studentenverbindung k st v brisgovia freiburg in den kartellverband katholischer deutscher studentenvereine kv treeden dornah in den k st v saxonia im kv to münchen den k st v askania burgundia berlin un in den kstv arminia in den kv to bonn de he tietlevens eng verbunnen bleev sien eerst juristisch staatsexamen hett he mit dat prädikat gut afleggt sien tweet mit ausreichend ansluutend wurr he assesser bi dat amtsgericht köln van bit weer he vertreder van justizraat hermann kausen afkaat bi dat böverlandesgericht köln wiels den eersten weltkrieg weer adenauer för dat versörgen van de stadtbevölkerung mit levensmiddeln tostännig de ok wegen de britisch seeblockaad tonehmend swoorer wurr wiel he vör völ annern den krieg för düütschland all to en fröh tiet as verloren ansehn dee fung he an nehrensmiddel to horten buterdem führ he spoodriek verscheeden ersatzprodukte in so en van hüm sülvst utfunnen kölner brot ut ries un maismehl topinambur statt de kartuffels de nah en kartuffelfuul epidemie mangelwaren weern un nich toletzt göört för dit rheinische schwarzbrot kreeg he an n mai sogor en patent he kunn woll so de bedrohlichsten folgen van den steckrövenwinters mildern aber wegen den ehrder slechten smack van de van hüm inführt produkte hett hüm de kölner bevölkerung mit den despekteerlichen ökelnaam graupenauer bedocht an n september hett hüm de kölner stadtverordnetenversammlung ahn gegenstimm up johr to n dormals jüngsten böverbörgermeester van en düütsch groottadt wählt dat amt wurr hüm offiziell an n oktober dör erlass van den könig van preußen överdragen van bit un för eenig maand van dat johr weer he böverbörgmeester van de stadt köln an n februar wurr adenauer up levenstiet in dat preußisch herrenhuus beropen dat allerdings wegen de novemberrevolutschoon noch in dat sülvig johr afschafft wurr in de er johren hörr adenauer den upsichtsräten van de deutsche bank de deutsche lufthansa de rheinisch westfälische elektrizitätswerke de rhein ag för bruunköhlenbargbau un brikettfabriken rheinbraun un wiederen twalf ünnernehmen as ok den riekswertschapsraat an van n mai bit weer he mit ünnerstütten van zentrum spd un ddp präsident van den preußischen staatsraat in disse funktschoon stunn he in en politischen düersamen striet mit den sozialdemokraatschen preußischen ministerpräsidenten otto braun de van adenauer bit vör den staatsgerichtshoff för dat düütsch riek dragen wurr wiels braun en stark zentraliseert preußen as bollwark van de demokratie begreep stunn adenauer as rhienlänner den preußischen staat stark aflehnend tegenöver an n februar hett he in en reed de verbreedt antipreußischen ressentiments tosommen faat de ok hüm nich frömd weer dornah weer preußen der böse geist europas der hort des kulturfeindlichen angriffslustigen militarismus dat droog de schuld an den eersten weltkrieg dat weer von einer kriegslüsternen gewissenlosen militärischen kaste und dem junkertum beherrscht un dit preußen beherrschte deutschland bestreeven van de zentrumspartei denen adenauer nahe stunn hemm in de krisenjohren nah den eersten weltkrieg un up en rhienland afteelt dat autonom van preußen ween sull dormals un later hett man adenauer vörsmeeten dat he separatistischen bestreeven nah stahn harr dat rhienland ok van düütschland aftotrennen buterdem weer adenauer as verfechter van den kolonialgedanken van bit as viezpräsident van de düütsch kolonialsellschopp politisch tätig in de weimarer republiek weer he mahrfack as kandidat för dat amt van den riekskanzler in gespräch an n utsichtrieksten weer dit för den kanzler des westens un könig des rheinlands he kunn aber sien politischen forderungen nich dörsetten en tuusch van dat seker un persönlich befreedigend amt in köln mit de unseker riekskanzlerschap seech för hüm ok nich as gewinn ut nah den krieg hett he dörsett dat ut de olt preußisch festungsring en grööngördel wurr wiels sien amtszeit wurrn de universität to köln de messe de musikhoochschool un de kölner warkscholen nahdem he de kunsthoochschool das bauhaus nich nah köln halen kunn adenauer hett sück düchtig dorum bemöht utlannsch investoren nah köln to halen harr he all en toseggen van citron för en automobilfabrik dat projekt keem denn aber doch nich tostannen nah intensiv verhandlungen mit den us amerikaanschen autohersteller ford gelung hüm dat dat ünnernehmen dorvan to övertüügen en kumplett nee wark in köln uptorichten anstatt de all bestahn lütt anlagen in berlin uttobauen allerdings kunn ok dit wark de wertschaplichen probleme in de köln as dat gesamte riek in de laat tieden van de weimarer republiek blots för en lütten tiet uphollen bi de bau van de dormals technisch eenmalige mülheimer brügg hett he taktisch geschickt mit de kpd verhannelt anners weer dat projekt nich in n raat dörtobringen wiels sien kölner tiet gull adenauer aber bi all partieller upgeslootenheit to n bispeel wat städtebau un universitätsgrünnen bedrapen dee as der engstirnige katholische zentrumspolitiker für den es keine uneingeschränkte freiheit von wissenschaft und kunst gab sobald es um fragen der katholischen grundanschauung ging peter koch dat gung so wiet dat he eegenhändig den text in bertolt brecht sien dreigroschenoper ännern dee bartk sien danzpantomime der wunderbare mandarin verbeeden un en gemälde van den expressionisten otto dix ut dat wallraf richartz museum rutnehmen laaten dee weer he präsident van den düütschen katholikendag in münchen ok nah den so nömmten preußenslag van as franz von papen de preußische staatsregeeren afsetten dee bleev adenauer liddmaat in dat dreimännerkollegium an n februar hett adenauer weer jeglichen flaggensmuck bi den besöök van hitler verboden nah de machtövernahm van adolf hitler un de natschonalsozialisten is de zentrumspartei in köln bi de kommunalwahlen vom märz ünnerleegen de nsdap hett adenauer de ünner annern en natschonalsozialistischen führer bi de sien besöök in köln den handslag verwiegert harr an n märz van sien amt as böverbörgermeester un wenig later ok van dat amt as präsident van den preußischen staatsrat enthaben kört dornah an n märz wurr adolf hitler per raatsbesluss to n ehrenbürger van de stadt köln nömmt ahn de berliner dienstwahnen un in köln bedroht van sien natschonalsozialistischen gegnern de up wahlkampplakaten adenauer an die mauer fordert un hüm deenstvergehen vörsmeeten harrn hett he en ehmalgen schoolfrüend um hülp beeden de abt van de abtei maria laach ildefons herwegen nehm adenauer as bruder konrad an n april vörövergahnd in de abtei up de ehmalge börgermeester führ van hier ut dat deenststraafverfohren dat he gegen sück sülvst beandragt harr un bleev bit he in n april en huus in den potsdamer voroort neubabelsberg betruck dor wurr he an n juni in n tosommenhang mit den röhm putsch för twee daag fastnommen um sien pensionsanspruch to wohren hett adenauer in en teihn sieden langen breef van n august an den preußischen binnenminister in berlin up sien bitherig verhollen tegenöver de ns bewegung henwiest he harr de nsdap immer durchaus korrekt behandelt un bispeelswies jahrelang entgegen der damaligen verfügung des preußischen innenministers der nsdap die städtischen sportplätze zur verfügung gestellt und ihr bei ihren veranstaltungen auf diesen das hissen ihrer hakenkreuzfahnen an den städtischen flaggenmasten gestattet wiederhen harr he sück en anordnung van dat preußisch staatsministerium weddersett natschonalsozialistische beamte zwecks disciplinierung naamhaft to maaken da er sie für unberechtigt und für ungerecht hielt he hett in den breef ok seggt verkloort to hemm daß nach s einer meinung eine so große partei wie die nsdap unbedingt führend in der regierung vertreten sein müsse enn harr sück adenauer för en regeerensbillen van zentrum un natschonalsozialisten in preußen utspraaken an n juni fief maand nahedem hitler to n riekskanzler nömmt wurrn weer schreev he in en breef dem zentrum weine ich keine träne nach es hat versagt in den vergangenen jahren nicht rechtzeitig sich mit neuem geiste erfüllt m e ist unsere einzige rettung ein monarch ein hohenzoller oder meinetwegen auch hitler erst reichspräsident auf lebenszeit dann kommt die folgende stufe dadurch würde die bewegung in ein ruhigeres fahrwasser kommen he weer bang wenn der revolutionäre zustand nicht rechtzeitig in die periode der neuen ruhe und des neuen aufbaus übergeht dann kommt die katastrophe in en as reaktschoon up ingaav van adenauer affaaten vermerk van dat rieks un preußisch ministerium van dat binnere van n november wurrrd adenauer to denjenigen persönlichkeiten tellt die als träger des verflossenen politischen systems in besonders ausgesprochener weise hervorgetreten sind so leev he bit as pensionär nah den scheefgahn anslag vun n juli up hitler wurr adenauer in n rahmen van de aktion gitter an n august verhaft un nah en tüschenstatschoon bi de bonner gestapo in dat messelager köln brocht konkrete verdachtsmomente gegen hüm leegen nich vör dat ehmalige zentrumsliddmaat sülvst weer immer mal weer van de wedderstandskämper ansnackt wurrn hett aber jede bedeeligen strikt aflehnt in dat arbeitserziehungslager in den messehallen in köln deutz hett hüm de kölner kommunist eugen zander de as kapo för de nee häftlinge tostännig weer ünner sien fittiche nommen as de de naam van adenauer in de fangenkartei mit den vermerk rückkehr unerwünscht opdeckt hett hett he adenauer anraaden sück krank to stellen adenauer hett mit en beschienigung van de dokters up perniziöse anämie en överwiesen in dat krankenhuus köln hohenlind henkreegen van wo he denn flücht is he wurr aber later weer faat an n november aber ut dat gefängnis brauweiler vör de tiet entlaaten de biograph van adenauer henning köhler hollt disse episood de toeerst in de adenauer biographie van paul weymar ut dat johr noteert wurr för nich to glööven die natschonalsozialisten harrn woll nich up de gesundheit van en fangen de se sowieso umbringen wullen so en rücksicht nommen dat lager van köln deutz dat nich de ss ünnerstahn dee weer ehrder en fideles gefängnis ween an n mai hett hüm de us besattensmacht to n böverbörgermeester van köln nömmt kört dorup an n oktober wurr he wegen angevlich ünnerlaaten plichterfüllung van den britischen militärgouverneur van de provinz nordrhien john ashworth barraclough ut dit amt weer entlaaten adenauer harr sück nich düchtig noog um de nehrensversörgen kümmert binnen acht daag harr he köln to verlaaten för de tiet van n oktober bit dezember hett de britisch besattensmacht hüm ok verboden sück parteipolitisch to betätigen in en breef in n februar schreev adenauer an en kathoolschen geistlichen in bonn zitat nach meiner meinung trägt das deutsche volk und tragen auch die bischöfe und der klerus eine große schuld an den vorgängen in den konzentrationslagern richtig ist daß nachher vielleicht nicht viel mehr zu machen war die schuld liegt früher das deutsche volk auch bischöfe und klerus zum großen teil sind auf die nationalsozialistische agitation eingegangen es hat sich fast widerstandslos ja zum teil mit begeisterung gleichschalten lassen darin liegt seine schuld nu hett sück adenauer up de parteiarbeit konzentreert an n august is he de christlich demokraatsch partei cdp bitreeden de cdp weer een van veer vörgänger regionalparteien van de cdu in de eenzelt besattenszonen up de eerste zonenutschusstagung an n januar in herford hett he as de öldste de führung van de cdu in de britisch zoon övernommen de as union eerst siet den dezember bestunn an n februar folg in krefeld uerdingen de wahl to n eersten vörsitter van de cdu rhienland mit disse politisch rüggstärkung hett he sück up de tweet tagung van den cdu zonenutschuss an n märz in neheim hüsten endgültig to n vörsitter gegen den westfäälschen landsvörsitter friedrich holzapfel dörsett adenauer hett mit dat neheim hüstener programm en eerst parteiprogramm för de zoon maatgevend mitformuleert an n juni is he de cdu kreispartei för den siegkreis bitreeden in n oktober wurr he fraktschoonsvörsitter van de cdu in den eersten landdag noordrhien westfalen de van de britisch besattenssmacht insett wurr he hett de folgend johren dorto bruukt um sien huusmacht binnerhalv van de partei uttobauen so dat he präsident van den parlamentarischen raat wurr de över de verfaaten för en düütschen weststaat beraden dee adenauer de buterhalv van de britisch zoon bi wieden nich so bekannt weer as sien konkurrenten kurt schumacher spd oder ludwig erhard parteilos hett dat eegentlich machtloos amt as podium bruukt de spd harr för hör mann carlo schmid den as völ wichtiger ansehn höötutschuss vörsitt sekert schmid hett aber ehrder weniger för de apenlichkeit arbeit wiels adenauer dat nipp un nau gegendeel weer de is in de apenlichkeit as en aart vetreeder van de düütschen ok tegenöver de allieerten uptreeden dee he wurr somit luut carlo schmid erster mann des zu schaffenden staates noch ehe es ihn gab dat gull ok in sien partei de adenauer af in de britisch zoon führen dee bundsvörsitter kunn he eerst wurrn as sück de cdu ok up bundsebene grünnd harr he behull dit amt bit dat adenauer as inwahner van rhöndorf in sichtwiet van bonn maatgevend doran bedeeligt ween hemm sall dat bonn statt frankfort an n main bundshööftstadt wurr frankfort weer nich blots spd regeert un stark in dutt sonnern vör allen seet van den us amerikaanschen militärgouverneur wurrd hüüd wietgahnd as verkörten van den entscheedensperzess afdaan tatsächlich gung de initiative dorto den parlamentarischen raat nah bonn to halen van den düsseldörper ministerialbeamten hermann wandersleb ut dormit weer all en wichtig vörentscheeden fallen eerst as de sien präsident hett sück adenauer af september denn mit düchtig geschick dorför insett dat dat ok hööftstadt wurr konrad adenauer hett dör johann jacob kindt kiefer bi den franzööschen ministerpräsidenten georges bidault interverneert um to verhinnern dat west berlin en düütsch bundsland wurr de berliner afordneten kreegen dordör nich dat vull stimmrecht in n bundsdag kindt kiefer weer tüüg van en en gesprächs tüschen adenauer un bidault zitat es drehte sich darum in welcher weise von frankreich aus adenauer und seiner partei wahlhilfe geleistet werden könnte adenauer schlug vor frankreich möge sich dafür einsetzen daß west berlin nicht der bundesrepublik angeschlossen werden solle weil sonst die gefahr eines sozialdemokratischen übergewichts in westdeutschland entstünde johann jacob kindt kiefer dat grundgesett un dat gesett to de bundsdagswahl insluutend berlin klausel wurr van den parlamentarischen raat annommen bi de eerst bundsdagswahl an n august wurr konrad adenauer as direkt wählt afordneter van den wahlkreis bonn stadt und land mit perzent van de stimmen in den düütschen bundsdag wählt he hett den wahlkreis bonn bit to sien dood vertreeden un wurr bi de fief bundsdagswahlen bit mit mehrheiten van bit to perzent jewiels direkt wählt an n september wurr adenauer to n vörsitter van de gemeensame cdu csu bundsdagsfraktschoon wählt binnerhalv van de cdu hett he de regeerensbillen van en börgerlich koalitschoon van cdu csu fdp und deutsche partei dörsett wiel disse börgerlichen parteien mit tosommen van de insgesamt stimmberechtigten sitten in n bundsdag en knapp mehrheit harrn allerdings trucken deelen van de cdu angesichts van den staatlichen neeanfang en groot koalitschoon vör adenauer hull aber de lütt koalitschoon för unumgänglich um sien ideen van en soziale marktwertschap un en umfaaten westbinnen dörtosetten dorbi kunn he up de goot tosommenarbeit van de parteien in n wertschapsraat van de britisch amerikaansch bizoon torüchgriepen de spd dorgegen weer ehrder för de plaanwertschap un streev todem en neutral düütschland an um up dissen weg de weddervereenigung lichter to maaken ok binnerhalv van de cdu harr de plaanwertschap lüüd de dorför weern wenige johren vörher harr en mehrheit van de cdu noordrhien westfalen noch dat ahlener programm dörsett up de rhöndorfer konferenz van n august aber kunn adenauer sien standpunkt dörsetten un endgültig seker stellen dat he de kanzlerkandidat van de unionsparteien wurr to de ansluutend tüschen cdu csu fdp un dp drapen afspraaken to dat billen van en bundsregeeren ünner sien leitung hörr ok de van den koalitschonsparteien ünnerstütt wahl van den fdp vörsitter theodor heuss to n bunspräsidenten an n september de bundsdag hett adenauer an n september mit stimmen un dormit de denkbar knappsten mehrheit van de stimmberechtigten liddmaaten van dat huus bi nein stimmen to n eersten bundskanzler van de bundsrepubliek düütschland wählt twee fdp afordnete weern nich anwesend fief wiedere afordnete van de koalitschonsparteien harrn nich för hüm stimmt dorför harr he aber de stimm van den bayernpartei afordneten johann wartner kreegen un ok för sück sülvst stimmt eerst oppositschonsführer wurr de spd vörsitter un fraktschonsvörsitter kurt schumacher bundspräsident theodor heuss hett adenauer de ernennungsoorkunn an n september övergeven adenauer sien eerst regeerensverkloren folg an n september un sien eerst besöök bi de hooch kommissaren van de allieerten an n september den sülvigen dag an de dat besatzungsstatut in kraft treeden dee adenauer wurr nah de bundsdagswahlen un dreemal as kanzler weer wählt dat bundsdagswahlergevnis van weer eenmalig in de bundsdüütsch geschichte de cdu csu kreeg de afsolute mehrheit van de stimmen un sitten in n bundsdag un harr ahn koalitschonspartner regeeren kunnt dennoch hett adenauer en koalitschonsregeeren mit de dp bit juli billt um mit deren hülp de csu un upsternaatsch cdu liddmaaten in schach hollen to können de bundsrepubliek wurr mit inkrafttreeden van de pariser vertdrääg an n mai un de upheeven van den besattensstatus en binnenpolitisch wietgahnd souverän staat ünnerleeg aber wiederhen de veermächte verantwortung de vull souveränität kreeg düütschland eerst dör de weddervereenigen un den zwei plus vier verdrag för adenauer weer dorum de butenpolitik de bestimmend faktor van sien politische strategie van bit hett he eenmalig in de historie van de bundsrepubliek düütschland afsehn van dat twee week lang düern intermezzo van helmut schmidt nah dat utscheeden van de fdp ut de bundsregeeren sowohl dat amt van den bundskanzler as ok dat van den butenminister besett sien strategie weer en eng anbinnen an de westeuropääschen staaten magnet theorie en wertschapliche verflechtung mit frankriek un belgien un insbesünnere en goot politisch verhältnis to den usa adenauer hett sück för dat vereenigte europa insett wiel ut sien sicht blots dat en langfristigen freeden garanteeren kunn he hett dorbi sowohl up sien politischen vörstellungen ut de weimarer republiek torüchgreepen as ok up de erfohrungen de he mit den natschonalsozialismus maakt harr wertschaplich gung de all vör dör den marshallplaan anstött perzess dör de montanunion de europääsche wertschapsgemeenschap un euratom wieder adenauer hett sien vertruen in den bankier hermann josef abs sett de infloot up de verdeelen van de marshallplaan gelder harr he hett abs gelegentlich beeden as gast to n kabinettsdisch to kommen un hett hüm ok regelmatig to sien rhöndorfer koffietafel an de he sönndags sien ratgever tosommenkommen leet inladen he hett hüm to n verhannelnsführer van de londoner schuldenkonferenz nömmt düütschland beleev mit dat wertschapswunner en upstieg un hett sück in den europääschen markt infunnen de wertschapliche integratschoon münn in de europääschen eenigungsperzesse up de de hüdige europääsche union foot wurr adenauer all mit den karlspries uttekent adenauer hett dat ok schafft dat nich eenfack verhältnis to den ehmalgen kriegsgegner frankriek to verbetern noch up de londoner negenmächtekonferenz up de de biträe van de bundsrepubliek to de nato vörbereit wurr hull adenauer den franzööschen ministerpräsidenten pierre mends france offenbar för en sowjeetschen inflootagenten bi dat deep misstruen mit dat sück de düütsche un de franzoos to de tiet drapen deen weer later sien goot persönlich verhältnis to den präsidenten van de franzöösch republiek charles de gaulle van groot bedüüden anfangs weer adenauer ehrder skeptisch as de gaulle präsident wurr seech adenauer in hüm noch en aart hindenburg en ehmalgen general de sück mit negativen folgen in de politik inmischen dee in de apenlichkeit weniger bekannt weer dat adenauer all up de bedeeligen van düütschland an en europääsch armee henarbeit hett is binnenminister gustav heinemann torüchtreeden vör allen wiel disse politik ok vör heinemann geheim hollen wurrn weer in n april hett adenauer nah den upbau van en kaseerneerten volkspolizei in de ddr den upbau van en mobile polizeitruppe up bundsebene in de bundsrepubliek fordert wat ok mit de grünnen van den bundsgrenzschuul ok passeert is de apenlichkeit hett eerst johren later erfohren dat he all en projekt genehmigt harr mit frankriek un italien gemeensam en atombombe to entwickeln dör den machtanträe van charles de gaulle wurr dat projekt henfällig wiel frankriek fortan up en eegen projekt hinstüern dee de force de frappe de militärische integratschoon wurr nich as van adenauer haapt dör en eegenständige europääsche verteidigungsgemeenschap evg sonnern dör de upnahm van de bundsrepubliek in de nato verwirklicht sien politik van de entscheeden westbinnen de en wedderbewappen van de bundsrepubliek in koop nehm oder sogor wünschen dee en weddervereenigen van düütschland aber wiet weg to rücken schien hett hüm düchtig kritik inbrocht so wurr he in n rahmen van den bundsdagsdebatte van n november över dat petersberger afkommen un de fraag of de bundsrepubliwk as van adenauer fordert vertreeder in de internatschonale ruhrbehörde entsennen sull van den spd vörsitter kurt schumacher mit den tüschenroop der bundeskanzler der alliierten verunglimpt in de wedderbewappensdiskussion van de fröh er johren weern de sozialdemokraten bang dat dordör all chancen up en baldige düütsch eenheit verspeelt würrn de parteihistoriker kurt klotzbach schrifft van en nahezu manischen fixierung auf das deutsche wiedervereinigungsziel de ahn mi beweegen hett demonstratschonen gegen en wedderbewappen organiseert an n januar hemm gustav heinemann nunmehr spd un de ehmalge justizminister thomas dehler fdp vör den bundsdag mit de politik van adenauer afrekent dehler hett hüm vörsmeeten dat he de weddervereenigen gor nich ernsthaft erstrebt harr he würr sogor angesicht de saakzwänge van den koolen krieg in n grunde up politik verzichten die eigentlichen entscheidungen gehen am parlament auch am kabinett vorbei dorher würr he sück schaamen nich as heinemann de moot to n rückträe harrt to hemm de hett in sien reed adenauer vörsmeeten de stalin noten as belanglos afdaan to hemm ofschons se doch up weite zustimmung ok binnerhelv van sien eegen partei stött weern de reden wurrn live in t radio överdraagen un harrn en millionenpublikum wat in de cdu führung temelk besörgnis utlöösen dee fraktschonsvörsitter heinrich krone seech all en neue dolchstoßlegende adenauer wolle die wiedervereinigung nicht mit blick up den kommenden wahlkamp hett he raaden natschonale themen düütlich starker to betonen as bither schwarz wiest dorgegen dorup hen dat man stets den historschen kontext van de adenauersche positschonen berücksichtigen müss zitat gewiß finden sich weiterhin einzelne autoren die von der annahme ausgehen die angebliche wiedervereinigungspolitik dieses bundeskanzlers sei eine einzige große lüge gewesen und er trage die hauptschuld an den leiden der teilung wenn man mit dieser gewißheit an adenauer herangeht werden sich immer wieder dokumente finden die diesen verdacht bestätigen sofern man nur sorge trägt den historischen kontext auszublenden hans peter schwarz adenauer hett sück ok tatkräftig um de versöhnung mit de jöden bemöht en anfänglich gemeensam mit hermann josef abs entwickelt plaan wurr weer ümsmeeten de harr en spende van teihn millionen dm as utrckend ansehn un de uprichten van en krankenhuus in israel vörsehn dat afslooten luxemborger afkommen mit den nee grünnd staat israel stell en eerste geste van entschuldigung dor gegen den wedderstand van sien finanzminister hett adenauer de betallen van en weddergootmaaken van milliarden dm dm för jeden israeelschen flüchtling an israel dör de vörweegend ut warenleefern bestunn de ut düütsch produktschoon stammen deen in new york is he mit den israeelschen ministerpräsidenten david ben gurion tosommendrapen nah upnahm van diplomatisch betrecken to israel is he in dat folgend johr as eerst hoochrangig düütsch politiker nah den tweeten weltkrieg nah israel reist an n märz is um uhr en an bundskanzler adenauer adresseert päckchen in dat polizeipräsidium münchen explodeert de polizeibeamter karl reichert keem dorbi to dood twee mit de afgaav van dat päckchen bi de post beupdraagt jungs harrn dat to de polizei brocht wiel se van hör updraggever verfolgt wurrn as sück in n toog van de ermittlungen herutstellen dee dat de spooren to splittergruppen van de uplööst jöödschen partisanen un ünnergrundorganisatschoon irgun führen deen hett sück de bundsregeeren dorto entslooten dat bewiesmaterial geheim to hollen um kien antisemitischen reaktschonen in de apenlichkeit to provozeeren fief verdächtige wurrn nah israel afschaaven de mootmaatlich drahttrecker jakob farshtej de bombenbauer elieser sudit as ok de överbringer van de bombe josef kronstein sünd entkommen woruphen van düütsch siet nichts wieder mehr ünnernommen wurr de premierminister van israel david ben gurion hett disse entscheeden begrööt uns all sück adenauer tietlevens dorför verbunnen wiest hemm um de so nah un nah nee wassen bilateralen betrecken nich noch tosätzlich to belasten hemm de düütsch behörden de ermittlungen instellt to de oorheverschap van den anslag hett elieser sudit later en book schreven wornah as drahttrecker för den anslag up adenauer de ehmalge kommandant van den irgun chef van de cherut partei un latere israeelsch ministerpräsident menachem begin ween hemm sall luut dorstellen van den mittäter elieser sudit weer dat nich dorum gahn adenauer ümtobringen allen beteiligten sei klar gewesen dass die bomben ihr vorgebliches ziel nicht erreichen würden sonnern för allen um de apenliche upmarksomkeit de grund dorför weer de nah begin sien ansicht in de verfehlt reparatschonspolitik van de bundsregeeren tegenöver israel to söken begin weer immer de meenung de weddergottmaakensbetallen harrn nich an de israeelsch regeeren sonnern direkt an de familien van de opfer gahn mussen de eng politik van de westbinnen führ ünner de dormaligen gegevenheiten dwangslöpig to n konflikt mit de sowjetunion de in de folge van den tweeten weltkrieg upkommen ideologischen gegensätze hemm to de deelen van europa un de welt in twee blöcke führt den ostblock ünner de dormals noch unstrittigen führung van de sowjetunion un dat westlich lager ünner de führung van de usa ofschons he apenlich anerkennt hett dat in all staaten van osteuropa nach den tweeten weltkrieg en berechtigt misstruen tegenöver düütschland bestahn dee hett sück adenauer wiegert up de politischen forderungen van de ostblockstaatenintogahn för hüm weer en weddervereenigen blots mögelk un antostreeven wenn dat mit free demokraatschen wahlen passeeren würr för hüm führ de kurs van de stärke tomindst in apenlich bekunnen langfristig to en weddervereenigen ünner free bedingungen kooperatschoon mit de kommunistisch ddr weer för hüm blots in ganz lütt träen mögelk up dormals faken antodrapen düütschlandpolitischen konzepte de en neutralität un en darten weg tüschen westlich un östlich system in en gesamtdütschland vörsehn dee hett he tonächst nichts geeven düütschland muss sück nah den von deutschen vom zaune gebrochenen krieg dat vertruen van de free welt weer verdeenen un drüff kien schaukelpolitik bedrieven adenauer hett dorum de stalin noten aflehnt in de stalin en weddervereenigen un free wahlen ünner de bedingung van de neutralität van dat vereenigte düütschland vörslahn harr nahdem de sowjetunion in n januar offiziell den kriegstostand mit düütschland afslooten harr is adenauer in n september mit en groot delegatschoon nah moskau reist un hett dorbi de freelaaten van de letzt düütsch kriegsfangenen ut den tweeten weltkrieg de sück noch as kriegsverbreker veroorrdeelt in sowjeetsch fangenschap befunnen henkreegen as nah den dood van adenauer in en umfraag nah de sien gröttste leistung fraagt wurr wurr de so nömmt heimkehr der zehntausend an n fakendsten nömmt to glieker tiet hett he ok de upnahm van diplomatisch betrecken tüschen de beid staaten verinbart wenig daag nah sien rückkehr nah bonn hett he de hallstein doktrin dörsett de den alleenvertreedensanspröök van de bundsrepubliek för düütschland fastschreev un de upnahm van diplomatisch betrecken to de anner ostblock staaten bit to de ostpolitik van willy brandt blockeeren dee en eersten ansatz to en ostpolitik hett adenauer in n märz utprobeert ahn beachten van de apenlichkeit hett he bi botschopper andrei andrejewitsch smirnow utloot of dee sowjetunion nich de ddr den status van öösterriek gewähren kunn dat heet free sülvstbestimmen bi internatschonal garanteert neutralität van de möglichkeit van en weddervereenigen weer kien reed adenauer hett dorup henwiest dat he de angelegenheit nicht vom standpunkt des deutschen nationalismus sehn dee offenkundig weer he dorför dat weddervereenigungsgebot van dat grundgesett achtern an to stellen wenn sück blots de levenssituatschoon van de ddr börger verbetern leet de versöök bleev ahn spood in dat politisch denken van adenauer weer de expansionistische charakter van de politik van de sowjetunion de he in sien reden geern as sowjetrußland oder moskau umschreev en fast grött moskaus ziel ist auch heute noch ohne jegliche einschränkung die eroberung der welt und die herrschaft des kommunismus later hett he disse sicht wat anners sehn as he up sien letzt cdu bundsparteidag in n märz seggt hett daß die sowjetunion in die reihe der völker eingetreten ist die den frieden wollen anlaat dorför weer de spoodriek sowjeetsch vermiddeln in n indisch pakistaanschen krieg van mit disse meenen hett adenauer völ van sien anhänger irriteert nahdem de grundsatzentscheeden för de soziale marktwertschap fallen weer hett adenauer de wertschaps un sozialpolitik wietgahnd sien fackministern insbesünnere den bundswertschapsminister ludwig erhard överlaaten he sülvst hett sück up de butenpolitik konzentreert von der außenpolitik der außenpolitischen entwicklung hängt alles ab hängt die ganze wirtschaft ab hängt ab was wir auf sozialem gebiet machen so sien begrünnen allerdings weer adenauer in n vergliek to erhard wesentlich upslootener tegenöver wertschapsverbänden un gewerkschapen ok in de sozialpolitik hett he sück inmischt bispeelswies hett adenauer gegen den raat van ludwig erhard de umstellung van de gesettlich rentenversekern up en umlaagfinanzeeren dörsett dordör wurr dat mögelk de renten eenmalig düchtig antoheeven un se denn jedes johr proportschonal to de entwicklung van de bruttolöhne to erhöhen de fröher immer vörhannen öllersarmoot as folg van stiegend verbruukerpriesen bi nich stiegend renten weer dordör för johrteihnten vörbi över wohrschoon van sien wertschapsminister sall sück adenauer mit den hinwies kinder kriegen die leute immer henwegsett hemm de för dat umlaagverfohren weer hemm sück ok up dat so nömmt mackenroth theorem beropen nah den de finanzeeren van de renten immer ut dat loopend volksinkommen betallt wurrn moot neben sien insatz fär dat umlaagverfohren hett sück adenauer ok dorför insett de kriegsfolgen sozial uptofangen dat führ to gesetten to de versörgen van kriegsbesehrten un achterbleeven to ingleederrungsgesetten för verdreevene un flüchtlings un den so nömmt lastenutgliek doröver herut is adenauer dorför intreeden dat nah mögelkeit völ minschen an dat wertschapswunner un sien erfolgen deelhemm kunnen dat führ denn to dat bedrievsverfaatengesett ünner annern mitbestimmen dat montan mitbestimmensgesett de deelprivatiseeren van firmen as preussag un volkswagen mit so nömmt volksaktien as ok to dat vermögensbillensgesett in de amtstiet van adenauer weer de butenpolitik an n meesten umstreeden nahderhen wurrd he aber faken för sien sellschopspolitisch maatnahmen kritiseert wiels hüm dat gelung de bundsrepubliek butenpolitisch bit to de weddervereenigen in hör grundtüüg fasttoleggen hett he versöcht sellschopspolitisch en konservative politik ut kaiserriek un weimarer republiek wieder to verfolgen de slogan keine experimente eegentlich blots up de butenpolitik betrucken wurr in dat apenliche verständnis to den charakteriseerend begreep van adenauer sien politik de besetten för de ressorts binnenpolitik un justiz sünd hüm ok blots mau van de hand gahn sien wunschkandidat för dat binnenministerium robert lehr cdu is an den wedderspröök van de fraktschoon scheitert un nah blots een amtstiet wurr dat ehmalge dnvp liddmaat van de cdu nich mal mehr för den bundsdag nomineert he hett denn aber heinemann as bundsminister ersetten kunnt un is offiziell ut öllergrünnen nich weer antreeden de eerste justizminister thomas dehler fdp muss nah blots een amtstiet gahn wiel sück bundspräsident theodor heuss wiegert hett sien ernennensoorkunn to ünnerschrieven un de präsident van dat bundsverfaatensgericht hermann höpker aschoff mit rückträe droht hett wenn dehler weer minister wurrn dee adenauer hett up en konfrontativen kurs tegenöver den kommunisten aber ok den sozialdemokraten sett de sozialdemokraten weern sien rhetorik nah ideologisch eng mit den kommunisten verwandt besünners tegenöver herbert wehner harr he en hooch misstruen in sien amtszeit fullen de so nömmt adenauer erlass to de verfaatentrüe van de apenlich bedeensteten un dat van de bundsregeeren beandraagt un van dat bundsverfaatensgericht utspraaken kpd verbot wenige johren nah dat verbot gegen de nsdap nahfolgepartei sozialistische reichspartei srp de grünnd bundeszentrale für heimatdienst vörlöper van de bundeszentrale für politische bildung hett in den koolen krieg en strikten antikommunistischen kurs verfolgt wiels adenauer mit macht versöcht hett jeden ansatz van kommunistisch politik in n twiefel ok straafrechtlich to behanneln verfolg he de strategie ok ehmalge amtsdräger van den ns staat intogleedern sofeern se sück to de bundsrepubliek un to de demokratie bekennen deen an n symbolträchtigsten passeer dit mit hans globke de ehmalge herutgever van den kommentar to de nürnbarger rassegesett en un hööftverantwortliche för de antisemitische natschonalsozialistische namensänderungsverordnung hett siet oktober för adenauer dat bundskanzleramt leit adenauer leet sück dör all kritik nich dorvan afbringen hüm up de stäe to laaten de organisatschon gehlen deren chef un tallriek mitarbeiter ebenfalls all in ähnlich upgaven för dat ns regime arbeit harrn gung in n wesentlichen unverännert in den bundsnahrichtendeenst up ebenso hett adenauer theodor oberländer to n minister för verdreevene flüchtlinge un kriegsgeschädigte beropen noch wirkungsrieker aber weer dat fdp justizminister thomas dehler mit tostimmen van adenauer in dat nee uptobauen justizministerium un de gerichtsbarkeit völ juristen ut de tiet van den natschonalsozialismus övernehm adenauer hett sück för en enn n van de entnazifizeeren utspraaken adenauer de immer weer betonnt harr dat man bi den upbau van dat butenministerium up erfohren diplomaten torüchgriepen muss hett in de bundsdagsdebatte över den utschussbericht in n oktober ünner annern seggt zitat wir sollten jetzt mit der naziriecherei einmal schluss machen denn verlassen sie sich darauf wenn wir damit anfangen weiß man nicht wo es aufhört in de fröh johren van de regeeren adenauer fullen umfangriek revisionen van de kriegsverbreekerperzesse direkt nah den tweeten weltkrieg en straaffreeheitsgesett för ns minnerbelastete wiel adenauer bekennender un praktizeerender katholik weer hemm völ tietgenossen vermoot dat sien politik van de kark beinfloot weer sowiet dat um weltanschauliche dinge gung hett he sück bemöht ansichten to vertreeden de van gloovend christen van beid konfessionen ünnerstütt wurrn adenauer hett dat henkreegen dat in dat traditschonell konfessionell zerstreeden düütschland en partei mit christlich grundsätzen entstunn de för bei konfessionen wählbar weer to n enn van sien regeerenstiet hemm denn ok konfessionelle motive bi de wahlen blots noch en minn rull speelt dennoch wurr hüm faken ünnerstellt dat he de weddervereenigen nicht wullt harr um en protestantisch wählermehrheit oder en van de sozialdemokraten to verhinnern he harr all vör den zonenutschuss van de cdu dorvör wohrschoot dat bi politisch un wertschaplich gliekstellung van de sowjeetsch zoon de sozialdemokraten bi wahlen de mehrheit kriegen würrn konrad adenauer gull bi sien anhänger as nich to överdrapen wahlkämper för hüm fung de nächste wahl an n dag nah de wahl an neben sien sinn för wichtige themen hemm hüm sien slagfertigkeit un en för sien öller groot leistungsfähigkeit uttekent trotz en hüm fröher ünnerstellt swaak gesundheit van den militärdeenst weer he wegen swaak konstitutschoon befreet wurrn later wull hüm ut den glieken grund kien levensversekerung hemm un ut twee swoor grippe erkrankungen van hör chef muss sück sien umgebung jedes johr instellen kunn he mehrere veranstaltungen pro dag bestrieden nebenher de regeerensgeschäfte erledigen bit in de nacht mit journalisten diskuteeren un an n nächsten tag in vull frische weer antreeden dorgegen staht aber deelwies berichte dat he siet en autounfall nich mehr ahn tabletten slaapen kunn un middags faken slaap bruuken dee as bundskanzler hett he gelegentlich dat upputschmittel pervitin nommen hart un blootgefäße weern bemarkenswert gesund wat ok doran leeg dat adenauer nich rooken dee un bi en för de dormalige tiet wenig begäng körpergrött van cm kien kilo weegen dee de dormals johrige adenauer harr all up de rhöndorfer konferenz sien dokter paul martini ziteert de meenen dee adenauer kunn gesundheitlich problemlos noch een of twee johren kanzler blieven tatsächlich reck he en amtstiet van johren wat eerst van helmut kohl överdraapen wurr nah eenig weeken hett adenauer sien kandidatur weer torüchtrucken nahdem sowohl heuss as ok inflootriek parlamentarier ehrn wedderstand gegen adenauer sien afsicht de machtgewichtungen in dat politisch system to ännern düütlich maakt harrn dorto keem dat adenauer de wahl van ludwig erhard to n bundskanzler verhinnern wull sien verzicht up de kandidatur hett adenauer an n juni dormit begrünnd dat sück intüschen de butenpolitische situation verschlechtert harr un he dat bi disse entwicklung nicht verantworten kunn den jetzigen posten as bundskanzler to verlaaten to n bundspräsidenten hett man denn an n juli den bitherigen landwertschapsminister heinrich lübke wählt an den lang anhollen striet um sien nahfolge weer he nich unbedeeligt sien meenen nah harr erhard weder noog führungsualitäten noch en huusmacht in de cdu adenauer hett aber nichts övernommen um en beteren kandidaten uptobauen sien favoriten de he tüschendör harr de bundsminister franz etzel heinrich krone un gerhard schröder kreegen nie noog ünnerstütten van hüm as dat se wirklich ernsthafte herutforderer van den populären erhard harrn wurrn kunnt de versöök van adenauer en van den bund kontrolleert düütschland feernsehn as konkurrenz to de van de länner kontrolleert ard uptobauen is in n februar an dat rundfunk oordeel van dat bundsverfaatensgericht scheitert in de tiet van den wahlkamp to de bundsdagswahl full de bau van de berliner müer an n august mit sien entscheeden eerst twee week later berlin to besöken kreeg he blots unverständnis ebenso mit sien düütliche kritik an den berliner börgermeester willy brandt nahdem bi disse wahl de unionsparteien de afsolute mehrheit verloren harrn is hüm dat gelungen mit hülp van de fdp de sück in n wahlkamp för sien aflösen utspraaken harrn as ok deelen van de cdu csu nochmals to n kanzler wählt to wurrn dorför hett he verspraaken fröh noog för de nächste wahl torüchtotreeden um för en nahfolger bott to maken hett sück aber wiegert en verbindlichen termin to seggen nah de spiegel affäär de den verteedigungsminister franz josef strauß wegen de sien hannelnswiesen to fall broch hett he sück up de harvst fastleggt en wieder langfristig ergevnis van de politik van adenauer hett de utsöhnen mit frankriek bedrapen in n juli hemm adenauer un de gaulle an en symbolträchtigen versöhnungsmesse in de kathedrale van reims deelnommen en hööchtpunkt in sien letzt amtstiet weer in n januar de afsluss van den lyse verdrag tüschen de franzöösch republiek un de bundsrepubliek düütschland mit dit verdragswark hemm adenauer un de gaulle offiziell dat enn n van de langdüern so nömmt arvfeindschap tüschen de beid länner besegelt beid regeeren hemm en eng tosommenarbeit van beid länner mit regelmatigen regeerenskonsultatschonen vereenbart sien letzt johren as kanzler wurrn dör sien verbeetend kamp so lang as mögelk in t amt to blieven un dör den vergevlichen versöök de wahl van ludwig erhard as nahfolger to verhinnern in den schadden stellt faken wurr he in disse tiet as der alte betekent de verafscheeden van adenauer dör de bundswehr funn an n oktober up den flegerhorst wunstorf statt bundsdagspräsident eugen gerstenmaier hett to de würdigung van den scheeden kanzler seggt konrad adenauer hat sich um das vaterland verdient gemacht ok nah sien rücktoog ut de politik kritiseer ademauer as cdu vörsitter sien nahfolger de he nich lieden kunn kört vör sien dood hett he noch den stört van erhard beleevt der eine is wech weer sien kommentar he hett dör zeitungsartikel reden un interviews noch in dat politische geschehen ingreepen sück vör de bundsdagswahl noch postiv över en mögelke groot koalitschoon ütert in stell nah den amtsanträe van dat kabinett ünner kurt georg kiesinger an n dezember fast dat diplomatische betrecken to de staaten van osteuropa mögelk weern wat en grundsätzliche afkehr van de hallstein doktrin bedüüden dee in de johren nah sien kanzlerschap schreev adenauer sien in mehreren bänden herutbrocht memoiren över sien politische tätigkeit nah de in deelen in t engelsche franzöösche italieensche un russische översett wurrn he hett mehrere internatschonal beacht utlandsreisen ünnernommen bit to sien dood weer he liddmaat van den bundsdag un dordör mit johren un dreenhalf maand de bither öldste bundsdagsafordnete noch van sien starvensbett ut hett he kiesinger mit raatslääg ünnerstütt an n april söss daag vör sien tatsächlichen dood is de westdüütsch rundfunk en falschinfo up de liem gahn un hett dat live programm van dat wdr mittagsmagazin ünnerbraken över den bedrohlichen gesundheitstostand van adenauer de toletzt an n februar in n bundsdag uptreeden weer harrn de medien tovör siet daag spekuleert de moderator van de sennen hett en telefon interview mit den henwies an de tohörer afslooten dat en traurige nachricht aus rhöndorf verwacht wurr un dat wurrn mehrere stücke mit truermusik inspeelt in bonn hett dat verteedigungsministerium daruphen truerbeflaggung anordnet in münchen hemm sück de afordneten van den bayerischen landdag to en swiegminüüt erhaben dat kabinett wurr to en sonnersitzung inberopen in london wurrn butenminister willy brandt un en düütsch parlamentarierdelegatschoon mit bileidsbekundungen överhööft de jüst in bonn wielend britisch verteidigungsminister harr den dood van adenauer nah london meld anner medien un nahrichtenagenturen hemm de falschmeldung weltwiet verbreedt dat latere beklagen van anner medien de wdr harr en falschmeldung verbreedt is aber insofern nich richtig ween wiel wöör as etwa konrad adenauer ist tot nich seggt wurrn sünd dör en missverständnis harr dat sweedsch blatt dagens nyheter ok all mal den dood van adenauer meld adenauer is an n april nah kört grippe un dree hartinfarkten in dat öller van johren in sien huus in rhöndorf storven den eersten hartinfarkt harr he all enn harrt den tweeten an n märz un den darten wenige daag later in familie un früendeskreis sünd verbörgt sien letzt wöör da jitt et nix zo kriesche dor gifft dat nichts to blaahn richt an sien dochter libet de in traanen utbraken weer söss daag nah sien dood an n mörgen van den april funn in den plenarsaal van den düütschen bundsdag en staatsakt to ehren van adenauer statt doran hett sück dat staatsbegrävnis anslooten an dat neben den staatspräsidenten van frankriek de gaulle un us präsident johnson regeerenschefs as ok butenminister un botschopper ut all tosommen staaten deelnehmen deen de afscheed van adenauer wurr mit en reuiem in n kölner dom vörnommen arzbischop joseph kardinal frings hett dat pontifikalamt zelebreert an n sarg hemm hoochrangig offiziere van de bundswehr allesamt ridderkrüüzdräger afwesselnd de ehrenwaak hollen ansluutend hett de bundsmarine den sarg mit dat schnellboot kondor in en schippskonvoi up den rhien nah bad honnef rhöndorf överführt dor wurr adenauer up den waldkarkhoff bisett an n januar hett adenauer in de pfarrkark st stephan emma weyer de dochter van den ansehn kölner galeristen un nichte van den lateren rieksdagspräsidenten max wallraf heiraadt ut disse ehe stammen de kinner konrad max un maria ria nah sien hochtiet hett he in de klosterstraße in köln lindenthal to hüer wahnt nah de gebort van de kinner hett he dat huus max bruch straße in köln lindenthal köfft in dat dee familie intrucken is an n oktober is sien eerst fru storven an september hett adenauer auguste zinsser nömmt gussie dochter van den dermatologen ferdinand zinsser un süster van ernst zinsser heiraadt mit hör harr he wiesere fief kinner ferdinand bald nah de gebort storven paul charlotte lotte elisabeth libet un georg auguste adenauer is storven in de forschung is dat umstreede of de doodsoorsaak leukämie weer oder de folg van en sülvstmordversöök den se in gestapo haft ünnernommen harr ut reue wiel se den vernehmungsbeamten ünner de drohung de döchter in n appellhofkeller in haft to nehmen adenauer sien upenholtsoort verraaden harr de enkel van adenauer sven georg adenauer söhn van georg is landraat in n kreis gütersloh en anner enkel patrick adenauer söhn van konrad weer van bit präsident van de arbeitsgemeinschaft selbständiger unternehmer tüschen mai un april hett he van sien jöödschen früend paul wiener de villa wiener hüürt en möbleert eckhuus in neubabelsberg rosa luxemburg straße fröher augustastraße in n mai is he denn nah rhöndorf umtrucken tonächst in en hüürt huus in de löwenburgstraße denn af dezember in sien nee huus in n zennigsweg dat sien schwager de architekt ernst zinsser entworfen harr betallen kunn he dat vör allen ut dat nahbetallen van sien pension un en entschädigung för sien kölner huus för dat he van de stadt köln rieksmark kreeg sien huus in köln lindenthal wurr hüm nah torüchöverdragen in sien rhöndorfer wahnsitt is he in n april storven nie to enn baut wurrn is de as geschenk van de wertschap an adenauer plaant adenauervilla mit m in den eifler kammerwald den bauantrag van n juli för den neubau eines jagd wochenend und gästehauses bei duppach up en uadratmeter groot grundstück harr baurat dr ing friedrich spennrath ünnerschreeven dormals vörstandsvörsitter van aeg un präsident van de industrie un handelskamer berlin as bekannt wurr dat adenauer bi en berlinbesöök in de sien grunewald villa uartier nommen harr un de an den bau van de villa bedeeligt architekt heribert multhaupt adenauer sien schwegersöhn weer wurrn um dat vörhebben korruptschonsspekulatschonen luut nahdem de apenlich wurrn sünd de arbeiten nah wenig maand stoppt wurrn adenauer harr dat geschenk aflehnt un weer noch dree johr later över de loopend vernünftige bereinigung in kenntnis sett wurrn um sien wahnhuus in rhöndorf pleeg he en grooten gorden mit en südlännsch anmooden völfalt van planten plastiken un pütten as ok vör allen rosen de adenauer leeven aber entgegen en wiet verbreedt legende nich tüchten dee de gorden erinnert an dat nördliche italien dat adenauer schätzen un leeven lehrt harr in cadenabbia an n comer see wo he in de letzt teihn johren van sien levens regelmaatig sien urlaub verbrocht hett hett he ok dat boccia speel kennenlehrt dat hüm so düchtig anspreeken dee dat he sück in sien gorden in rhöndorf as ok in den park van dat palais schaumburg in bonn en bahn dorför bauen leet konrad adenauer weer grünnensliddmaat in den rotary club köln un in n düütschen werkbund in sien langjohrigen wahnoort rhöndorf weer he ehrenliddmaat van den kathoolschen börgervereen as ok liddmaat van den oortsvereen rhöndorf de sück to n bürger und ortsverein rhöndorf tosommensluuten deen as utfinner hett sück adenauer dree patente sekert so etwa dat för en verfahren zur herstellung eines dem rheinischen roggenschwarzbrot ähnelnden schrotbrotes kölner brot tosommen mit jean un josef oebel en wieder utfinnen weer de von innen beleuchtete stopfkugel wiel aber all de aeg en patent anmeldt harr wurr dat stopfei van adenauer blots van sien fru insett buterdem hett he kört nah den eersten weltkrieg en nee utgeet för gordengeetkannen anmeld de mit en beweglichen klapp afdeckt wurrn kunn entsprekend patente wurrn aber nich bekannt maakt buterdem hett he en sojaworst kölner worst utfunnen wiel in disse tieden fleesch knapp weer de patentantrag wurr aber wegen en formfehler in düütschland nich anerkannt un stattdessen blots in england anmeldt nahdem he in de tiet van den natschonalsozialismus sien amt verloren harr hett he in de free wurrn tiet ok dormit verbrocht an wiederen utfinnen to arbeiten in disse tiet entstunn de einrichtung zum schutz gegen blendung durch scheinwerfer entgegenkommender fahrzeuge bestehend aus einem kopfschirm oder einer brille de wurr aber an n september van dat patentamt aflehnt mit de begrünnen dat dat nichts nees weer wiedere kuriose utfinnen weern de elektrobürste zur schädlingsbekämpfung un de ortsfeste brausekopf für gießkannen wiel deraardige utfinnen meestens kien spood bi de anmellen to dat patent harrn hett adenauer disse aktivitäten in sien memoiren nicht nömmt adenauer kreeg in de loop van sien leven tallriek staatliche un nichtstaatliche natschonale un internatschonale utteknungen un orden de de wertschätzung besünnes van sien wirken as bundskanzler af un dormit internatschonal ok anerkennung van sien politik för de noch jung bundesrepubliek düütschland wedderspeegeln adenauer weer ünner annern ehrenbörger van bad honnef as ok van baden baden berlin bonn griante cadenabbia de stadt köln de universität to köln un van trier adenauer kreeg all tosommen ehrendoktertitel dorünner glieks fief van de fakultäten van de universität to köln un acht in den usa de wenig begäng fief ehrendoktets van all dormalig fakultäten sünd dormit begrünnd dat de weddergrünnen van de universität nich ahn adenauer sien todoon tostannen kommen weer de beide ersten wurrn van de överleit fakultäten van de vörgängerhoochscholen hannelshoochschool köln un akademie für praktische medizin verleeht de övrigen keemen nah de konstitueeren un konsolideeren van de folgend fakultäten dorto de math nat fakultät wurr eerst ut de phil fak utgleedert de ehrungen nah sünd up sien politik in dat nahkriegsdüütschland torüchtoführen adenauer wurr kört vör dat enn van dat königriek preußen mit eenig preußisch orden ehrt dorünner dat verdeenstkrüüz för kriegshülp preußen dat iesern krüüz an n witt band un den rooden adlerorden klass in n januar weer adenauer de eerste dräger van dat bundsverdeenstkrüüz grootkrüüz in besünner utführung in n mai wurrr hüm de bayerische verdeenstorden verleeht van den hiligen stohl kreeg adenauer dör paapst pius xii in n dezember den orden vom goldenen sporn as dräger van dissen orden harr he theoretisch dat recht up en peerd in en kark intorieden in n september hett hüm paapst paul vi tosätzlich den christusorden de hööchste utteknung van den hilligen stohl verleeht neben antonio segni is adenauer dormit de bitlang eenzige persönlichkeit de beid päpstlich orden kreegen hett adenauer weer siet ridder van den souveränen malteserorden de utteeknung sien eerste buterhalv van düütschland nah wurr hüm to n anlaat van den staatsbesöök in italien tospraaken wurr he ok as ehrenridder in den düütschen orden upnommen ünner de internatschonalen staatlichen ehrungen in sien tiet as bundskanzler weer de orden van dat krüüz van den süden in brasilien in n juli de eerste nah tammann is dat bemarkenswert wiel brasilien in tweeten weltkrieg as eenzig südamerikaansch land truppen gegen dat düütsch riek entsandt harr un de utteknung somit as utsöhnung to verstah weer in dat sülvig johr wurr adenauer in südamerika ok in peru mit den orden el sol del per in argentinien mit dat grootkrüüz van den orden de mayo al mrito un kolumbien mit den orden de boyac uttekent keem mexiko mit dat grootkrüüz van den orden van den aztekschen adler dorto de eerste staatliche ehrung in europa kreeg adenauer enn in italien dör dat grootkrüüz van den verdeenstorden van de italieensch republiek dornah folgten grekenland mit dat grootkrüüz van den königlichen orden van georg den eersten iesland mit dat grootkrüüz van den falkenorden portugal mit den christusorden belgien mit dat grootkrüüz van den leopold ordens und grootbritannien mit dat grootkrüüz van den order of st michael and st george keem luxemborg dorto mit dat grootkrüüz van den orden der eichenkrone hett hüm de nedderlannsch königin juliana den orden van den nedderlannschen löwen as grootkrüüz verleeht wurr he in de franzöösch ehrenlegion upnommen in japan kreeg adenauer van kaiser hirohito den orden der aufgehenden sonne klasse dree johr later kreeg he deren hööchste stuuf den orden der aufgehenden sonne mit paulownien blüten aufgrund seines langjährigen engagements zur verständigung der japanisch deutschen freundschaft sowie für den frieden und die wohlfahrt in der welt in n mai kreeg he den karlspries van de stadt aken als kraftvollen förderer eines einigen europa dat time magazin hett adenauer to n man of the year mann van dat johr nömmt förr sien talent as meister der vereinfachung kreeg adenauer to dat jubiläum van den akener karnevalsvereen den orden wider den tierischen ernst bi de priesverleehn leet he sück aber as bitlang eenziger neben helmut schmidt un karl theodor zu guttenberg vertreeden adenauer sien fähigkeit för de he den orden kreeg ok komplizeert saaken vereenfackt un för jeden to verstahn dortostellen wurrd van sien biographen mehrfack besünners nömmt to de internatschonalen gordenbauutstellung wurr en van adenauer sülvst utsöcht rosensoort nah hüm nömmt nah adenauer sünd ok völ bauwarken nömmt wurrn de flooghaben köln bonn drocht sien naam ebenso de berliner parteizentrale van de cdu dat fröhere bonner huus wurr afreeten neben tallriek plätzen straaten un alleen sünd ok mehrere brüggenbauwarken nah hüm nömmt kiek konrad adenauer brügg en van de beid regeerensmaschinen airbus a van de luftwappen floogbereitschap drocht as ok en kaserne in köln den naam van den eersten düütschen bundskanzler in n mai wurr vör dat bundskanzleramt in bonn en van hubertus von pilgrim schafft plastik van sien kopp upstellt de weer ansluutend as symbol van de bonner republiek faken in t feernsehn to sehn denn völ kameralüüd sünd up dat porträt schwenkt wenn se dat bundskanzleramt wiesen deen en wieder denkmal wurr adenauer mit en büste in de walhalla bi regensborg sett de mercedes benz en typisch düütsch staatskarosse van de er johren is noch hüüd nah sien prominenten bruuker as adenauer mercedes bekannt de originale adenauer mercedes is in dat haus der geschichte der bundesrepublik deutschland in bonn utstellt twee bedüüdend stiftungen dragen de naam van adenauer eenmal is dat de parteinahe stiftung van de cdu in sankt augustin de siet konrad adenauer stiftung heet un up de grünnd gesellschaft für christlich demokratische bildungsarbeit torüchgeiht un to n annern de stiftung bundeskanzler adenauer haus rhöndorf de noch in dat doodsjohr inricht un in hör hüüdig form upricht wurr de konrad adenauer stiftung sett sück natschonal un internatschonal för politische bildung as ok de förderung van de europäääsch eenigung in ünnerstütt kunst un kultur fördert begabte studenten un doktoranden mit stipendien un dokumenteert un forscht de geschichtliche entwicklung van de christlich demokraatsch bewegung ut de stiftung bundeskanzler adenauer haus de to de fief politikergedenkstiftungen van den bund hörrt betallt un organiseert dat erhollen van dat fröhere wahnhuus van konrad adenauer in rhöndorf un de sien togänglichkeit in n rahmen van apenlich führungen ferner is se tostännig för de pleeg un utbau van dat siet immer mehr wassend umfangriek adenauer archiv ut de sien bestände in tosommenarbeit mit regelmatig wetenschaplichen editschonen un verapenlichungen to dat leven un wark van adenauer hervörgaht ok dat graff van adenauer up den rhöndorfer karkhoff is van de stiftung to pleegen etwa institutschonen dorünner ok welke ut dat utland vergeeven konrad adenauer priese sien vaderstadt köln ehrt hüm siet mit de stiftung van hör konrad adenauer pries de all twee johr undoteert verleeht wurrd en van de eersten nee intercity express iesenbahn ice wurr nah konrad adenauer nömmt bildbiografien und photodokumentationen zu levensafsnitten prinzipien werte un stil handlungsmotive to eenzelaspekten historisch kritische bewertung ludwig wilhelm erhard februar in fürth mai in bonn weer en cdu politiker un wertschapswetenschapler he weer van bit bundsminister för weertschap un gull in disse funktschoon as vader van dat düütsch wertschapswunner un van dat as soziale marktwirtschaft kennteekend wertschapssystem van de bundsrepubliek düütschland buterdem weer he van bit viezkanzler un van bit de tweet bundskanzler as nahfolger van konrad adenauer van de bundsrepubliek düütschland ludwig erhard wurr an februar as söhn vun de textilworenhändler wilhelm philipp erhard de ut dat dörp rannungen ünnerfranken stammen de un sien fru augusta borene hassold in fürth boren ludwig weer dat tweete van veer kinner de all evangeelsch döfft wurrn sünd ofschons sien vader kathoolsch weer in dat öller van twee johr is he an spinaler kinnerlähmung krank wurrn ut disse tiet hett he en deformeerten foot behollen erhard hett in fürth de volks un realschool besöcht dornah fung he en utbillen as wittworenhändler an in dat fröhjohr hett he de utbillen as eenzelhannelskoopmann afslooten dornah nehm erhard as suldat van de bayerische armee an n eersten weltkrieg deel he weer mit dat feldartillerie regiment in rumänien un an de westfront insett wo he enn september bi ypern dör en handgranate swoor besehrt wurrn is söben operatschonen weern nödig dat hett he körperlich aber nich seelisch verwunnen lang stahn achter de ladentheke in dat geschäft van sien vader weer denn aber nich mehr mögelk so dat erhard in de wetenschap wesselt is van bit hett erhard ahn abitur an de dormals nee grünnd hannelshoochschool nürnbarg studeert un kreeg dor den afsluss as diplom koopmann ansluutend hett he noch en studium in bedrievswertschapslehre un soziologie an de universität frankfort maakt un dor sien doktertitel dr rer pol bi franz oppenheimer över wesen und inhalt der werteinheit kreegen as sien akademischen lehrer hett he besünners wilhelm rieger un franz oppenheimer schätzt denen he sück in levenslang dankborkeit verbunnen föhlen dee de promotschoon weer en kritische reflexion to de arbeitswerttheorie van den doktervader de noot dorför weer gut eerst kunn erhard beroplich weer foot faaten nahdem dat geschäft van sien vader de inflatschonstiet nich överleeft harr erhard wurr assistent bi dat institut för wertschapsbeobachtung van de düütsch fardigware an de hannelshoochschool nürnbarg grünner van dat institut weer dree johr tovör de natschonalökonom wilhelm vershofen ween de de natschonalversammlung anhörrt harr vörbild weer dat amerikaansch national bureau of economic research aber to de sien düütsch gegenstück hett sück bald dat berliner berliner institut för konjunkturforschung entwickelt dat geiht ünner annern up erhard torüch dat dat nürnarger institut sück in dat dart riek up de marktforschung för industriekunden verleggen dee van bit weer erhard as wetenschaplich assistent later as stellvertreedend baas bi dat institut tätig siet weer he lehrbeupdragter an de nürnbarger hannelshoochschool in n oktober hett he fordert de verbruuksgöderproduktschoon to fördern un is in n gegensatz to den dormals vörherrschen protektschonismus för en wettbewarfswertschap un free marktpriesbillen intreeden de hannelshoochschool harr siet dat habilitatschoonsrecht un erhard hett sück an dat ambitschoneert thema die überwindung der wirtschaftskrise durch wirtschaftspolitische beeinflussung versöcht dat manuskript is dör sien nahlaat bewohrt bleeven biograf hentschel sülvst wertschapshistoriker meent erhard dörg nah den habilitatschonsversöök nich as wetenschaplich natschonalökonom wiel hüm de formale strenge un de fähigkeit fehlen dee kloor un in sück sluutend gedanken to faaten un ünner henwies up de bruukt borns argumentativ mitnanner to verbinnen de oorsaken van de dormalige weltwertschapskrise harr erhard logisch unslüssig düüt de lösung van de akuten probleme weer verfehlt ween so harr he fordert de staat sull in de produktschoon ingriepen un de wertschap beter lenken wiel dat eenzelinteressen nich tototruen weer erhard hett aber nich verklort wu de staat dat maken sull das ganze wäre bei straffer gedankenführung in knapper diktion auf fünf seiten abzutun gewesen dat weer aber nich erhard sien saak ween de sieden schrieven dee un dorbi sien gedanken freen loop geven harr later hett erhard seggt dat de natschonalsozialisten hümm an de habilitatschoon hinnert harrn de aber harrn so hentschel kien inhaltlich problem sehn sülvst denn nich wenn erhard dat manuskript ahn apparat vörleggt harr in de zeitung van dat institut hett sück erhard bispeelswies positiv över de natschonalsozialistische dwangskartelleeren ütert denn dat würr schäden van den artfremden preiskampfes vörbuugen ludwig erhard weer siet dezember mit de volkswirtin luise schuster borene lotter ut langenzenn verheiraadt ut hör ehe gung de dochter tochter elisabeth hervör familie erhard leev van bit to sien tod in gmund an n tegernsee bayern dat zigarrenrooken weer af dat markenteeken van erhard luut utseggen ut sien umfeld hett he in eenig phasen van sien politisch arbeit jeden dag etwa bit zigarren rookt de parteilose wertschapsfackmann keem nah den krieg flink in hooch politische ämter ludwig erhard weer eenige maand lang wertschapsreferent in sien heimatstadt fürth bevör he in n oktober van de amerikaansch militärregeeren in de van ministerpräsident wilhelm hoegner spd führt bayerische staatsregeeren to n staatsminister för hannel un gewarf beropen wurr nah de wahlen in n dezember muss he dit amt daalleggen an n märz wurr erhard up vörslag van de fdp to n direkter van de verwaltung für wirtschaft van dat vereenigte wertschapsrebeet wählt un weer dormit för de wertschapspolitik in de westlich besattenszonen verantwortlich de nah un nah upheven van de priesbinnen dör erhard hett sien mitarbeiter leonhard miksch ut dat freiburger umfeld van walter eucken entwickelts erhard wurr eerst fief daag vör den plaanten termin van de west allieerten över den tietpunkt van de bevörstahn währungsreform an n juni informeert een dag vör de reform leet he över rundfunk verkünnen dwangsbewertschapen un priesbinnen weern för en eersten beriek van industrieller fardigprodukte uphaben de entscheeden van erhard de denn mit dat leitsätzegesetz van n juni bestätigt wurr gellt völ lüüd as en fröh bidrag to dat latere wertschapswunner doch geev dat ähnlich rasanten aufschwung ok in anner industrielänner ahn währungsreform un mit düersam wertschapslenken erhard sien wertschapspolitik weer tonächst düchtig umstreeden un ok nich direkt spoodriek wiel de levenshollenskösten in de eerst veer maand nah de priesfreegaav um perzent anstiegen deen an n november hemm de gewerkschapen en generalstreik utroopen ok in de printmedien kreeg erhard düchtig wind van vörn so hett marion gräfin dönhoff in n sömmer in de zeit kommenteert wenn deutschland nicht schon eh ruiniert wäre dieser mann mit seinem vollkommen absurden plan alle bewirtschaftungen in deutschland aufzuheben würde das ganz gewiss fertigbringen gott schütze uns davor dass der einmal wirtschaftsminister wird das wäre nach hitler und der zerstückelung deutschlands die dritte katastrophe eerst dat insetten wertschapswassdom to anfang van de er johren schien sien kurs to bestätigen as direkter van de verwaltung för wertschap hett erhard versöcht dör interventschoon bi den us militärbehörden de rückgaav van de porzellanfirma rosenthal porzellan ag de van de nazis ariseert wurrn weer an de familie van den ünnernehmensgrünner philipp rosenthal to verhinnern erhard harr en beraderverdrag mit de rosenthal ag un kreeg jedes johr dm de us geheimdeenst hett hüm af dissen tietpunkt as bestechlich instuuft de ludwig erhard stiftung hollt disse dorstellen för twiefelhaft van bit to sien dood weer erhard liddmaat van den düütschen bundsdag van bit truck he as direkt wählt afordneter van den wahlkreis ulm in den bundsdag in un över de cdu landeslist baden württemberg sowohl as ok weer he as öllerspräsident för de eröffnung van den düütschen bundsdag tostännig nah de bundsdagswahl wurr erhard an n september as bundsminister för wertschap in de van bundskanzler adenauer führt bundsregeeren beropen ludwig erhard gellt as vertreder van den ordoliberalismus de in n wesentlichen van walter eucken in de sien wark grundlagen der nationalökonomie ut dat johr präägt wurr in n ordoliberalismus kummt den staat de upgaav to en ordnungsrahmen för den free wettbewarf to schaffen in de de freeheit van all wertschapssubjekte ok vörnanner schuult wurrd ut disse school harrn besünners wilhelm röpke un leonhard miksch unmittelbaren infloot up de wertschapspolitik in dat eerste johrteihnt in van de bundsrepubliek as tweet wertschapspolitisch konzept harr de van alfred müller armack entworfene soziale marktwertschap grundsätzlichen infloot up de politik van de jung bundsregeeren erhard weer en van de beleevtesten politiker van de er johren he gull för völ as de schöpfer van dat düütsch wertschapswunner de sien markenteeken de immer zigarren rooken wertschapsminister wurr de groot wahlsiege van de cdu bi de bundsdagswahlen van un weern to n grooten deel de spoodriek strategie to verdanken den tatsächlich internatschonalen wertschapsupswung mit dat unionsleitbild van de soziale marktwertschap in dat börgerbewusstween to verknütten ludwig erhard truck twee johrteihnten later in n rückblick dat resümee in jenem ersten wahlkampf waren soziale marktwirtschaft und cdu zu einer identität geworden in sien populär book wohlstand für alle legg he sien vörstellungen allgemeenverständlich dar ahn afwieken is erhard för de liberaliseeren van den butenhannel intreeden wat hüm ok in de eegen riegen den roop van en dogmatiker inbroch as övertüücht verfechter van de marktwertschap hett erhard hart utnannersetten mit den sozialpolitiker adenauer utdragen de de tipp in n striet um de van adenauer mit sien richtlinienkompetenz as kanzler dörsett rentenreform hör hööchtpunkt harr dat sietdem bestahn umlaagverfahren so nömmt generatschonenverdrag hett erhard as nich tolunftfähig aflehnt adenauer hett sück aber mit den bekannten utspröök kinder kriegen die leute sowieso över disse bedenken weggsett sowohl kanzler adenauer as ok en wichtig afdeelensbaas alfred müller armack hemm also för en aktivere sozialpolitik as de ordoliberale erhard arbeit van anfang van sien tätigkeit as minister an seech sück erhard hart kritik van sieden van den kanzler utsett adenauer hett hüm faken vörsmeeten dat erhard faken nich anwesend weer unbedacht reden hollen un sien ministerium nich utreckend kontrolleeren dee sien anhänger wurrn scherzhaft brigade erhard nömmt nah en marineeenheit ut den kapp putsch van nah de bundsdagswahl hett adenauer ludwig erhard to n viezkanzler nömmt um erhard as minister loos to wurrn hett adenauer an n februar de kandidatur van erhard för dat amt van den bundspräsidenten vörslahn wat aber van erhard an n märz endgültig aflehnt wurr nah de bundsdagswahl wurr erhard weer viezkanzler un wertschapsminister as he wiels de spiegel affäär kanzler wurrn kunn weer he aber to afwachtend wat bi sien anhängern nich goot ankeem nahdem adenauer vergevens versöcht harr erhard as sien nahfolger to verhinnern wurr he een dag nah den rückträe van adenauer an n oktober to n bundskanzler wählt as adenauer ok hemm ok völ annern glöövt dat erhard as kanzler nich geeignet weer in de neere historsch forschung wurrd inbesünnere dorup henwiest dat adenauer sien wertschapsminister minschlich aflehnen dee zitat adenauers abneigung gegen erhard war abgrundtief und absolut der betagte kanzler war sich nicht zu schade erhard öffentlich oder hinter dessen rücken in parteikreisen anzugreifen er hasste erhards lange monologe zu wirtschaftsthemen er mochte erhards lässige kleidung nicht und missbilligte den zigarrenrauch mit dem sich erhard gern einnebelte ebenso wie die zigarrenasche die sich auf seinem revers ansammelte erhards alkoholkonsum betrachtete er als moralischen affront und schließlich war ihm erhards hang zum selbstmitleid unerträglich so wurr he mehrheitlich as en aart tüschenlösung ansehn mit e hööftupgaav en wahlsieg bi de bundsdagswahl an n september to halen erhard hett woll den bit dorhen tweetgröttsten wahlsieg in de historie van de union schafft aber all bi de regeerensbillen kunn he sien ansichten in de cdu csu nich mehr dörsetten de regeerenstiet van erhard gellt as glücklos ut de riegen van de cdu hett man hüm ünner annern vörsmeeten dat he för dat afköhlen van de düütsch franzöösch betrecken verantwortlich weer neben butenminister gerhard schröder tell he to de atlantikern de den betrecken to de usa tegenöver de to frankriek den vörtoog geeven deen in de folgend maanden gung dat mit sien autorität immer mehr bargdaal dat van hüm upstellt leitbild van en formierten gesellschaft funn meest kien tostimmen um sück to behaupten un sien konkurrenten rainer barzel to bremsen leet sück erhard sück an n märz as nahfolger van adenauer ok to n vörsitter van de cdu wählen sien ansehn as wertschapspolitiker wurr erschüttert as us präsident lyndon baines johnson hooch tosätzliche betallen van milliarden us etwa milliarden dm för besattenkösten un den vietnamkrieg infordern dee nahdem de minister van de fdp wegen en finanzkrise un en andocht höhgersetten van de stüern ut dat bundskabinett torüchtreeden weern hett erhard an n oktober en minnerheitsregeeren ut cdu un csu billd de cdu csu bundsdagsfraktschoon hett aber kurt georg kiesinger to n kanzlerkandidaten wählt de en groot koalitschoon mit de spd tostannen brocht hett erhard is sluutend an n dezember torüchtreeden in n mai hett he ok den cdu vörsitt daalleggt sien politisch scheitern as kanzler wurr nich toletzt dorup torüchführt dat hüm as dwarsinstieger in de politik dörsettenskrft fehlen dee un sien kollegialer stil as führensswaakheit utleggt wurr dorto keem sien in n vergliek to de twee johrteihnten öllere adenauer all temelk anslahn gesundheit da ungoot geföhl mit sien amtsführung wurrd in en reportage ut sien eerst amtsjohr in dat nahrichtenmagazin der spiegel utdrückt zitat der bundeskanzler gehört zu jenen nur scheinbar dickhäutigen und dickfelligen pykniker typen die anerkennung brauchen schon die kühle brise die erhard ab und zu ins gesicht bläst seit er die kommandobrücke im palais schaumburg betreten hat reicht aus um sein seelisches gleichgewicht zu stören ok de berader van erhard johannes gross hett up de sien schüchternheit un zögerlichkeit in n lütten kreis henwiest se stunn in n kontrast to de apenlich to schau stellt optimismus in sien mitrieten reeden ludwig erhard leet in den park van dat palais schaumburg den kanzlerbungalow as deenstwahnen van den bundskanzler bauen ofschons he as wertschapsminister utsluutend cdu führt kabinetten anhörrn dee un siet blots för de cdu as bundsdagsafordneter wählt wurr is de fraag van de formale parteiliddmaatschap van erhard nich afsluutend klärt van bit weer he bundsvörsitter af ehrenvörsitter van de cdu in keem de welt to dat rechercheergevnis dat sück de fraag van en parteiliddmaatscgapp för erhard tatsächlich eerst bi sien wahl to n cdu vörsitter stellt harr wiel dit amt blots van en parteiliddmaat utöövt wurrn kann erhard weer dorum de cdu bitreeden sien biträe weer in de böker van de cdu aber dree johren torüchdateert un somit formell up fastleggt wurrn faktisch weer erhard dormit aber bi sien amtsanträe as bundskanzler parteilos ween an n februar hett konrad adenauer luut daagbook van sien söhn paul adenauer in n familienkreis bericht dat fritz burgbacher hüm vertellt harr wu stur dat ween weer erhard vör atwa een bit twee johren as liddmaat van de cdu in en lütt oort dicht bi heidelbarg ünnertobringen wat hüm en gooden stang geld köst harr in dat archiv van de ludwig erhard stiftung gifft dat en anfraag van n februar van adenauer an erhard in betoog up de parteiliddmaatschap in en interview mit den journalist günter gaus wurr erhard to sien parteiinträe fraagt un worum he sück för de cdu entscheeden harr he hett sück dorto persönlich ütert gaus sie haben sich erst mitte vor der wahl zum ersten bundestag zur cdu bekannt das war ihr erster parteieintritt überhaupt warum haben sie sich für die cdu entschieden erhard weil es galt eine liberale freiheitliche politik wie sie mir vorschwebte in der praxis zu verwirklichen dazu gehörte nicht dass ich noch einmal eine liberale partei stärke sondern es gehörte dazu dass ich die große volkspartei die cdu für mich für meinen gedanken gewinne und dann auch darauf festlege uelle zur person vom april ref erhard bleev nah sien tiet as bundskanzler noch johr bundsdagsafordneter eit als bundeskanzler noch elf jahre bundestagsabgeordneter hett he de ludwig erhard stiftung grünnd de sien wertschapswetenschaplichen un wertschapsordnungs vörstellungen wetenschaplich un publizistisch wieder pleegen sall buterdem weer he eerst vörsitter van dat kuratorium van de hermann kunst stiftung zur förderung der neutestamentlichen textforschung dat de arbeit van dat institut für neutestamentliche textforschung in mönster fördert rückblickend hett he sück kört vör sien dood to sien wertschapspolitisch schaffen insbesünnere to dat ünnerbinnen van dat upblasen van den apenlichen sektor un de düchtig anwassen staatsverschuldung ütert ich habe als bundesminister prozent meiner kraft dazu verwenden müssen gegen ökonomischen unfug anzukämpfen leider nicht durchweg mit erfolg erhard weer liddmaat van de evangeelsch kark he is an n mai an hartverseggen in bonn storven an n mai funn to n anlaat van sien dood en staatsakt in den plenarsaal van den düütschen bundsdag statt he wurr up de bargkarkhoff in gmund an n tegernsee bisett dor erinnert in de oortsmidden en büste van den bildhauer otto wesendonck an den berühmten börger de ludwig erhard pries wurrd jedes johr footend up dat efm modell an ünnernehmen verleeht de besünnere leistungen in dat ualitätsmanagement erkennen laaten mit den fürther ludwig erhard preis tekent de ludwig erhard initiativkreis fürth wertschapswetenschapliche dissertatschonen ut in denen verstärkt die faktoren innovation praxisnähe realisierbarkeit wirtschaftlicher nutzen und die auswirkungen auf die menschen in unserer gesellschaft berücksichtigt sind de ludwig erhard stiftung verleeht de ludwig erhard medaille für verdienste um die soziale marktwirtschaft un den ludwig erhard preis för wertschapspublizistik an dat gebortshuus van erhard in fürth wurr dat ludwig erhard zentrum inricht to n anlaat van sien gebortsdag wurr en van den akener bildhauer wolf ritz anfertigt büste in den ingangsberiek van dat bundswertschapsministerium in berlin aufgestellt und eingeweiht een van de eersten un utleefert ice iesenbahnen drocht de naam ludwig erhard erhalten in völ düütsch städer sünd apenliche straaten plätze usw nah ludwig erhard nömmt wurrn kurt georg kiesinger april in albstadt ebingen württemberg märz in tübingen weer en düütschen politiker cdu as nahfolger vun ludwig erhard wurr he an dezember bunnskanzler vun de eersten groden koalition bit kiesingers vader christian weer koopmansch angestellter un evangeelsch döfft wurrn is he aber kathoolsch wiel sien moder kathoolsch weer se is all all froh storven as kurt georg en half johr old weer kiesinger wurr aber von beid religionen prägt un hett sück sülvst gern as evangeelsch katholiken betekent he hett eerst dat realgymansium absolveert un dornah dat kathoolsch lehrerseminar in rottweil in disse tiet hett he sück ok mit de lyrik beschäftigt un de gedichtband wallfahrt zu gott schreven he hett ok woll överleggt dichter to wurrn willy brandt dezember in lübeck oktober in unkel an d rhien boren as herbert ernst karl frahm weer en vun de bedüüdenst sozialdemokraatsche politikers he weer van bit regeeren börgermeester vun berlin van bit butenminister un viezkanzler in dat kabinett kiesinger as ok van bit de veerte bundskanzler vun de bundsrepubliek düütschland för sien ostpolitik de up entspannung un utgliek mit de osteuropäischen staaten utricht weer kreeg he den freedensnobelpries van bit weer brandt vörsitter vun de spd un van bit präsident vun de sozialistische internatschonale willy brandt oorsprünglich herbert frahm wurr an dezember as söhn vun martha frahm en verköperin in konsumvereen un den ut hamborg stammen john möller in de lübecker vörstadt st lorenz süd boren den naam vun den vader hett martha frahm nich nömmt as de gebort vun hör söhn herbert frahm bi dat standesamt indragen wurr an februar hett martha frahm ehrn söhn in dat pastorat ii vun de lübecker kark st lorenz dööpen laaten dat dööpen in de gemeendkark wurr nichehelich boren kinner nich togestahn sien richtigen vader hett brandt nie nich kennenlernt de weer knapp eenenhalv johr realschollehrer in lübeck un hett sück vun dor in brandt sien gebortsmaand den dezember weer afmeldt brandt is bi sien moder un sien steefgrootvader ludwig frahm upwussen de martha ewert nah de heiraat mit deren moder wilhelmine ewert sien naam geven harr willy brandt hett sien steefgrootvader papa nömmt in sien abiturtüügnis wurr ludwig frahm as vader nömmt sien nicheheliche gebort de vun de lüüd ut sien tiet faken as makel ansehn wurr hebbt politisch gegner bit in sien utwussenleven bruult um hüm heraftosetten he hett sück dorgegen nich wehrt aber he hett seggt herkunft und üble nachrede harrn hüm en stachel eingepflanzt nah de hochtiet vun sien moder in september mit den müerkerpolier emil kuhlmann un de gebort vun den söhn günther in februar bleev herbert bi sien steefgrootvader un de sien tweet fru dora de he tante dora nömmt hett ludwig frahm hörr de spd an un kandideer un up de spd list för de lübecker börgerschap herbert weer af harvst liddmaat vun de kinnerfrünnen en kinnergrupp vun de falken af april vun de sozialistisch arbeiter jöögd saj in de he as liddmaat vun de lübecker grupp karl marx en radikalen kurs vertreeden dee he hett de st lorenz knaben middelschool af de von großheimsche realschool besöcht un wessel to dat johanneum zu lübeck an de he sien abitur afleggt hett in den andrag up tolaaten to dat arbitur hett he journalist as beropswunsch angeven publizistisch harr he sück all mit johren betätigt de lübecker volksbote dat örtliche spd blatt hett in februar en upsatz mit twee teknungen över en dagswannern vun den schöler mit frünnen to de born vun de trave afdruckt van bit hett he denn politische texte in volksboten schreven de chefredakteuer vun dat blatt weer julius leber vun de he later seggt hett dat de hüm entscheeden beinfloot harr nah hitler sien machtgriepen wurr de sapd verboden de partei hett beslooten in ünnergrund gegen de natschonalsozialisten to kämpen willy brandt kreeg in märz den updrag de utreis vun dat sapd leitungsliddmaat paul frölich nah oslo to organiseeren frölich wurr aber fastnommen so dat brandt de sien upgaav övernehm in oslo en zelle vun de organisatschon uptobauen brandt is över däänmark nah norwegen emigreert un fung in oslo en geschichtsstudium an dat he aber wegen sien publizistischen tätigkeit för norweegsch zeitungen un sien politischen insatz wenig vorandreev un nich to en afsluss broch in oslo hett he ok de zentrale vun de sapd jöögdverband sjvd leit dorneben hett he den sjvd van bit bi dat internationalen büro revolutionärer jugendorganisationen vun dat londoner büro vertreden ünner de decknaam gunnar gaasland kehr he in updrag vun jacob walchers van september bit dezember as student nah deutschland torüch he hull sück as kriegsberichterstatter in berlin up un hett dorbi düütsch mit norweegsch akzent snackt de richtige gunnar gaasland weer af mit gertrud meyer brandt sien lübecker jöögdfrüendin verheiraadt de hör langjohrigen gefährten in juli nah norwegen folgt weer de ehe mit gaasland bestunn blots up papier un geev trudel de bit mit brandt tosommenleev de norweegsch staatsanbörgerschap gaasland stell brandt sien naam to verfügung un bleev in norwegen brandt weer berichterstatter för mehrere norweegsch zeitungen in spaanschen börgerkrieg an juni entgung he in barcelona en verhaftenswell vun de kommunisten gegen de poum de he nahestunn un kehr nah oslo torüch an september wurr he vun de natschonalsozialistisch regeeren utbörgert deswegen hett he sück um de norweegsch staatsbörgerschap bemüht wiels de düütsch besetten vun norwegen in tweeten weltkrieg keem he vorövergahnd in düütsch fangenschap as he aber upgreepen wurr droog he de norweegsch uniform un is somit nich upflagen bald nahdem he freelaaten wurrn weer kunn he nah schweden flüchten in stockholm hett he tosommen mit twee sweedsch journalisten en sweedsch norweegsch presseagentur grünnd de daagblööt in schweden beleefern dee in august wurr hüm vun de botschap in stockholm de norweegsch staatsbörgerschap tospraken bit to n enn vun den krieg bleev he in stockholm wo he gemeensam mit august enderle fedderführend an de wedderannäherung vun de sapd exilanten an de spd mitarbeit hett dor hett he ok bruno kreisky den latere öösterriekschen bundskanzler kennenlehrt de beid weern johrenlang früendschaplich verbunnen brandt weer van bit mit carlota thorkildsen verheiraadt un harr mit hör de gemeensam dochter ninja nah de scheeden hett he noch de wittfru rut bergaust boren hansen heiraadt ut disse ehe gungen dree söhns hervör peter lars un matthias nah johren ehe leeten sück rut un willy brandt scheeden an dezember hett brandt de historikerin un publizistin brigitte seebacher heiraadt an juli kreeg he vun de sleswig holsteensch landsregeeren weer de düütsch staatsbörgerschap den decknaam willy brandt de he sück toleggt harr hett he af düersam bruukt leet he hüm as offiziellen naam vun dat polizeipräsidium berlin anerkennen he sülvst snack vun en allerweltsnaam den he wählt harr doch geev dat in lübeck as he dor sien volontariat maakt hett en schippsutrüsterfirma william brandt wwe sien politisch karriere in dat nahkriegsdüütschland fung as berliner afordneter för de spd in eersten düütschen bundsdag an brandt hörr den bundsdag van bit un van bit to sien dood an also all tosommen johr lang wurr he ok liddmaat vun dat afordnetenhuus vun berlin he hett dit mandat eerst an april daalleggt also knapp twee johr nah sien wahl to n bundskanzler disse popularität hett sück ok in de ergevnisse vun de berliner spd bi de wahlen to dat berliner afordnetenhuus daalslahn kreeg de spd vun de stimmen en plus vun un reck se mit vun de stimmen dat tweetbest ergevnis in hör historie in de tiet vun brandt as regeeren börgermeester full de besöök vun präsident kennedy in west berlin tosommen mit den dormaligen bundskanzler konrad adenauer bekannt wurr nich blots kennedy sien reed mit dat berühmt zitat ich bin ein berliner sonnern ok brandt sien begröötensreed van juni an kennedy wir grüßen nicht nur das amt wir grüßen auch den mann he bleev bit to n november regeeren börgermeester van november bit to n oktober weer brandt turnusmatig bundsraatspräsident van bit weer he landsvörsitter vun de spd berlin bi de bundsdagswahl is brandt eerstmals as kanzlerkandidat vun sien partei gegen den dormals jahre ollen konrad adenauer antreden in wahlkamp wurr brandt faken mit de jöögdhaftigen charismatischen us präsidenten john f kennedy vergleeken adenauer speel an august een dag nah den anfang vun den müerbau in beginn bi en wahlveranstaltung in regensborg as he vun sien gegenkandidaten as brandt alias frahm snack up de sien johren in t exil an doch wurr de utdruck ok as henwies up sien nicheheliche gebort verstahn an august hett adenauer disse formuleeren in bonn nochmal bruukt franz josef strauß harr all in februar in vilshofen ünner anspeelen up de exiljohren vun brandt de immer weer to n anlaat för persönlich angreep bit hen to n vorwurf vun vaderlandsverrat nommen wurrn seggt eines wird man herrn brandt doch fragen dürfen was haben sie zwölf jahre lang draußen gemacht wir wissen was wir drinnen gemacht haben de spd hett bi de wahl mit perzentpunkten up perzent vun de wählerstimmen düütlich toleggt to en regeerensövernahm keem dat aber nich ofschons en koalition mit de perzent vun de fdp reknerisch mögelk ween weer en gespräch vun brandt mit erich mende führ to kien ergevnis de afsolute mehrheit vun de cdu weer aber braken se verlor perzentpunkte in disse tiet weer he de woll umstreedenst politiker in de republiek hüm is besünners suer upstött dat he wegen sien vergangenheit angahn wurr wiels fröhere natschonalsozialisten hör vergangenheit vergeeven wurr immer weer greep de konservativ presse brandt sien vergangenheit up un legg se gegen hüm ut to de bekannt vorwürfe keem in wahlkamp de instrumentaliseeren vun sien privatleven in de apenlich utnannersetten dorto hett brandt seggt dieser wahlkampf hat wunden hinterlassen nah den rückträe vun erhard wurr kurt georg kiesinger cdu to n bundskanzler wählt de en groot koalitschoon mit de spd bilden dee willy brandt is vun sien berliner amt torüchtreden un övernehm dat amt vun den butenminister un viezkanzler nah de bundsdagswahl in september hett willy brandt gegen den willen vun herbert wehner un helmut schmidt de en fortsetten vun de groot koalitschoon vörtrucken harr en koalitschoon mit de fdp bildt de sozialliberale koalitschoon harr blots en mehrheit vun twalv stimmen de bundsdag hett brandt in oktober to n veerten bundskanzler wählt viezkanzler un butenminister wurr walter scheel fdp brandt sien amtszeit is verbunnen mit dat motto wir wollen mehr demokratie wagen un mit dat steekwort vun de neuen ostpolitik de den kollen krieg ünner de losung wandel durch annäherung egon bahr bzw politik der kleinen schritte afmildern un de berliner müer dörlässiger maken sull trotz eenig anfänglich skepsis nixon kissinger pompidou hebbt as vertreder vun de westmächte disse politik ünnerstütt de weltwiet beacht kneefall vun warschau an dezember an dat mahnmal vun den ghetto upstand van hett symbolisch de entspannungspolitik inleist de later in de ostverdrääg mit polen un de sowjetunion münn dee dorto keem de grundlagenverdrag mit de ddr harr he sück in erfurt mit den vörsitter vun den ministerraat vun de ddr willi stoph tonächst to n eersten düütsch düütschen tippdrapen in erfurter hof un denn in kassel drapen de erfurter willy willy roopen weern eendüüdig up brand betrucken un hebbt de ddr machthaber rein weg dörnanner brocht dat folg denn noch en afkommen mit de tschechoslowakei för sien ostpolitik kreeg brandt den freedensnobelpries mit disse nee neuen ostpolitik de willy brandt gemeensam mit walter scheel gegen den entscheeden wedderstand gegen de mehrheit vun de cdu csu oppositschoon dörsetten dee hett he sück um en entspannung in europa bemüht eenig geschichts un politikwetenschapler seecht dorin hüüd en paddmaaken för den tosommenbröök vun de kommunistisch regeeren in osteuropa un de düütsch weddervereenigen de vun brandt mit sien ostpolitik aber nich vörsehn weer to de tiet wurr hüm vun konservativ siet vörschmeeten dat he dormit en unnötig anerkennung vun de ddr bedreeven harr se hebbt de entspannungspolitik nich as weg to n tosommenbröök vun de ostblockstaaten sehn sonnern hebbt in ergevnis eenzig en upwerten un stabiliseeren vun de regeeren sehn to glieker tiet gung hüm dat um binnenpolitisch reformen in de sozial billens un rechtspolitik mehr demokratie wagen weer dat motto mit de brandt de binnenpolitisch stagnatschoon vun de nahkriegstiet överwinnen wull ok wegen de öölkries van as folg vun den israeelsch arabschen jom kippur krieg sünd disse reformen blots deelwies dörführt wurrn besünners de so nömmt radikalenerlass gegen extremisten in apenlichen deenst de inführt wurr is bit hüüd bekannt bleven de wurrd bit hüüd vun de kritiker vun de linke siet scharp kritiseert un ok brandt sülvst hett hüm nahderhen as swooren fehler betekent vun amtsanträe vun de regeeren brandt bit to dat weern so völ afordnete vun de spd un de fdp to de unionsfraktschoon wesselt dorünner de ehmalge bundsminister erich mende dat de cdu csu fraktschoon reknerisch en knappe afsolute mehrheit harr de cdu csu fraktschonsvörsitter rainer barzel hett dorher in april glöövt willy brandt middels en konstruktiv misstruensvotum aflösen to können aber för sien wahl to n bundskanzler hebbt hüm bi de afstimmen twee stimmen fehlt later wurr bekannt dat dat ministerium för staatssekerheit mfs vun de ddr mindstens een afordneten julius steiner vun de cdu bestaken harr ünner verdacht stunn dormals ok ingeborg geisendörfer mitddlerwiel is dör de rosenholz akten woll ok en tweeten afordneten ut de reeg vun de csu bekanntwurrn leo wagner sall vun den mfs dm kreegen hemm wiel allerdings de spd fdp koalitschoon in bundsdag kien hannelnsfähige mehrheit mehr harr stell brandt in september de vertruensfraag bi de sück as dat afspraken weer de bundsminister enthollen deeen so dat de vertruensfraag nich positiv beantwoort wurr un bundspräsident gustav heinemann im sinne vun de afsichten vun brandt den bundsdag uplösen kunn bi de neewahlen in november wurr de regeeren brandt bestätigt un harr nu en hannelnsfähige mehrheit in bundsdag de spd wurr mit vun de stimmen eerstmals starkste bundsdagsfraktschoon en ergevnis dat ok in t utland as volksafstimmen över de ostverträge verstahn wurr för deren parlamentarisch ratifizeeren jetzt de weg free weer an juni hett willy brandt as eerst düütsch bundskanzler israel besöcht nahdem de diplomaatsch beziehungen tüschen de bundsrepubliek un israel upnommen wurrn weer harr all mit abba eban eerstmals en israeelsch butenminister de bundsrepubliek besöcht de gegenbesöök dör butenminister walter scheel funn in dat sülvig johr statt de wunnen bundsdagswahl stellt woll den gröttsten politischen spood vun brandt dor aber de beobachter ut sien tiet as egon bahr sünd sück dorin eenig dat disse höhepunkt eindeutig auch der scheitelpunkt war von da an ging es bergab politisch ermüdungserscheinungen vun brandt hebbt sück mit de hooch verwachten an sien tweet regeerenstiet poort dennoch keem sien rückträe för de apenlichkeit överraschend worbi de guillaume affäär ehrder de utlöser as de oorsaak för brandt sien rückträe weer as oorsaken wurrd ok de öölkries un de dormit verbunnen wertschapsafswung as ok de nah en harten laway in apenlichen deenst vun de ötv ünner heinz kluncker dörsett hooch tarifafslüsse ansehn beides hett den speelruum för mögelk reformen minnert an enn vun en turnusmatig tosommenkunft vun spd un gewerkschapsspitzenfunktschonären in de kurt schumacher akademie dormalig naam haus münstereifel in bad münstereifel an un mai hett brandt in en up den mai dateerten handschriftlichen breef sien rückträe mitdeelt de vun den ndr an den folgen dag publik maakt wurr anlaat weer de enttarnung vun den ddr spion günter guillaume de as referent för parteiangelegenheiten en vun de engste mitarbeiter vun brandt ween weer brandt övernehm mit sien rückträe verantwortung för fohrlässigkeiten binnerhalv vun de bundsregeeren guillaume weer in unmittelbor nähe vun den kanzler bleeven ofschons he siet mehr as een johr lang in verdacht stunn spionage to bedrieven brandt harr in den gloov guillaumes blot ddr herkunft weer de grund för den spionageverdacht ween de brisanz vun de angelegenheit ünnerschätzt brandt hett later seggt herbert wehner to de tiet vörsitter vun de spd bundsdagsfraktschoon weer an sien rückträe mitschuldig ween wiel de hüm nich dorvan afhollen harr bei bleeven in den zentraalvörstand vun de spd un harrn af denn tallriek unstimmigkeiten en anner kontrahent in dat kabinett brandt ii weer helmut schmidt dormals finanzminister ok wenn wehner dat immer weer anners vertellt hett so wurrd doch allgemeen annommen dat weniger de affäär ansück as völmehr wehner sein inschätzen de gesundheitlich anslahn ünner depressionen lieden brandt weer nich to hollen den utslag to n rückträe geven hett brandt seech sück diffameerenskampagnen vun politisch gegner utsett de he nah de inschätzen vun wehner in den bevöröstahn wahlkamp meest nich standhollen harr brandt wurrn tallriek affären mit fruen un alkoholprobleme nahseggt todem bestunnen ünner annern bi horst herold un günther nollau befürchtungen de düütsch regeerenschef kunn dör disse affären erpressbor wurrn tosommen mit de brandt ünnerstellt amtsmödigkeit un de siet eenig tiet schwelen kritik wehner harr brandt wiels sien moskaureis apenlich mit den wöör der herr badet gerne lau angreepen sall dat de grund för wehner ween hemm den wessel vun den spd kanzler gau un unsentimental to vulltrecken nahfolger vun brandt as bundskanzler wurr finanzminister schmidt de will vun de nomineeren överrascht ween un dat amt vörrangig ut plichtgeföhl övernommen hemm willy brandt sülvst bleev aber spd vörsitter to n enn vun sien eegen kanzlerschap hett schmidt dat as fehler betekent neben de kanzlerschap nich ok noch den parteivörsitt övernommen to hemm he seech dorin een vun de oorsaken för sien eegen scheitern ok nah sien rückträe vun dat amt as bundskanzler bleev brandt politisch aktiv wurr he präsident vun de sozialistisch internatschonale bit to n september af weer he liddmaat vun dat europääsch parlament bit to n märz in april droog weltbankpräsident robert mcnamara brandt den vörsitt vun de unafhängig kommission för internatschonale entwicklungsfragen noord süüd kommission an nah meest dree johr lang beraden legg de kommission an februar in new york ehr noord süüd bericht vör de allgemeen as brandt report bekannt wurr an november hett brandt en hartinfarkt harrt so dat he sien politisch upgaven vorövergahnd nich mehr wohrnehmen kunn an juli keemen brandt un de öösterrieksch bundskanzler bruno kreisky in wien mit jassir arafat den baas vun de palästinensisch plo to en meenenuttuusch tosommen an oktober hett sück brandt up kuba mit staatspräsident fidel castro drapen in dat sülvig johr droop he sück ok noch mit deng xiaoping un michail gorbatschow an september keem he in ost berlin to gesprächen mit den ddr staatsratsvösitter erich honecker tosommen bi de freedensdemonstratschoon in bonn an oktober hett brandt den nato düppelbesluss kritiseert wir brauchen in deutschland nicht mehr mittel zur massenvernichtung wir brauchen weniger brandt hörr wiederhen den bundsdag an un hett nah de bundsdagswahl eerstmals as öllerspräsident den bundsdag inleit ofschons he blots de tweetöldste afordneter weer egon franke harr as tatsächlicher alterspräsident up disse würde verzicht un brandt den vörträe bi de eerst sitzung laaten nah de bundsdagswahlen un hett brandt as tatsächlich öllerspräsident de eerst sitzung vun den jeweiligen bundsdag inleit an märz is brandt vun den parteivörsitt vun de spd torüchtreden nahdem an sien nomineeren vun margarita mathiopoulos as kandidatin för dat nee to besetten amt vun de parteisprekerin bannig parteiinterne kritik ütert wurr up den außerordentlichen parteidag an juni wurr he to n ehrenvörsitter up llevenstiet wählt sien nahfolger als parteivörsitter wurr hans jochen vogel wählt an januar hett bundspräsident richard von weizsäcker to n anlaat vun den gebortsdag vun willy brandt to en gebortsdagsfest in de villa hammerschmidt inlaaden to de tallriek frünnen weggenossen un politiker keemen de eerst sitzung vun den eersten gesamtdüütschen bundsdag hett brandt an dezember as un ebenfalls as öllerspräsident inleit eenig weeken vörher an november weer brandt mit geiseln deren freelaaten he bi den irakschen präsidenten saddam hussein reckt harr nah düütschland trüggkehrt nahdem de müer fallen weer weer brandt entscheeden dorför dat de regeeren vun bonn nah berlin truck an juni hett de bundsdag beslooten ünner annern up andrag vun willy brandt toletzt dat deelwies ümtrecken hööftstadtbesluss am oktober wurr bi brandt en tumor in darm opdeckt de an oktober wegnommen wurr an februar kreeg brandt in heidelbarg den dolf sternberger pries an mai geev brandt den bild redakteur ulrich rosenbaum sien letzt interview an mai wurr he weer in de universitätsklinik köln inwiest un an mai ok weer opereert de operatschoon hett man aber nah minüüt afbraken de krebs weer torüchkommen un harr in de tüschentiet to stark street mehrere organe weern all bedrapen an mai hett brandt de klinik weer verlaaten un hett sück mit sien frau in sien huus nah unkel begeeven dat he bit to sien dood nich mehr verlaaten hett to en unglückelk vörfall keem dat an september as michail gorbatschow brandt unanmeldt besööken wull un sück mit gorbatschow an de spreekanlaag vun dat huus melden dee hull brandt sien fru dat för en slechten spaass un hett den besöker de döör nich apen maakt se hett nich glöövt harrt dat gorbatschow tatsächlich vör de döör stunn brandt sien gesundheitstostand verslechter sück af august tonehmend an oktober um ühr is he de storven an oktober hett de bundsdag an hüm mit en staatsakt docht dat ehrengraff vun willy brandt befind sück up den berliner waldkarkhoff zehlendorf neben dat ehrengraff vun ernst reuter vörgänger vun brandt as regeeren börgermeester vun berlin in de johren bit brandt sien tweet ehefru rut is ebenfalls up den waldkarkhoff bisett nah sien dood wurr willy brandt völfack ehrt straaten un platzen nah hüm nömmt ünner annern de willy brandt straße in berlin an de dat bundskanzleramt liggt de willy brandt straße in hamborg as ok de willy brandt allee in sien heimatstadt lübeck un in de bonner museumsmiel as deel vun de b tüschen den bundeskanzlerplatz un de heussallee in erfurt wurr de bahnhoffsvörplatz in willy brandt platz ümnömmt wiel dor dat eerste düütsch düütsche gipfeldrapen mit willi stoph stattfunn ok in kassel den oort vun den gegenbesöök drocht hüüt de vörplatz vun den bahnhoff wilhelmshöhe de naam vun brandt de stadt frankfort an main hett den theaterplatz in willy brandt platz ümwidmet dor is hüüd ünner annern de zentraal vun de europääsch zentraalbank ansässig willy brandt denkmäler buterhalv vun düütschland gifft dat in porto portugal in de avenida do marechal gomes da costa un in lille frankriek an de gare de flandres eck avenue willy brandt in warschau wurr en willy brandt platz mit denkmal schafft dat an den kneefall vör dat ghettomahnmal erinnert sien konterfei zier en deel vun de dm münten he is todem ehrenbörger vun mehreren düütsch städer heimatstadt lübeck berlin de bundsrepubliek düütschland hett to sien ehrend gedenken de bundeskanzler willy brandt stiftung mit sitz in berlin erricht dat is een vun fiev politikergedenkstiftungen vun den bund an dezember to n gebortsdag vun brandt hett de stiften en butenstäe in de königstraße vun de lübecker oltstadt dat willy brandt haus lübeck apen maakt dorneben besteiht as wiedere stiften nah norweegsch recht de norweegsch düütsch willy brandt stiften mit sitz in oslo un berlin dat willy brandt haus is de bundszentraale vun de spd in berlin kreuzberg de inweeht wurr in dat atrium vun dat huus steiht en överlevensgroot willy brandt denkmal ut bronze vun de maler un bildhauer rainer fetting de ena johrgang geev sück de naam willy brandt de cole nationale d administration is de franzöösch elitehoochschool de de angahn hooch beamten vun den franzzöschen staatsdeenst utbillen deiht brigitte seebacher brandt schreev up wunsch vun hör mann en biografie de aber bi eenig historiker unmoot hervörropen dee hör wurr vörsmeeten brandt deelwies unrichtig interpreteert to hemm bzw brandt verfälscht un för eegen zwecke verinnahmt to hemm an mai wurr up dat daack vun dat ehmalge hotel erfurter hof in erfurt de luchtschrift willy brandt ans fenster in erinnerung an dat eerste düütsch düütsche gipfeldrapen in dat johr inweeht dat denkmal wurr vun david mannstein schaffen un ziteert den roop vun dusende erfurter de den dormaligen bundskanzler vun de bundsrepubliek düütschland sehn wullen nah besluss vun den upsichtsraat vun de tostäänig floogsellschopp van dezember kriggt de nee flooghafen berlin brandenburg den binaam willy brandt dat willy brandt forum swerin wurr in dat johr grünnd an oktober wurr vun grünnensliddmaaten de indragen vereen willy brandt forum e v bildt de vereen is en apen forum dat insbesünnere to sellschopspolitischen sozialen un kulturellen themen veranstaltungen anbütt dat forum ist den apen dialog verplicht siether hett dat willy brandt forum rund verscheeden veranstaltungen organiseert in harvst wurr en sössköppig biraat beropen de för de inholtliche utgestaltung vun dat forum verantwoortlich tekent in brandt sien letzt wahnoort unkel besteiht en düersam utstellen to sien politisch wirken de vun dat öörtlich willy brandt forum inricht wurr wurr en tiethistorsch museum mit den glieker naam inricht dat ünner annern brandt sien original privat arbeitszimmer un en porträt vun den oltkanzler wiest dat wurr vun georg meistermann för de vun helmut schmidt in t leven ropen kanzlergalerie maakt da forum willy brandt berlin unter den linden is siet märz nee hööftsitt vun de bundeskanzler willy brandt stiftung de weer af in dat raathuus schöneberg ünnerbrocht dat forum willy brandt berlin hett in juni en nee moderne ständige utstellung to dat leven un wark vun willy brandt inricht willy brandt politikerleben dorto bütt dat forum en programm historsch politisch bildung mit lüttgere veranstaltungen tiettüügengespräche vördrääg podiumsdiskussionen helmut heinrich waldemar schmidt dezember in hamborg november in ebendor weer en düütschen politiker spd he weer vun n mai bit to n oktober düütschen bundskanzler vun bit is he vörsitter vun de spd frakschoon in n bundsdag ween vun bit bunnsminister för t verdeffenderen in dat jahr bunnsminister för weertschop un finanzen vun bit weer he blots bundsminister för finanzen un ganz an t enn vun sien tiet as kanzler is he ok noch butenminister ween vun n september bit oktober wat de lehr vun de weertschop angeiht gellt he as vertreder vun de theorie vun john meynard keynes vun af geev schmidt tohopen mit annere de tietschrift die zeit rut helmut schmidt sien unehlichen vadder harr een jöödschen vadder de familie versöch dor nix vun an t licht kamen to laten eerst hett schmidt süms dorvun spraken man bloots wieldat journalisten dat spitzkregen harrn as schmidt sien fründ valry giscard d estaing jem dat vertellt harr in sien vertellen öber siene kinnertiet seggt he dor harr dat wat mit to doon harrt dat he vun den nationalsozialismus nix afweten wull nah dat abitur an de lichtwark school in hamborg hett schmidt toeerst sienen arbeitsdeenst un militärdeenst afleist bit is he soldat in n weltkrieg ween an n anfang weer he in bremen bi de flakartillerie hefft se em an de oostfront afkummandeert later is schmidt is berlin un bernau bi dat rieksministerium för luftfahrt togange ween as een de öber de aart un wies vun dat utbillen an de flak wat seggen konn un is he denn bruukt wurrn as baas vun een batterie an de westfront as de krieg toenne weer weer he oberleutnant as liddmaat vun dat rieksministerium för luftfahrt wurr he to n tokieken bi de schauprozessen vun den volksgerichtshoff afkummandeert he hett dat fies funnen wat he dor to sehn un to hören kreeg un sien vörsitten general beden datt he dor nich mehr hen müss de hett em dat denn ok verlööft datt he dor nich wedder hen güng he seet fungen in een suldatenlager as he free kamen weer studeer he in hamborg de lehr vun de volksweertschap konn he sien studium afsluten un weer vun dor af an diplom volksweert he hett denn bit ünner dat regeer vun karl schiller bi dat amt för weertschup un verkehr vun de free un hansestadt hamborg arbeit vun bit hett he dor dat ünneramt för den verkehr ünner siene hannen harrt is he bi de ganz ne e bundswehr kaptein vun de reserve wurrn an n juni hett schmidt hannelore glaser heirat ehr ökelnaam weer loki de beiden hefft twee kinner kregen de söhn walter wurr an n juni baren un sturv in n februar noch ehr he een jahr oolt wurrn is he hett woll meningitis harrt de dochter susanne is boren un leevt un arbeit bi bloomberg tv hüdigendags in london schmidt un sien froo hebbt lange tiet in hamborg langenhoorn leevt en tweeten wohnoort harrn de beiden an den brahmsee in holsteen loki schmidt is storven sien religion weer evangeelsch in n märz is schmidt in de spd intreden hier hett he eerst mal bi den sds sozialistische düütsche studentenbund mitmaakt un weer he vörsitter vun den sds in de zonen in den westen vun düütschland vun bit weer schmidt stellvertreden bunnsvörsitter vun de spd schmidt hett sik in de spd för dat mehrheitswahlrecht utspraken so as dat in grootbritannien begäng is anners as de beiden annern sozialdemokraatschen bunnskanzler willy brandt un gerhard schröder is schmidt nie nich bunnsvörsitter vun de spd ween anners as de mehrheit vun sien parteifrünnen sprickt sik schmidt hüttodaags jümmers wedder dorgegen ut dat de törkie liddmaat vun de eu europääsche union weeren kann de grünnen för siene meenung hett he jümmers wedder in de tietschrift die zeit angeven schmidt wendt sik ok stracks gegen dat utstiegen ut de atomenergie so as dat vun de letzte root gröne regeerung beslaten wurrn weer vun n dezember bit to n dezember is helmut schmidt binnensenater in hamborg ween groot ansehn un een bannig goden roop hett he kregen as he bi de stormfloot in n februar de saak in e hand nahmen hett vun bit to n januar un denn wedder vun bit is schmidt liddmaat vun den düütschen bunnsdag ween dor hett he för den wahlkreis hamborg bargdörp seten as he to n tweeden mal in n bunnsdag intagen weer is he glieks to n stellvertreden vörsitter vun de spd fraktion wählt wurrn in de tiet vun de eerste grode koalitschoon is he vörsitter vun de frakschoon ween düt amt hett em an n meisten spaaß maakt in all sien jahren politik hett he later seggt dat weer in de jahren vun bit vun n april bit weer he baas vun de frakschoon ehren arbeitskrink för butenpolitik un gesamtdüütsche fragen vun n februar bit november is he liddmaat vun dat europaparlament ween an n oktober is schmidt vun willy brandt in dat kabinett brandt i beropen wurrn as minister för t deffenderen in sien tiet in dat amt hett he den wehrdeenst vun up monate afkört un bavenhen dorför sorgt dat in münchen un hamborg universitäten vun de bundeswehr inricht wurrn sünd an n juli hett he dat amt vun den weertschops und finanzminister övernahmen karl schiller harr bott geven un so weer dat free nah de wahlen to n bunnsdag öbernehm he dat bunnsministerium för de finanzen as willy brandt bott geven müss nah de affär mit günther guillaume hett de bunnsdag helmut schmidt an n mai mit ja stimmen to n ne en kanzler wählt in düt amt hett he dat ünner annern to kriegen harrt mit de öölkries in de er jahren un mit den terror vun de rode armee frakschoon ünner ehr anföhrers ulrike meinhoff gudrun ensslin un andreas bader in dat jahr hett he as eersten seggt dat de ne en ss raketen över de middelstreck de vun de sowjetunion inföhrt wurrn sünd de relatschoon vun de kräft in europa dörenanner bröcht hefft dorüm kann seggt weern datt schmidt achter den nato dubbelbesluss achtersteken dee de lüde in düütschland un ok de minschen in sien eegen partei weeren dor nich so unbedingt up sien spoor in den laten summer is de sozial liberale koalitschoon de he anföhrt hett uteneenbraken sünners wat weertschop un soziale saken angüng legen sik de parteien fdp un spd in e haar an n september sünd all fdp ministers ut jemehr ämter torüchtreden schmidt hett denn ok noch dat amt vun den butenminister övernahmen man an n oktober geev dat en konstruktiv misstrauensvotum dorbi is helmut kohl mit de stimmen vun cdu csu un fdp to n ne en düütschen bundskanzler wählt wurrn schmidt is ehrenbörger von bremerhoben worrn up platt is nix vun un nix öber helmut schmidt rutkamen helmut josef michael kohl april in ludwigshafen juni ok dor weer en düütschen cdu politiker he weer van bit ministerpräsident vun dat land rhienland palz un van bit de sösste bunnskanzler vun de bunnsrepubliek düütschland van bit weer he todem parteivörsitter vun de cdu kohl hett den prozess vun de düütsch weddervereenigen mitgestalt un hett maatgevend to de europääsch eenigungsprozess bidragen helmut kohl wurr as dart kind vun de in dat ünnerfränkisch greußenheim boren finanzbeamten hans kohl un de sien ut ludwigshafen friesenheim stammend fru cäcilie boren schnur in ludwigshafen boren de familie weer konservativ kathoolsch präägt sien geschwister weern hildegard un walter de kinner hebbt hör jöögd in de friesenheimer hohenzollernstraat verbrocht över de beziehung to sien öllere süster weet man nich völ sien bröer walter de he bannig verehrt hett is fröh storven walter is november as suldat bi en deepflegerangreep dicht bi mönster fallen helmut kohl hett af den april de grundschool ruprechtschule un siet de tweete weltkrieg weer all utbraken de böverrealschool besöcht as johrig wurr helmut kohl in en ludwigshafener füerlöschtrupp insett un per kinnerlandverschickung nah erbach in den odenwald un later nah berchtesgaden brocht van dor kehr he in april mit dree schoolkameraden to foot torüch nah ludwigshafen nah sien rückkehr weer de böverrealschool tonächst slooten un kohl fung in august en landwertschaplich lehr an all in november kehr he aber weer an sien old school torüch un hett dor in märz dat abitur makt to dat sömmersemester fung he denn en studium vun rechtswetenschapen un historie in frankfort an n main an wat he aber nah twee semester weer afbraken hett to dat wintersemester wessel he an de universität heidelbarg un hett en magister studium mit de hööftfaken geschichte un staatswetenschapen absolveert nahdem kohl sien studium mit den akadeemschen grad magister artium beend harr hett he en stäe as wetenschaplich mitarbeiter an dat alfred weber institut vun de universität heidelberg antreden hett he mit de dissertation die politische entwicklung in der pfalz und das wiedererstehen der parteien nach bi walther peter fuchs sien doktertitel dr phil makt ansluutend wurr he direktionsassistent bi en iesengeeteree in ludwigshafen un referent bi den verband der chemischen industrie in ludwigshafen rund fiefenhalv johr nah dat enn vun sien kanzlerschap an märz stell helmut kohl den eersten deel vun sien memoiren ünner den titel erinnerungen vör se umfaaten de johren bit to de beginn vun sien kanzlerschap de tweete deel över de regeerensjohren bit keem an november de darte deel över de johren bit an november herut een veerten afsluutend band is plaant in fröhjahr as ok in harvst harr helmut kohl twee kneeoperatschonen bi de hüm künstlich gelenken insett wurrn he befunn sück noch in de rehabilitatschoo as he sück in februar bi en swooren störrt in sien huus en schädel hirn trauma totruck wat noch in de sülvig nacht opereert wurrn muss sietdem bruukt he bi apenlich uptreden en rullstohl över de stuur tiet nah den störrt hett he sülvst seggt wenn meine frau nicht gewesen wäre wäre ich nicht mehr am leben und wenn sie nicht bei mir wäre wäre mein leben heute sehr viel weniger lebenswert an mai hebbt he un maike richter mit de he siet in en fasten beziehung leevt in de kapell vun en reha klinik in heidelbarg in engsten früendeskrink heiraadt de beid söhns walter un peter weern nich inlaaden trootüügen weerm de medienünnernehmer leo kirch un bild chefredakteur kai diekmann maike richter de nah de hochtiet de nahnaam kohl richter annehm harr kohl in dat kanzleramt kennenlehrt wo de volkswirtin mit doktertitel vun bit as beamtin in de wertschaftsafdeelen arbeiten dee nah gerhard schröder sien wahlsieg weer se to de finanzexperten vun de unionsfraktschoon friedrich merz wesselt nah en tätigkeit as journalistin bi de wirtschaftswoche is se to tiet baas vun dat referat regional wertschaptspolitik städerbau un ruumordnung in dat bundwertschaftsministerium is aber beurlaubt helmut kohl leevt in den ludwigshafener stadtdeel oggersheim un in berlin all as schöler is helmuth kohl de cdu bitreden un weer ansluutend mitbegrünner vun de junge union in sien heimatstadt ludwigshafen sien politisch aktivitäten hett he ok während sien studium wieder verfolgt wurr he liddmaat vun den geschäftsführenden vörstand vun de cdu in rhienland palz stellvertreden landsvörsitter vun de junge union vun rhienland palz liddmaat vun den landsvörstand vun de cdu rhienland palz wurr he vörsitter vun de cdu kreisverband ludwigshafen weer he fraktschoonsführer vun de stadtratsfraktion ludwigshafen af fraktschoonsvörsitter in den landdag vun rhienland palz van märz bit september weer he landsvörsitter vun de cdu vun rhienland pfalz liddmaat vun den bundsvörstand vun de cdu af stellvertreder un van bit bundsvörsitter vun den cdu en wichtigen förderer vun helmut kohl weer de to tieden vun den natschonalsozialismus un tweeten weltkrieg vermögend wurrn industrielle fritz ries as kohl to n landsvörsitter vun de cdu vun rhienland palz wählt wurr weer he ok to n nahfolger vun peter altmeier in dat amt vun den ministerpräsidenten bestimmt nah de folgenden landdagswahl wurr woll noch eenmal altmeier ministerpräsident aber an mai lhett kohl hüm in dit amt aflööst wichtig entscheidungen in kohl sien amtszeit weern de gebietsreform un de grünnen vun de universität trier kaiserslautern hüüd universität trier technische universität kaiserslautern as nahfolger vun kurt georg kiesinger hett kohl ahn spood för den bundsvörsitt vun de cdu kandideert un verlor tegen rainer barzel en johr nah rainer barzel sien scheitert konstruktiv misstrauensvotum tegen den amteerenden bundskanzler willy brandt hett kohl hüm as bundsvörsitter vun de cdu aflööst un behull disse parteifunktschoon johr bit to n november bi de bunddagswahl is he eerstmals as kanzlerkandidat vun sien partei antreden de cdu csu hett de afsolute mehrheit mit perzent vun de stimmen blots knapp verfehlt un de sozialliberale koalitschoon kunn sück behaupten dat weer aber bit dorhenn dat tweetbest wahlergebnis vun de cdu csu överhoopt kohl is nah de wahl as ministerpräsident torüchtreden un wurr as vörsitter vun de cdu csu fraktschoon in düütschen bundsdag in bonn oppositschoonsführer sien nahfolger as ministerpräsident wurr an dezember bernhard vogel nah de verloren wahl hett de csu den kreuther trennungsbeschluss to de upheven vun de fraktschoonsgemeenschap mit de cdu faat kohl kunn aber tegen den csu vörsitter franz josef strauß de fortführen dörsetten bi de bundsdagswahl muss he dorför strauß den vörtritt bi de kanzlerkandidatur laaten wiel strauß aber nah de verloren wahl ministerpräsident in bayern bleev weer kohl wiederhenn oppositschoonsführer kohl weer van bit liddmaat vun den düütschen bundsdag nahdem sozial liberal koalitschoon vun bundskanzler helmut schmidt an september utnannerbraken weer dat geev swoorwegend meenungsverscheedenheiten över de tokünftig wertschapspolitik in de bundsrepubliek nehmen fdp un de cdu csu an september koalitschoonsgespräche up anlass för den bröök weer ünner annern en strategiepapier vun de fdp dat vun otto graf lambsdorff utarbeit wurrn weer un neoliberal positschonen to en reform vun den arbeitsmarkts enthull kohl wurr för dat amt vun den bundskanzler nomineert un an oktober in rahmen vun da teerst spoodriek konstruktiv misstrauensvotum in de historie vun den bundsdag tegen den amteerenden bundskanzler helmut schmidt to n sössten bundskanzler wählt butenminister wurr as ok all in de sozial liberalen koalitschoon hans dietrich genscher de koalitionswessel weer binnerhalv vun de fdp bannig umstreeden wiel de fdp mit en koalitschoonsutsaag togunsten vun de spd in den wahlkamp gahn weern wurr fehlend materiell legitimatschoon reklameert formaal weer dat aber verfaatenskonform dorto keem dat kohl sien kanzlerschap nich ut normal bundsdagswahlen hervörgahn weer um dissen makel to tilgen hett kohl en bannig umstreeden verfohren dörführt he stell den bundsdag de vertrauensfraag över de an dezember afstimmt wurr nahdem de regeeerenskoalitschoon an dag tovör mit breet mehrheit den bundshuushollen för verafscheed harr enthullt sück de mehrtall vun de afordneten vun de regeerenskoalitschoon as vereenbort de stimm wodör dat wünscht ergevnis tostannen keem kien mehrheit för den bundskanzler un dormit de mögelkeit den bundspräsidenten de uplöösen vun dat parlament vörtoslahn bundspräsident karl carstens hett sück länger tiet laaten mit de entscheedung sück denn aber in januar för de uplöösen vun den bundsdag un dat utschrieven vun vörtrucken bundsdagswahlen för den märz gegen disse vörgehenswies hebbt eenig afordneten vör dat bundsverfaatengericht klaagt de aber den faststellt hett dat dat uplöösen nah de verfaaten mögelk weer bi de bundsdagswahl an märz wunn de koalitschoon ut cdu csu un fdp mit stimmengewinnen för de cdu csu perzent perzentpunkten un düütlichen stimmenverlusten för de fdp perzent perzentpunkten de mehrheit vun de seeten in bundsdag helmut kohl de tüschen un sössmal as kanzlerkandidat antreden harr sien best wahlergebnis un dat tweetbest vun de unionsparteien in de historie vun de bundsrepubliek kanzlerkandidat vun de sozialdemokraten weer de ehmalge bundsjustizminister un münchener böverbörgermeester hans jochen vogel in de eersten johren vun sien amtstiet hett kohl den noch ünner de regeeren schmidt faaten nato nahrüstungsbeschluss tegen den wedderstand vun de freedensbewegen dörsett an september hebbt sück kohl un de franzöösche staatspräsident franois mitterrand an den oort vun de slacht um verdun drapen um gemeensam an de dooden vun beid weltkriegen to gedenken dat foto vun hör minütenlang hannendruck wurr en symbol vun de düütsch franzöösch utsöhnung kohl un mitterrand wurr in de folgend johren en besünners eng vertrauensverhältnis nahseggt se hebbt gemeensam projekte as dat eurokorps un den feernsehsenner arte up den weg brocht ok fortschritte in de europäisch eenigung as de verdrag vun maastricht un later de inführen vun den euro wurrn wesentlich de eng düütsch franzööschen tososammenarbeit toschreven in toog vun de flick affäre um illegale zahlungen vun den flick konzerns an düütsch politiker wurr kohl dör wg kohl indraagen in dat sekerstellt kassenbook belast in den ünnersökensutschuss vun den bundsdag un den mainzer landdag hett kohl nich de wohrheit in betoog up sien kenntnis vun den zweck vun de staatsbörgerlich vereenigung as spendenbeschaffungsanlaag un entgung nah en anzeig vun otto schily blots knapp en straafverfohren wegen uneidlich falschutsaag kohls parteifrüend heiner geißler hett hüm later mit den berühmt wurrn kommentar he harr wohl en blackout harrt verteedigt in israel hett he an januar vör de knesset över de hüm todeel wurrn gnade der späten geburt de satz sülvst stamm vun günter gaus an mai hett kohl gemeensam mit us präsident ronald reagan in bitburg en kranz up den dortigen soldatenkarkhoff daalleggt dat wurr in deelen vun de düütsch un amerikaansch apenlichkeit heftig diskuteert wiel dor ok liddmaaten vun de waffen ss beerdigt sünd bitburg kontroverse bi de bundsdagswahl wurr kohl in sien amt bestätigt gegenkandidat vun de spd weer de ministerpräsident von noordrhien westfalen johannes rau kohl hett as eerst düütsch bundskanzler en privatreis in de ddr makt in mai is he spontan un ahn begleitschutz för dree daag mit sien frau un sien söhn peter dör middeldüütsch städer fohren later hett he disse reis as en vun de bewegendsten vun sien leven betekent nahdem sück de tosommenbröök vun de ddr afteken dee un de berliner müer an november fallen weer hett helmut kohl ahn vörherig afspraak mit den koalitschoonspartner un den westlich bündnispartnern an november in düütsch bundsdag en zehn punkte programm zur überwindung der teilung deutschlands und europas vörleggt an mai wurr de staatsverdrag över de währungs wertschaps un sozialunion mit de ddr ünnerschreven tegen den wedderstand vun bundsbankpräsident karl otto pöhl harr kohl dorin en umtuuschkurs vun mark der ddr in d mark vun bi löhnen gehältern mieten un renten dörsett dat weer nahderhen en stark belastung för bedrieven in de nee bundslänner gemeensam mit butenminister hans dietrich genscher hett dat in de so nömmt zwei plus vier gesprächen mit de siegermächten vun den tweeten weltkrieg henkreegen dat de de tostimmung to de düütsch weddervereenigung geven hebbt zwei plus vier verdrag un ok tostimmt hebbt dat dat weddervereenigt düütschland in de nato drin is de düütsch eenheit hett sück positiv up de wiedere loopbahn vun kohl as bundskanzler utwirkt kohl weer dat up den parteidag in bremen blots swoor gelungen en putschversöök vun sien gegner ut sien eegen partei um heiner geißler rita süssmuth un lothar späth aftowehren an januar hett de düütsch bundsdag helmut kohl to n darten mal to n bundskanzler wählt nahdem he sück bi de bundsdagswahl tegen den ministerpräsident vun dat saarland un dormaligen spd kanzlerkandidaten oskar lafontaine dörsett harr dormit wurr he to n eersten kanzler vun dat weddervereent düütschland nah de knapp wunnen bundsdagswahl wurr kohl weer to n bundskanzler wählt ditmal harr he sück tegen den ministerpräsidenten vun rhienland palz rudolf scharping vun de spd dörsett de folgend johren weern ehrder vun butenpolitischen spood präägt frankfort an n main as seet vun de nee schaffen ezb euro inführung innenpolitisch teken sück ok wegen de vun de spd domineert bundsraat un de dormit inschränkt handelnsfähigkeit vun de bundsregeeren en stagnatschoon af de in de wahlnedderlaag ennen dee de wahl wurr vun de spd wunnen de mit den dormaligen ministerpräsidenten vun neddersassen gerhard schröder as kanzlerkandidat antreden weer de christlich liberale koalitschoonsregeeren wurr denn vun en root gröön koalitschoon afgelöst un kohl wurr an oktober dör bundspräsident roman herzog ut dat amt entlaaten kohl führ bit to n oktober blots noch en geschäftsführend bundsregeeren bi de bundsdagswahl hett sück kohl nich mehr um en mandat bewurben helmut kohl weer as meest kien anner politiker ut de bundsrepubliek düütschland gegenstand vun politischem un ok unpolitischem humor de woll bekannst un andüernst satirisch dorstellung vun den kanzlers kreeg dat düütsch satiremagazin titanic henn dat den kanzler beernförmig inklusive stängel karikeert hett beern wurr ähnlich as bi den franzööschen börgerkönig ludwig philipp en schmähwoort as en karikaturistisches symbol för helmut kohl up dat korn wurrn ok sien mangelnd frömdspraakenkenntnisse sien massig statur sien volksdömlichkeit as provinzielle herkunft nommen kohl imitatoren as de parodist stephan wald hebbt sück sien sien palzer spraak annommen mitsamt de hüm eegen hyperkorrigeerten utspraak vun dat des sch gechichte dieter hildebrandt mokeer sück in en parodie vun matthias claudius sien gedicht abendlied der mond ist aufgegangen över helmut kohl sien angewohnheit frömd texte mit eegen ideen to ergänzen siet weer helmut kohl jedes johr för den freedensnobelpries nomineert wurrn in fröhjohr etwa wurr helmut kohl vun eu kommissionspräsident jos manuel duro barroso as ok vun michail gorbatschow för de utteknung vörslahn in juli hett kohl sien ämter in de vun sien storven fru grünnd hannelore kohl stiftung daalleggt he hett dat mit de övernahm vun de stiftung dör personen begrünnd de in keiner beziehung zu seiner verstorbenen frau standen anlässlich vun de fiern to n johresdag vun den mauerfall hett sück helmut kohl an oktober in berliner friedrichstadtpalast noch eenmal mit sien dormalig verhannelnspartners den fröheren sowjetschen staatschef michail gorbatschow un den dormaligen us präsidenten george bush senior drapen de dree staatsmänner hebbt dorbi an de dramatisch daag von dormals erinnert den festlichkeiten an november un den empfang vun den bundspräsidenten för tallriek staatschefs bleev kohl fern offiziell wurrn gesundheitlich grünnen angeven tatsächlich sall aber de grund ween hemm dat dat bundskanzleramt hüm kien maschien ut de floogbereitschaft to verfügung stellen wull helmut kohl engageer sück för dat uparbeiten vun de sed diktatur hörr he to de grünnensliddmaaten vun dat bürgerbüro berlin een vereen för dat uparbeiten vun folgeschäden dör de sed diktatur an de sien grünnen bürgerrechtler as to n bispeel bärbel bohley un jürgen fuchs oder persönlichkeiten as ignatz bubis bedeeligt weern un dat he siet dem ünnerstütten dee siet is he todem grünnensliddmaat vun de fördervereen vun de gedenkstäe berlin hohenschönhausen de europäisch union hett helmut kohl an dezember to n ehrenbörger vun europa ernannt en titel de tovör blots an jean monnet vergeeven wurrn weer kreeg kohl denn noch de presidential medal of freedom un an oktober kreeg he de st liborius medaille für einheit und frieden vun dat arzbisdom patterbuorn för sien verdeensten um de düütsch eenheit un de dormit verbunnen bidrag för dat överwinnen vun de spalten vun europa wurr de fröhere bundskanzler mit den pries vun den westfäälschen freeden uttekent in dat johr wurr hüm de internatschonal adalbert pries in warschau vun den poolschen staatspräsidenten överreich kohl is neben konrad adenauer de tweet dräger vun dat grootkrüüz in besünner utführung vun den verdeenstoorden vun de bundsrepubliek düütschland helmut kohl is ehrenbörger vun de städer frankfurt am main un berlin wurr he as eerst düütsche ehrenbörger vun sien öösterrieksch urlaubsoort st gilgen an september wurr he ehrenbörger vun sien heimatstadt ludwigshafen an rhein de laudatio hull de premierminister vun luxemborg jean claude juncker todem kreeg kohl vun verscheeden universitäten in dat in un utland de ehrendokterwürde gemeensam mit george herbert walker bush un michail gorbatschow kreeg kohl an juni vör tokiekers den point alpha pries för verdeenste um de eenheit vun düütschland un europa in freeden und freeheit in september kreeg he den franz josef strauß pries vun de hanns seidel stiftung de laudatio hull de fröhere csu vörsitter theodor waigel de in dat kabinett vun helmut kohl bundsfinanzminister weer an oktober wurr de politiker mit de uadriga uttekent mit de de vereen werkstatt deutschland herutragend europäer vun de nahkriegshistorie ehrt de oldkanzler wurr dormit nich blots wegen de verdeensten um de eenheit vun düütschland sonnern ok um sien bemühen vun de europäisch eenheit würdigt de laudatio hull de fröhere sowjeetsch staatspräsident michail gorbatschow an februar wurr helmut kohl mit de sonnerpries vun den konrad adenauer prieses för kommunalpolitik vun de kommunalpolitisch vereenigung vun de cdu un csu in düütschland kpv uttekent an juni kreeg helmut kohl in dat yuste kloster bi cceres den spaanschen europapries in de vun felipe gonzlez verlesen laudatio wurr kohl as groot architekt för en eenigt europa betekent an januar hett de swiezer bundspräsidentin micheline calmy rey hüm in lausanne de goldene medaille vun de jean monnet stiften övergeven an mai kreeg he in stuttgart den hanns martin schleyer pries un an november den millenniums bambi övergeven vun sien laudator theodor waigel an april wurr kohl mit den hoochdoteerten roland berger pries för minschenwürde uttekent för den ut gesundheitlich grünnen hinnerten kohl nehm de ministerpräsident vun hessen roland koch den pries vun bundspräsident horst köhler entgegen laudator weer wladyslaw bartoszewski ehmalger butenminister vun polen vun de mit een million euro doteerten pries hett kohl in juni euro de ruprecht karls universität heidelbarg un de restlich euro för den bau vun en krankenhuus in sri lanka spend as herutgever gerhard fritz kurt schröder april in mossenberg wöhren hüüd to blommerg is en ehmalger düütsch politiker van de spd he weer van bit bundsvörsitter van de jusos van bit ministerpräsident van neddersassen as ok van oktober bit november de söbente düütsch bundskanzler siet den dood van helmut kohl in n juni is he de eenzige levende oltbundskanzler van düütschland van bit weer he todem vörsitter van de spd gerhard schröder hett tüschen un up bundes un up landesebene fief wahlen ahn ünnerbreeken as tippkandidat van sien partei wunnen un is in de historie van de bundsrepubliek düütschland de eenzige politiker de dat schafft hett siet dat enn n van sien politische loopbahn is he as wertschapsafkaat as ok in verscheeden positschoonen as wertschapslobbyist tätig ünner annern as upsichtsraatsvörsitter van de nord stream ag oostsee pipeline as ok rosneft un as ehrenvörsitter van den nah und mittelost vereen gerhard schröder wurr as tweet kind van dat ehepaar gunhild erika lauterbach oktober in burgstall november in patterbuorn un fritz schröder september in leipzig oktober bi klausenburg up en buernhoff in mossenberg lippe boren schröder sien moder weer mit en früendin dorhen flücht um de luftangreep van de allieerten uttowieken fritz schröder weer ahn öllern upwussen un hett bit faken as obdaakloos gelegenheitsarbeiter un landarbeiter leevt de mehrmals wegen klaueree veroordeelt wurrn is nahdem he ut de haft entlaaten wurrn weer truck he mit erika lauterbach de he kennenlehrt harr un dochter gunhild to sien moder un sien steefvader paul vosseler nah deppelt wo se an n oktober heiraadt hemm wurr he intrucken he full as obergefreiter van de wehrmacht bi rücktooggfechten an n oktober dicht bi klausenburg in siebenbürgen wiels de oostkarpatische operatschoon van de root armee sien söss maand olt söhn harr he nich to gesicht kreegen hett schröder sien süster dat graff in ceanu mare upspört över de kindheit van schröder weer fröher wenig bekannt de moder sörg mit hör arbeit för hör kinner hör öllern hör nee ehemann paul vosseler de van hör schweegermoder klara vosseler schett weer un de dree halfgeschwister van gerhard schöder lothar april januar heiderose un ilse vosseler de ut de nee ehe hervörgungen siet leet schröder de apenlichkeit immer wat mehr över sien jöögd erfohren un hett seggt dat he to de armsten van de armen in dat land tellt hett de schröders weern up fürsorge sozialhülp anwiest se hemm as achtköppig patchworkfamilie in en tweezimmerwahnen in dat westfäälsch osterhagen leevt över sien familie hett de latere kanzler ahn umschrieven seggt wir waren die asozialen sien kindheit hett schröder van bit in den stadtdeel bexten van bad salzuflen verbrocht un hett dor de volksschool besöcht truck he nah osterhagen un hett in talle van bit de voksschool besöcht dornah hett he bit en lehr to n eenzelhannelskoopmann in en porzellangeschäft in lemgo maakt as eenzig söhn van en in den tweeten weltkrieg fallen vader weer schröder van den wehrdeent befreet un hett neben sien arbeit in en iesenwarenhannel in chöttingen för en afsluss van de middlere riep van bit de abendschool besöcht af hett he um de hoochschoolriep up den tweeten bildungsweg tonächst een johr lang dat siegerland kolleg in weidenau un van dat westfalen kolleg in builefeld besöcht hett he sien abitur in builefeld maakt noch in dat sülvig johr fung he an de georg august universität chöttingen en studium van de rechtswetenschapen an wat he mit dat eerst juristische staatsexamen un mit dat twee juristische staatsexamen afsluuten dee schröder weer somit vulljurist schröder weer van bit mit eva schubach van bit mit anne taschenmacher un van bit mit hiltrud schwetje verheiraadt sien veerte ehefru weer af de journalistin doris schröder köpf se weer siet landdagsaforodnete för de spd in neddersassen an n märz wurr bekannt dat sück schröder nah johren ehe van sien ehefrau doris schröder köpf trennt heet rechtskräftig schett wurrn se an n april in n januar hett he sien nee partnerin de süüdkoreaansch wertschapsexpertin so yeon kim vörstellt de he an n mai in seoul heiraadt hett dat is schröder sien fiefte ehe gerhard schröder hett kien eegen kinner is aber steefvader van klara dochter van doris köpf un den journalisten sven kuntze de ehelüüd schröder köpf harrn buterdem twee russisch kinner adopteert gregor adopteert in dat johr un de ut sankt petersburg stammend viktoria adopteert in dat johr de familie hett lang tiet in en riegenendhuus in dat zooveertel van hannover leevt in n juni truck se in en villa an den rand van de eilenriede in den stadtdeel waldhausen siet de trennung van dat ehepaar in dat eerst uartal leevt gerhard schröder in en wahnen in hannover he hett todem twee eegendomswahnungen in en ferienhuus up de noordseeinsel borkum gerhard schröder is evangeelsch hett he seggt dat hüm an den protestantismus die klarheit die nähe zur vernunft und die abwesenheit von brimborium gefallen dee up de idee politische entscheedungen ut en zwiegespräch mit gott aftoleiten weer he nie nich kommen schröder betekent wladimir putin as sien privaten früend all as bundskanzler hett schröder an n november bi beckmann seggt dat to putin en grundvertruen bestahn dee un putin en lupenreiner demokrat weer bi de ünner eid nommen van putin nah de wahl weer schröder in n andreas saal des kremls nah den patriarch van de russisch orthodox kark de tweete van blots dree personen de putin gratuleeren deen noch vör den ministerpräsidenten dmitri medwedew schröder is siet liddmaat van de spd för den bezirk hannover hett he dor de stäe van den vörsitter van de arbeitsgemeenschap van de jungsozialistinnen un jungsozialisten in de spd jusos övernommen bis weer he ok bundsvörsitter van de jusos för de landdagswahl in neddersassen an n juni weer as tippkandidatin van de partei tonächst anke fuchs vörsehn de ehmalge bundsministerin för jöögd familie un gesundheit fuchs hett aber denn verzicht nahdem schröder sien kandidatur ankünnigen dee un sück dorbi de ünnerstütten van mehreren kreisverbände van sien partei sekerstellt harr binnerhalv van de partei geev dat diskussionen över mögelke koalitschonspartner sowohl up landesebene as ok up bundesebene wiels kanzlerkandidat johannes rau för de bundsfagswahl an n januar en koalitschoon mit de grönen utslooten harr un up en mehrheit van de spd setten dee wull schröder en root gröön koalitschoon in neddersassen nich utsluuten en van de wahlkampthemen weern denn de entspreekend utnannersetten tüschen rau un schröder bi de oorwahl van den spd bundsvörsitter in n juni hett schröder gegen rudolf scharping un heidemarie wieczorek zeul kandideert wobi he togliek sien kanzlerkandidatur för verkloort hett he weer aber scharping ünnerleegen nah den rückträe van oskar lafontaine van all ämter in n märz wurr schröder to n spd vörsitter wählt un behull dit amt bit bi de bundsdagswahl an n oktober wunn schröder dat direktmandat för sien partei mit van de stimmen bi de bundsdagswahl reck schröder van de eerststimmen un verlor dormit den wahlkreis gegen den kandidaten van de cdu kunn aber över de landeslist van de spd doch noch in den bundsdag intrecken in den landdagswahlkamp in neddersassen hett ünner de führung van schröder de spd nich schafft starkste fraktschoon to wurrn ok wenn se düütlich towunnen hett de cdu verlor woll hör afsolute mehrheit kunn aber mit de fdp en koalition mit knapp mehrheit billen un wiederhen de regeeren billen schröder hett sien bundsdagsmandat daalleggt un is as spd fraktschonsvörsitter un oppositschonsführer in de landdag van neddersassen wesselt un bleev dor bit liddmaat to de landdagswahl in neddersassen weer schröder weer de tippkandidat van de spd in neddersassen un wurr an n juni mit root gröön parlamentsmehrheit to n ministerpräsident wählt in de beid folgend landdagswahlen un wurr schröder in dat amt bestätigt un weer in sien funktschoon as ministerpräsident van n november bit oktober ok präsident van den bundsraat nahdem schröder bi de landdagswahl an n märz weer de afsolute mehrheit halen dee hett hüm spd bundesgeschäftsführer franz müntefering noch an den wahlabend to n kanzlerkandidaten van de spd för de wahl to n düütschen bundsdag an n september verklort schröder wurr an n oktober to n söbenten bundskanzler van de bundsrepubliek düütschland wählt he weer nah willy brandt un helmut schmidt de darte sozialdemokraatsch bundskanzler bi sien wahl kreeg schröder bi gegenstimmen un enthollen stimmen ofschons de root gröön koalitschoon blots mandate harr dat weer dat eerste un bitlang eenzige mal dat en düütsch bundskanzler mit frömd stimmen wählt wurrr schröder hett bitlang as eenzig düütsch bundskanzler van de mögelkeit gebruuk maakt den eid up dat grundgesett ahn religiöös tosatz to leisten nah en körten tiet mit bodo hombach wurr siet frank walter steinmeier as baas van dat bundskanzleramt en van de engsten mitarbeiter van schröder gerhard schröder hett an n mai as eerst bundskanzler dat nee upricht bundskanzleramt in berlin betrucken all bald nah den anfang van de legislaturperiood wies sück dat schröder un bundsfinanzminister oskar lafontaine ünnerscheedlich ansichten to grundsätzlichen wertschaps un finanzpolitischen fragen harrn de gegensätzlichen upfaaten führen denn to en machtkamp up de sien hööchtpunkt lafontaine all in n märz de regeeren verlaaten hett un sien amt as parteichef upgeeven dee doruphen wurr schröder bundsvörsitter van de spd wedderwahl in de johren un finanzmister wurr hans eichel de as ministerpräsident bi de landdagswahl in hessen de regeerensmehrheit för sien koalitschoon verpasst harr in de binnenpolitik hett de root gröön koalitschoon deelen van dat wahlprogramm innovation und gerechtigkeit umsett in den bundsdagswahlkamp leeg de root gröön koalitschoon lang tiet in all umfragen düütlich achter de oppositschoon dennoch hemm spd un bündnis de grönen an n september weer en knapp mandatsmehrheit reckt mit de de regeerenskoalitschoon schröder fortsett wurrn kunn beobachter hemm dorbi twee faktoren as wahlentscheedend sehn nahdem he an n oktober weer to n bundskanzler wählt wurrn weer hett schröder weer en reeg van konfliktriek reformvörhebben anstött so to de gesundheitsreform un plääns to de grünnen van en bad bank mit de agenda präsenteer schröder an n märz dat gröttste un wichtigste projekt van sien kanzlerschap karnstück van disse reform weer dat hartz konzept dat de kommission moderne dienstleistungen am arbeitsmarkt ünner den vörsitt van peter hartz siet den februar entwickelt harr eenige funnen disse agenda as en träe in de richtige richtung wiels gewerkschaften oppositschoon un linker flögel van de spd dat as en massiven sozialafbau sehn deen schröder muss all in sien eegen partei düchtig drum kämpen dat de agenda överhoopt up den weg keem dorto keem dat de cdu in n bundsraat immer gröttere stimmenandeelen kreeg un schröder muss immer mehr togeständnisse maken dormit sien agenda ok dör den bundsraat keem aber de spd verlor immer wieder an stimmen un somit ok wahlen nahdem de sozialdemokraten bi de landdagswahl in hör stammland noordrhien westfalen nah johren de regeerensführung verloren harr seech schröder de grundlaag för sien politik in fraag stellt in den bundsdag hett he an n juli de vertruensfraag stellt de mit ja nein stimmen un enthollen beantwoort wurr dormit weer de notwennig kanzlermehrheit nich reckt wurrn schröder hett ansluutend de uplöösen van den bundsdag beandragt de bundspräsident horst köhler an n juli tostimmt hett de bundspräsident hett vörtrucken neewahlen för den september ansett bi de bundsagswahl reck de spd mit stark verlusten blots noch van de stimmen van sitten womit se knapp achter de fraktschonen van cdu un csu leeg för en root gröön koalitschoon hemm de stimmen van de regeerensparteien nich reckt aber ok cdu csu un fdp kunnen kien regeeren billen schröder bleev up ersöken van den bundspräsidenten nah de eerst sitzung van den neen düütschen bundsdag an n oktober in t amt bit angela merkel an n november to sien nachfolgerin wählt wurr dat bundsdagsmandat hett he an n november daalleggt un hett sien rücktoog ut de politik verklort schröder sien agenda wurr dör angela merkel in hör eerst regeerensverkloren van n november loovt van bit wurr schröder van den us amerikaanschen geheimdienst nsa afhöört dat hemm de ergevnisse van de globale överwakens un spionageaffäär in n februar ergeven nah verbalen attacken van italieensch politiker gegen de düütschen hett schröder deswegen in dat johr en plaant italienurlaub afseggt de regeerensstil van schröder tekent sück dorsör ut dat he insbesünnere för sien reformprojekte nebn den in dat grundgesett dorför vörsehn institutschonen up völ beradens gremien un kommissionen torüchgriepen dee sückse kommissionen hemm meest düchtig apelichkeitswirksam arbeit luut schröder sullen se dorto deenen en breet konsens van de experten bi de anstreevt reformen sekertostellen kritiker hemm hüm vörsmeeten dormit grundleegend mechanismen van de demokratie uttoheveln anner hemm seggt dat disse gremien blots in n vörfeld tätig weern un kien utwirken up den lateren gesettensperzess harrn to de kommissionen hörrn dat bündnis für arbeit ausbildung und wettbewerbsfähigkeit de nationale ethikrat de weizsäcker kommission zto de tokunft van de bundeswehr de süssmuth kommission to de towannern nah düütschland de kommission moderne dienstleistungen am arbeitsmarkt hartz kommission de rürup kommission to de tokunft van de sozialsysteme as ok af den juli en kommission ünner vörsitt van kurt biedenkopf de vörslääg för en reform van de ünnernehmensmitbestimmen ünnerbreeden sull mit utnahm van bert rürup sünd all hier nömmt politiker in de cdu nah schröder sien eegen angaven wurr he eerstmals in n november konkret mit de fraag konfronteert to de nord stream ag to wesseln de to perzent to de russisch gazprom hörrt he harr tonächst aflehnt wiel he sück nich langfristig binnen wull sien afseggen harr wladimir putin nich goot upnommen luut den schröder biographen gregor schöllgen wull schröder putin nich hangen laaten un harr dorüm den russischen präsidenten an n dezember up sien privat handy anropen in sien autobiographie seggt schröder dat putin hüm anropen harr nich anners rüm putin harr hüm wegen de europääsch bedüüden van dat projekt övertüügt den vörsitt bi de nord stream ag to övernehmen putin weer dormit glieks an de apenlichkeit gahn wiel dat för hüm spood weer en düütschen ex bundskanzler för dat bi polen un balten umstreeden pipelineprojekt nord stream wunnen to hemm schröder sull de interessen van de aktschonäre vertreeden dormit weer he unmiddelbar in dat nord stream projekt inbetrucken dat he all as regeerensched immer düchtig wohlwollend begleit un an n september mit putin besegelt harr in frankfurter allgemeine zeitung september sien gehalt as vörsitter van den aktschonärsutschuss bi nord stream sall luut manager magazin euro bedragen sowohl düütsch politiker van all parteien as ok russische oppositschonelle hemm de nee beschäftigung van schröder kritiseert politiker van de grönen hemm den dreiste seitenwechsel as politische eselei un as unanständig betekent schröder würr sück dormit sien roop verneelen luut guido westerwelle fdp harr schröder respektlosigkeit tegenöver sien fröhere staatsamt wiest indem he sück up de betallenslist van en utländsch ünnernehmen setten laaten harr den he tovör as bundskanzler ein riesengeschäft verschafft habe wertschapsminister michael glos csu hett indirekt schröder meenend mehr fingertippengeföhl anmahnt hett aber dat pipeline projekt as wichtigen bidrag för de künftige versörgenssekerheit van düütschland un westeuropa sehn frank walter steinmeier spd hett dorgegen schröder sien övernahm van de nah sien meenen nah för düütschland nützliche positschoon verteidigt de oost utschuss van de düütsch wertschap hett woll schröder sien nee job begrööt hett aber de aart un wies van de bekanntgaav as ok den tietpunkt van den wessel kört nah dat enn van de schröder regeeren kritiseert in de apenlichkeit un politik in polen wurr de insatz van schröder för de nord stream pipeline un sien ansluutend wessel wessel to de nord stream ag besünners scharp kritiseert zeitungen hemm hüm lobbyismus vörsmeeten un de ehmalge poolsch butenminister hett seggt dat weer unstatthaft dass einer der architekten der idee dieser gasleitung daraus materiellen nutzen zieht schröder sülvst hett sück vehement gegen de kritik wehrt bit hen to en spoodriek ünnerlaatensklaag gegen westerwelle sien behauptung he harr gazprom den updrag to n bau van de oostseepipeline geven an n märz wurr bekannt dat de regeeren schröder nah hör wahlverlust aber noch vör dat enn van hör amtstiet en staatliche börgschap för en kredit van de düütsch banken kfw un deutsche bank in hööcht van een milliarde euro för gazprom övernehmen wull dorbi hannel sück dat um en börgschap för en so nömmt ungebundenen kredit de van düütsch banken an utlänndsch ünnernehmen vergeeven wurrd um dordör nationale interessen to sekern de dormalige bundsregeeren weer de ansicht dat de langfristik sekerstellung van de energieversörgen in düütschland en natschonal interesse dorstellt in de presse wurrr kritisiert dat dat in de letzt maanden van de regeeren schröder loopen weer ok harr de düütsch staat düchtig hooch garantien up sück nommen denn wenn dat russisch ünnernehmen pleite gahn weer harr de düütsch staat bit to een milliarde euro dragen musst de fdp hett interessenkonflikte anmarkt wiel de düütsch staat up disse wies de latere tätigkeit van schröder bi gazprom mit betallen würr schröder sülvst hett seggt dat he kien kenntnis van de börgschap harrt harr nah angaven ut regeerenskrinken harrn woll de dormalige wertschapsminister wolfgang clement schröder sien wertschapsberater in t kanzleramt bernd pfaffenbach un de staatssekretär in dat finanzministerium caio koch weser van de verhanneln wusst un de börgschap genehmigt de kanzler sülvst wurr aber bewusst nich informeert an n april hett gazprom aber den kredit aflehnt wordör de börgschap henfällig wurde de aflehnen hett lilija schewzowa dormit verklort dat gazprom jüst to den tietpunkt en schandaal verhinnern un den roop van schröder nich riskeeren wull weil gasprom und die russische führung ihn für den wichtigsten lobbyisten von gasprom in europa und in der welt halten so schewzowa an n märz hemm sück schröder eckhard cordes vörsitter van den ost utschuss van de düütsch wertschap un alexander rahr lobbyist för de gas firma un basf dochter wintershall van de gazprom groot deelen van düütsch gasspieker koopen will in de russisch botschap in berlin drapen werner schulz eu parlamentarier van de grönen hett seggt schröder weer insgesamt ein lobbyist und andere lobbyisten wie alexander rahr die sind echte kreml propagandiste nah dokumenten ut dat wertschapsministerium deren herutgaav de tagesspiegel nah dat informationsfreiheitsgesetz beandragt harr hett schröder en drapen tüschen gazprom chef alexej miller un de düütsch wertschapsministerin brigitte zypries organiseert schröder hett kuntakt to zypries upnommen um mit hör över de pipeline nord stream to snacken zypries weer justizministerin in schröder sien tweet kabinett in n ünnerscheed to anner lobbyisten harr schröder wenig daag nah de eerst anfraag en termin bi de ministerin kreeg to dit gespräch broch schröder alexej miller mit an n mörgen nah dat gespräch hett gazprom verkünnd dat dat en arbeitstreffen van miller un zypries in berlin geven harr de rull van schröder wurr dorbi nich mit nömmt an n september wurr schröder up vörslag van de russisch regeeren de de aktienmehrheit an den energiekonzern rosneft plus een aktie hollt to n cheff van den upsichtsraat wählt in düütschland wurr de aktivität van schröder van tallriek politikern un anner bekannt persönlichkeiten kritiseert in sien nee positschoon sall schröder kontrolle över konzernchef igor setschin utööven dat dat tatsächlich mögelk is gellt as nich wohrschienlich setschin gellt in russland as tweetmächtigst mann un dank unbedingter loyalität as eng vertruensmann van wladimir putin luut den demokratieforscher wolfgang gründinger is dat problematisch wenn ehmalige politiker as lobbyisten in berieken tätig wurrn för de se tovör politisch verantwortlich weern denn leeg de verdacht nahe dass sie ihr mandat darauf verwendeten bestimmten interessengruppen vorteile zu verschaffen und sich damit als kandidat für spätere lukrative stellen zu präsentieren dorför weer de wessel van schröder to de nord stream ag de dör den russischen staatskonzern gazprom domineert is dat prominenteste bispeel all as bundskanzler harr schröder de umstreeden ostseepipeline van de nord stream ag maatgevend vörandreeven schröder sien fleegend wessel to de nord stream ag wurrd faken mit den begreep dreihdör effekt beschreeven womit de övergang van en spitzenpolitiker to en bedüüdend posten in en wertschapsünnernehmen meent is nah stefan meister van den european council on foreign relations betallen russisch staatskonzerne as gazprom ehmalige düütsch politiker um hör interessen to vertreeden schröder weer en bekannt bispeel sückse ehmalge politiker wurrn wiederhen as inflootriek repräsentanten van düütschland sehn wobi unklor weer welker interessen se angesichts hör beschäftigung bi gazprom deenen schröder hett sück as lobbyist ok för denbau van de south stream pipeline ut russland insett wiels he de konkurrerend nabucco pipeline ut zentraalasien de düütschland weniger afhängig van russland maaken sull aflehnen dee in dissen tosommenhang wurr he bi sien rumänienbesöök kritiseert rumäänsch zeitungen schreeven russlands vertreter in rumänien nah boris reitschuster beteeken russisch regimekritiker schröder as einflussagenten putins in europa as wichtigsten lobbyisten des kremls he ziteert de upfaaten van den ehmalgen duma afordnten un baas van de journalisten gewerkschaft igor jakuwenko dat en schröderisierung van westlich eliten passeeren dee de den blick up de wohre natuur van putin sien politik verstellen deiht tosommen mit wladimir putin hett schröder den petersburger dialog in t leven roopen de sietdem as plattform deent för drapen tüschen vertredern van russisch un düütsch wertschapsinteressen un düütsch politikern luut stefan meister van dat european council on foreign relations maakt dit nettwark lobbyismus mögelk in n märz hemm dat us amerikaansch medium wallstreet journal de ukrainsch butenminister pawlo klimkin un düütsch politiker as elmar brok cdu un cem özdemir bündnis de grönen fordert dat gegen schröder internatschonale westliche sanktschonen wegen sien lobbyismus för wladimir putin to erlaaten weern de düütüsch bundsregeeren hett sückse sanktschonen aflehnt joseph martin joschka fischer april in gerabronn domaals landkreis crailsheim weer en föhren liddmaat vun de partei bündnis de grönen he weer vun bit butenminister un viezkanzler vun de bundsrepubliek düütschland un dat eerste halve johr vun präsident vun n raat vun de europääschen union ruchweg een johr na de bundsdagswahl hett he sik ut de aktive politik torüchtogen siet dat enn sien politischen loopbahn arbeit he as journalistischen kommentater ünnernehmensberader un in verschedene positschonen in de weertschop ünner annern as lobbyist för de energieversorgers rwe un omv fischer weer in n mai as ehrendokter vun de universität haifa uttekent an n mai weer he in rüschlikon mit den renomeerten gottlieb duttweiler pries ehrt in sien funkschoon as butenminister vun de bundsrepubliek hett he in n mai den leo baeck pries kregen also de höchste utteken vun n zentralraat vun de jöden in düütschland för sien verdeensten in n neegoosten striet as vermittler twüschen de pälestinenser un de israelis den mai kreeg he bito den ehrendokter vun de universität tel aviv tospraken för sien insatz as hess sch ümweltminister gegen den bruuk vun de kuhl messel as mülldeponie un dat wohhren vun de kuhl as fossilenfundsteed is na em en fossile slang as palaeopython fischeri nöömt worrn wieter is fischer ehrenbörger vun budakeszi dat bundsministerium för weertschop un energie bmwi is en bundsministerium vun de bundsrepubliek düütschland grünnt weer dat ministerium as bundsministerium för weertschop de hööftdeenstsitt vun t ministerium liggt in berlin in de invalidenstraat in n bezirk mitte en tweeten deenstsitt befinnt sik in de ehmoligen von gallwitz kaserne in bonn duisdorf de bundsminister is to tiet sigmar gabriel vun de spd dat grünnte rieksweertschopsamt kann as de vörlöper vun t hüütige bundsministerium för weertschop un technologie ansehn warrn dat hett sik in dat rieksweertschopsministerium entwickelt dat bit bestand harr vun bit weern de opgaven vun t verwaltensamt för weertschop övernahmen dat bundsministerium för weertschop geev dat na de grünnen vun de bundsrepubliek düütschland in t johr bit in t johr twüschendör vun mai bit dezember weer dat ministerium för en tiet lang mit dat bundsministerium för finanzen to t bundsministerium för weertschop un finanzen tosamenleggt is dat technologierebeet ut dat forschensministerium dorto kamen siet de tiet hett dat sien hüütigen naam twüschen un weer dat mit deelen ut dat bundsministerium för arbeit un sozialornen to t bundsministerium för weertschop un arbeit tosamenleggt disse beiden rebeden sünd aver wedder splitt worrn as de bundsregeeren ünner angela merkel an t regeer kamen is dorna weer dat ressort bit dezember ünner de beteken bundsministerium för weertschop un technologie bekannt för de arbeit an sien opgaven is dat ministerium in acht afdeelen un en zentralafdeel indeelt worrn mehrere bundsämter sünd dat ministerium naordent dorto höört dat bundskartellamt bkarta un de bundsnettagentur för elektrizität gas telekommunikatschoon post un iesenbahn bnetza in bonn in berlin gifft dat wieter de bundsanstalt för materialforschen un prüfung bam de physikaalsch technische bundsanstalt ptb mit hööftsitt in bronswiek un de bundsanstalt för eerdwetenschoppen un rohstoffen bgr mit ehrn tweetsitt in hannober dorto kamt noch dat bundsamt för weertschop un utfohrkontroll bafa in eschborn un bochum as ok de germany trade and invest gtai in köln de hööftsitt vun t bundsministerium för weertschop un technologie is in en kumplex vun bowarken ünnerbröcht dat ut histoorsche hüüs vun de ehmoligen kaiser willem akademie militärmedizinische akademie un de överresten vun ehmolige invalidenhuus besteiht wo noch en poor neebo hüüs tokamen sünd dat invalidenhuus stammt oorsprünglich ut de mitt vun t johrhunnert un leeg to de tiet buten de stadt dat bowark vun de kaiser willem akademie is üm rüm boet worrn dat bundsministerium för finanzen bmf ok bundsfinanzministerium is en ministerium vun de bundsrepubliek düütschland dat ministerium is to huus in berlin un bonn un is en deel vun de düütsche bundsregeeren de hööftsitt is dat detlev rohwedder huus in de wilhelmstraat in berlin wat dat ehmolige rieksluftfohrtministerium un later dat huus vun de ministerien vun de ddr weer de finanzminister en wichtigen politiker hett dat regeer över dat ministerium ünnerstütt warrt dat ministerium vun n wetenschopplichen biraat bi t bundsministerium för finanzen dat bundsministerium för finanzen is ünner annern för de bundsforstverwalten för de bundsmonopolverwalten för branntwien för de bundsvermögensverwalten un för n toll bundssollverwalten tostännig un föhrt de rechts un fackopsicht över de bundsanstalt för finanzdeenstleistungsopsicht un över de bundsanstalt för verenensbedingte sünneropgaven in de tiet vun mai bit dezember weer dat finanzministerium mit dat bundsministerium för wertschop as bundsministerium för weertschop un finanzen tosamenleggt siet is dat bundsfinanzministerium ok för de utgaav vun postweertteken mit de beteken düütschland tostännig heinrich joseph maximilian johann maria von brentano di trimezzo juni in offenbach november in darmstadt weer en düütsch politiker vun de cdu brentano weer van bit düütscher butenminister un van bit as ok van bit to sien dood vörsitter vun de cdu csu bundsdagsfrakschoon heinrich von brentano weer dat jüngste kind vun otto von brentano di tremezzo de as lidmaat vun de zentrumspartei de weimarer natschonalversammlung anhörrn de clemens un bernard von brentano weern sien öllere bröers nah sien abitur studeer brentano juristeree un wurr aktiv lidmaat vun de kathoolsch studentenverbinnen rheno bavara in t kartellverband hett he sien eerst un sien tweete juristisch staatsexamen afleggt un hett he an de universität gießen sien dokter makt sien arbeit harr de titel die rechtsstellung des parlamentspräsidenten nach deutschem verfassungs und geschäftsordnungsrecht af weer he afkaat bi t böverlandsgericht darmstadt is he nah hanau as staatsanwalt deenstverplicht wurrn nah arbeit he weer as afkaat un notar in darmstadt brentano leev as unverheiraadt katholik bi sien moder de he bit to hör dood pleegt hett later hett he leev he denn meest immer in rom wo he vun sien bröer clemens den journalisten max von brück oder vun dat ehepaar johannes un karin schauff upnommen wurr brentano is an krebs storven dree daag nah sien dood wurr he mit en staatsakt in t plenarsaal ehrt he is up de waldkarkhoff in darmstadt begraben hans dietrich genscher märz in reideburg märz in wachtberg pech weer en düütsch politiker vun de fdp genscher weer vun bit bundsbinnenminister un vun bit meist ahn ünnerbreken bundsbutenminister un viezkanzler vun de bundsrepubliek düütschland in de tiet vun bit weer he butendem vörsitter vun de fdp hans dietrich genscher is de söhn vun den juristen kurt genscher un de buersdochter hilde kreime he is in de böverschool in halle saale na school gahn un hett deenst as flakhelper doon en johr later is he to n rieksarbeitsdeenst intogen worrn hett he sik freewillig bi de wehrmacht mellt üm dormit en dwangsrekruteeren dör de wapen ss ut n weg to gahn as he sülvst seggt as anhöörigen vun de armee wenck is he kort vör t enn vun n krieg in us amerikaansche un kort later i britische kriegsfangenschop kamen as he wedder free weer hett he as bohelpsarbeiter arbeit un legg dat tosatzabitur in halle saale af in n winter is he swoor an tuberkoloos krank worrn un müss sik dree maanen in en sanatorium ophollen de krankheit künn dormols noch nicht heelt warrn so dat genscher dormit noch wietere teihn johren to kriegen harr un jümmer wedder längere tieten in t krankenhuus müss liekers hett genscher en studium vun de rechtswetenschoppen un vun de volksweertschop afleggt dat he in leipzig mit de juristischen staatsprüfung to enn bröch dorna hett he as referendar in n böverlandsgerichtsbezirk halle arbeit an n august güng genscher över west berlin in de bundsrepubliek düütschland gahn un hett dorna as referendar in n böverlandsgerichtsbezirk bremen arbeit legg he dat tweete staatsexamen in hamborg af bit weer he dorna as afkaatsassesser un afkaat in bremen beschäftigt mit söventeihn johren is genscher in n johr liddmaat vun de nsdap worrn wat na sien egen utkumst över en sammelandrag ahn sien weten passeert is in de johren vun bit weer he liddmaat vun de ldp in n landsverband sassen anholt dorna is he in de fdp intreden in t johr weer he to n viez vun n landsvörsitter vun de jungdemokraten in bremen wählt vun bit weer he wetenschopplich assistent vun de bundsdagsfrakschoon vun de fdp in bonn na is genscher bit frakschoonsgewarfsföhrer vun de fdp worrn un wiel disse tiet vun bit ok bundsgewarfsföhrer weer he to n viez bundsvörsitter wählt vun n oktober bit to n februar weer he opletzt bundsvörsitter vun sien partei in sien amtstiet is de wenn vun de sozialliberalen koalitschoon to de koalitschoon mit de cdu csu fallen op sien amt as bundsvörsitter hett he verzicht na sien rüchtritt as bundsbutenminister is he ehrenvörsitter vun de fdp worrn in de johren vun bit weer genscher liddmaat vun n düütschen bundsdag för den wahlkreis in n wupperdaler westen he weer dorbi jümmer över de landslist noordrhien westfalen in n bundsdag intogen vun bit to sien intritt in de regeren brandt weer he parlamentaarsch gewarfsföhrer vun de fdp frakschoon na de bundsdagswahl harr genscher groten andeel an t billn vun de sozialliberalen koalitschoon an n oktober as he to n bundsbinnenminister in de regeren vun bundskanzler willy brandt beropen worrn in siene amtstiet füll de börgennahm vun münchen wiel de olympischen spelen genscher hett sik dorbi as uttuuschbörg praat stellt wat de palästinensischen terroristen aver aflehnt hebbt na t blödige enn vun den vörfall hett genscher an n september den bundsgrenzschuul anwiest de anti terror eenheit gsg optostellen na den rüchtritt vun willy brandt un de wahl vun walter scheel to n bundspräsident is genscher an n mai as butenminister un viezkanzler in de regeren ünner helmut schmidt beropen worrn in disse funkschoon harr he bedüdenen andeel an de verhanneln över den text vun de ksze slussakte in helsinki in n dezember hett de vullsversammeln vun de vereenten natschonen in new york genscher sien vörslag över en anti terrorismus konventschoon annahmen in de ünner annern fastleggt worrn is dat op foddern vun börgennehmers op gor keen fall ingahn warrn dröff in n tosamenhang mit den nato dubbelbesluss hebbt schmidt un genscher in moskau vermiddelt so dat de sowjetsche regeren inverstahn weer mit de usa över middelstreckenwapen intermediate nuclear forces inf to verhanneln as de sozialliberale koalitschoon bi de bundsdagswahl bestätigt weer hett genscher bald al op en enn vun de de koalitschoon twüschen spd un fdp henwirkt wobi he vör allen vun den bundsweertschopsminister otto graf lambsdorff ünnerstütt weer de grund dorför weern de tonehmen ünnerscheden twüschen de koalitschoonsparteien vör allen in de weertschops un sozialpolitik an n september is genscher tosamen mit all annern fdp ministers torüchpeddt an n oktober kehr he in sien ämter as bundsbutenminister un viezkanzler wedder torüch nadem an n oktober de fröhere oppositschoonsföhrer helmut kohl bundskanzler worrn weer in de johren weer genscher präsident vun n nato raat un präsident vun n ministerraat vun de westeuropääschen union as butenminister stünn he wieter för en utgliek twüschen oost un west un hett strategien för en aktive entspannungspolitik utklamüstert un för t wietermaken vun den oost west dialoog mit de udssr un dat tosamenwassen vun de eg sünners af möök genscher warf för en aktive entspannungspolitik as antwoort vun n westen op de möh vun de sowjetunion he harr groten andeel an de eenigung vun europa un an n spood vun de düütschen weddervereenigen över de he mit sien ddr amtskollegen markus meckel verhannelt hett toeerst stünn he kohl sien plaans to n weddervereenigen tögerlich gegenöver in n laten sommer hett genscher de utreisverlööfnis för de ddr börger uthannelt de in de prager bottschop flücht weern bito hett he sik för en wriksome ünnerstütten vun de politischen reformen vör allen in polen un ungarn insett de middels de dorför insett weern hebbt dorto föhrt dat de politik vun em un kohl mitünner ok afweerten as scheckbookdiplomatie betekent weer genscher weer ok bi de eersten dree butenministerdrapens vun de twee plus veer diskusschonen över de buteren aspekten vun de düütschen eenheit togegen he un sien poolschen amtskolleg krzysztof skubiszewski hebbt in n novemer in warschau den düütsch poolschen grenzverdrag över t fastleggen vun der oder neiße lien as poolsch westgrenz ünnerschreven sien hooch ansehn in sien heimatrebeet üm halle salle un de hapen op den go e entwickeln na de wenn hebbt dorto föhrt dat de fdp bi de bundsdagswahl in sassen anholt op vun de stimmen kamen is un dat eerste mol siet wedder en fdp kandidat uwe lühr en direktmandat in n bundsdag kregen hett in n juli hett he as eerste westeuropääsche butenminister siet de islaamschen revolutschoon de iraansche hööftstadt teheran besöcht kritik hett dat geven as genscher in n dezember fröhtietig op dat anerkennen vun de fröheren jugoslaawschen deelrepublieken slowenien un kroatien henwirkt hett dat weer so mit öösterriek afstimmt lööp aver gegen en afkamen vun de europääschen gemeenschop dorna schüll dat anerkennen eerst af den februar vör sik gahn üm de resultaten vun de so nöömten badinter komisschoon aftotöven genscher müss sik anhöörn dormit den verfall vun jugoslawien düchtig ünnerstütt to hebben an n mai is genscher na johren op egen wunsch ut de bundsregeren utscheedt dat harr he dree weken vörher apentlich künnig maakt he weer dormols de deenstöllste butenminister vun europa in de johren weer genscher as honorarprofesser an t otto suhr institut för politische wetenschopen an de fre en universität berlin is he opsichtsraatvörsitter vun de wmp eurocom ag berlin woorn de in t rebeet kommunikatschoonsberaden in de weertschop medien un poliitk arbeit en johr later hett he wedder en afkaatsche arbeit in de sozietät büsing müffelmann theye büro berlin anfungen un weer gewarfsföhren sellschopper vun de hans dietrich genscher consult gmbh vun bit weer he präsident vun de düütschen sellschop för utwärtige politik dgap genscher is wieter ok ehrenpräsident vun de europääschen bewegung düütschland vun de he bit präsident weer bito is he ehrenbörger vun de stadt halle saale vun de sien geboortsoort reideburg vundaag en stadtdeel is as slichter in n tarifstriet hett he twüschen de düütschen lufthansa ag un de vereenigung cockpit e v vermiddelt genscher is liddmaat in t kuratorium vun de initiative a soul for europe vun de stiftung zukunft berlin in t sommersemester weer he de drüdde johannes gutenberg stiftungsprofesser an de johannes gutenberg universität mainz genscher weer vun bit mit luise schweitzer verheiraat mit de he sien dochter martina hett siet is he mit barbara schmidt verheiraat he leevt in wachtberg bi bonn in n oortsdeel pech de stasi schall över genscher en akte föhrt hebben in de he as im betekent weer ofschoonst he keen kuntakten to de staatsekerheit hatt hett de akte schall anleggt worrn wesen üm em nödigenfalls politisch ünner druck setten to künnen vunwegen dat he ok wiel sien partei un ministerloopbahn regelmatig privat in de ddr reist is de verkehrte akte schall aver in de er johren tonichten maakt worrn wesen de utrichten vun de düütschen butenpolitik to genscher sien amtstiet warrt as genscherismus betekent man hett dorbi nich so dull de düütschen intressen direkt in n vördergrund stellt man an de steed mehr op multilaterale institutschonen influss utöövt to de wichtigsten institutschonen in sien amtstiet hebbt europääsche gemeenschop de organisatschoon för sekerheit un tosamenarbeit in europa un de helsinki prozess tellt ok de vun dat satire magazin titanic prägte ökelnaam genschman is in de ümgangspraak intogen wesen as kuum en annern politiker warrt genscher mit en stück kleedaasch in verbinnen bröcht neemlich sien gelen pulli dorbi hannelt sik dat üm en dünnen knütten pullunder in gele farv vun dit markenteken sünd al mehrere stücken för n go en sinn veraukschoneert worrn siet verleht de johanniter unfall hilfe e v jeed tweete johr den hans dietrich genscher pries an minschen de sik in t nootfallredden oder in de nootfallmedizin sünners verdeent maakt hebbt de pries is mit euro doteert genscher sien naam driggt de pries vunwegen dat sik genscher in sien tiet as bundsbinnenminister bannig dorför stark maakt hett dat in düütschland vundaag mehr as dörtig nootfallheevschruvers in n insatz sünd egon franke april in hannober april ok dor weer en düütschen politiker van de spd nahdem he ut de kriegsfangenschap entlaaten wurrn weer hörr franke to de mitbegrünner vun de spd in de stadt un dat dormalig land hannober van bit weer franke ratsherr in hannober van bit weer he liddmaat vun den ernannten landdag vun hannober un van bit denn liddmaat vun den neddersasschen landdag he wer van bit bundsminister för innerdüütsche beziehungen und dorto van september bit oktober ok noch viezkanzler van de bunnsrepubliek düütschland lehrt hett he aber discher hans apel februar in hamborg september ok dor weer en düütschen politiker spd he weer vun bit bunnsminister för de finanzen un no de kabinettsumbildung vun bit bundesminister för t verdeffenderen nah dat abitur hett apel eerst en lehr as im un exportkoopmann in hamborg mookt dornah füng he en studium vun d weertschopswetenschoppen in hamborg an dat he mit de promotschoon to en dr rer pol afslaten hett vun bit weer he sekretär vun de sozialistsche frakschoon in d europäsche parlament af weer he denn beamten bi dat europäschen parlament in straßburg wo he as abteilungsleiter tostännig för de wertschapps un finanzpolitik un ok för de verkehrspolitik weer hans apel weer verheiraat un harr twee kinner dr h c franz josef strauß september in münchen oktober in regensborg weer een düütschen politiker he weer liddmaat vun de christlich soziale union vun bayern csu sien abitur hett strauß up dat maximiliansgymnasium in schwabing maakt strauß weer van bit bundsminister för sünnere opgaven van bit bundsminister för atomfragen van bit bundsminister för t verdefferen un van bit bundsfinanzminister van bit nah sien dood is he ministerpräsident vun bayern wesen bi des bundsdagswahl is strauß för de union tegen helmut schmidt antreden dormit he bundskanzler wurrn kunn de bundsbörger hebbt denn aber doch schmidt wählt strauß weer ok en vun de hauptverantwortlichen för de grünnen vun airbus de katt e f pl katten is en roofdeert dat ok as huusdeert holen warrt latiensch is dat felis silvestris f catus dat heken heet kater oder koter oder bolzen sünnerlich up westfäälsch dat seken heet katt un de lütten sünd eenfach de lütten katten in verschedene rebeden ok kelling nöömt ökelnaam för de katt op plattdüütsch is faken muusch oder muuschi mitünner warrt de katten ok böhnhaas oder dackhaas nöömt vörfohr vun uns huuskatt is de falbkatt vun de steppens vun afrika de is in sünnerheit slank un hett lange been denn ok de asiaatsche wildkatt de dat in indien gifft se hett mehr knööv as de falbkatt un denn gifft t noch de waldkatt wat de wildkatt in europa is de hett den basigsten knööv un is wat sworer as de annern uns huuskatten sünd dör krüzen rutkamen dat utsehn vun de waldkatt is dorbi an böberste stell anners as bi dat swien al de olen buern in t ole ägypten harrn katten hatt de fungen de müüs in de spiekers för dat koorn un de katten weern hillig un wenn se doodblieven deen denn maken de minschen dor n mumie vun un wenn een n katt doodslaan harr denn wöör dat as mord un doodslag ankeken un bestraaft de historie vun de katt geiht üm un bi bet johrhunnerden ewen trügg dat is mehr as bi de hunnen katten leevt as rövers jümehr jagdmethood is so as bi de willen katten anslieken un denn op dat annere deert opspringen dat slieken is typsch för de katt katten sünd teemlich plietsch dat miau vun de katt is typsch för huuskatten wildkatten doot dat nich alleen inne balz kann dat woll vörkamen un katten weet woans se ehrn minschen torechttrecken köönt warrt ok seggt dat sik de katt ehrn minschen utsöcht un nich anners op elkeen fall sünd katten tomehrst an dat huus wöhnt dat is jümehr reveer un wenn de minschen ümtreckt denn kann dat maal malöörn dat de katt wedder na ehr tohuus trügg löppt denn sünd katten ok enkellöpers anners as de hunnen katten leevt normal nich soziaal un de kater will al amend nich mit annere katten tosamen wesen bloots de mudder mit ehr lütten aver smusig kann se liekers sien de katt wenn se wat will un wenn se un nich de minsch dat will un se dor dat seggen bi hett de waterboren tardigrada ok suutjeloper naamt sünd en stamm vun lütte deerter de keen rüchgrot hebbt se sünd lütt mm de meesten sünd ünner mm lang kanns blots mit dat mikroskop bekieken obers se sünd nüdelich hebbt een kopp un been in den kopp is en bregen von dor geiht en buukmark as nervensystem dör den buuk un se sünd meisttieds suutje un sinnig bi dat bewegen dorvun ok de naam suutjelooper tardigrada leevt in water welk sünd in de see bit in de deepsee un besünners in den sand vun den strand anner sünd in söötwater dat ok in ganz lütte waterdroppen so as in dat moos wenn dat natt is düsse oorten köönt heel dröög warrn un denn köönt se en poor johr utholln denn wedder water op un na en halv stünn sünd se wedder uietschfidel kryobiose warrt dat nömmt wenn de lüttjen deerter sunnerlich deepe temperaturen overstahn könnt dor is de stoffwessel denn meist heel un deel bi runnerfohrt bit wiet unner den gefreerpunkt könnt de waterboren dat uthollen de unneraart echiniscus sigismundi groenlandicus kann maande lang infraren ween in dat winteries dat maakt ehr ok nix ut wenn se in e overgangstied jummers wedder infreert un updaut mit de tieden waterboren hefft sogor dage buten in t weltall uthollen mit den satelliten foton m hett de esa en reeg vun waterboren hooch schaten in t all harrn se dat vakuum de kulle un de uv strahlen afkregen as de torüchkemen up e eer weern ok mank de waterboren noch de wecken de lebennig weern de vördem in en extrem umto utsett ween weern de deerter könnt ok in den tostand vun de ahydrobiose overgahn wenn se dor intreden sünd gifft dat tominnst in en dröög umto gor keen stoffwessel mehr sunnerlich warrt rein gor keen suerstoff mehr verbruukt in düssen tostand könnt de waterboren extrem utdrögen uthollen man ok inbringen in soltlake ether schier ethanol oder flüssig helium overstaht se so bovenhen könnt se denn leven bi temperaturen vun celsius un celsius bi groten hydrostaatschen druck un bi vakuum de düütsche bahn hoochdüütsch deutsche bahn kort db oder db ag is de gröttste iesenbahn firma in düütschland de is an n januar ut de privatiseerte düütsche bundsbahn un de düütsche rieksbahn vun de ddr entstahn de db ag is hüüt opdeelt in db feernverkehr wat den feernverkehr maakt db regio wat den nahverkehr maakt un railion wat den frachtverkehr nich blots in düütschland maakt un en paar lütte firmen na de düütsche eenheit hebbt wi twee staatsbahnen in düütschland hatt de düütsche bundsbahn db un de düütsche rieksbahn vun de ddr dr de heel un deel ünnerscheedlich werrn un denn geev dat siet keen monopool mehr för de iesenbahn in düütschland so sünd dor nu niege iesenbahn firmen entstannen as connex oder peg de twee staatsbahnen hett de düütsche staat denn privatiseert as en aktiensellschop hett de db ag en vorstand de liddmannen sünd vörsitter vun n opsichtsraat dr michael frenzel de christlich demokratsche union vun düütschland hoochdüütsch christlich demokratische union deutschlands kort cdu is een grote partei in düütschland süsterpartei in bayern is de csu as de tweete weltkrieg toenn weer dor harrn sik lü an ünnerscheedlich steden draapen un een gemeensom christlich partei gründt mol heet de cdu mol cdp mol csu mol cdp un ook noch anners dat keem dorvun dat dat in de weimarer republik ünnerscheedlich parteien na de konfessionens geev de an t strieden weern in n juni geev dat al in dat rhienland un berlin cdu mööten grünnd wurrn is de partei an juni in berlin geev dat denn den tosomenslut in westdüütschland as bunnspartei al harr konrad adenauer vun de cdu de wahl to n kanzler henkreegen in de ostdüütschen lannen geev dat denn ook een tosomensluten op ddr rebeet hett denn de cdu de volkskammerwahl wunnen in dat sülbige johr harrn sik denn ost un west cdu tosomensluten de cdu hett denn vun bit un vun bi den bunnskanzler stellt dat weern siet dat jahr is angela merkel bunnskanzlerske se is de eerste froo in dat amt bunnspräsidentens vun de cdu weern in all de bunnslänner mit utnahm vun bayern wo de csu is un bremen hett de cdu tominns af un an den ministerpräsidenten oder börgermeester stellt mit de csu is dat een besünnere saak cdu un csu sünd twee ünnerscheedlich parteiens obers dat programm is temlich dat sülvige in den düütschen bunnsdag hebbt sick cdu un csu to een un de sülvige frakschoon tosomensluten un de cdu mookt nix in bayern un de csu nix in de annern länner de cdu hett leden stand november vörsittersch is angela merkel ut mekelnborg vörpommern missingsch is en mischmasch vun hoochdüütsch un plattdüütsch de städer in de dat missingsch snackt warrt sünd hamborg builefeld bremen chöttingen un annere städer inst ook danzig un annere städer wokeen mal en kostproob hebben will wo missingsch sik anhören doot de schall sik man mal en stück vun dat ohnsorg theater in t feernsehn ankieken de stücken för dat feernsehn warrt mehrst nich op platt maakt sünnern op missingsch so dat alle lüüd dat verstaht blots platt köönt de lüüd so ut dat feernsehn nich lehren männich plattdüütsche wöör sünd an de hochdüütschen regeln anpasst worrn bi anner is dat woll nich neudig wesst un n poor ole hochdüütsche wöör hebbt in t missingsch överleevt in t ruhrrebeet gifft dat ok en mischmasch vun hoochdüütsch un nedderdüütsch wat vele lüüd snackt ok in annere delen vun düütschland gifft dat lieke formen to n bispeel dat neu altmärkisch in sassen anholt un dat eberswolder kanaldüütsch in brannenborg kristallwater is water wat in kristallens bunnen is sünnerlich vun soltens substanzens de kristallwater hebbt warrn faaken ook hydrat naamt t b gifft dat natriumsulfat naso ahn water un ook as dekahydrat dat ios denn dat glaubersolt wat watermolekülens pro soltformel bunnen hett naso ho twüschen de formel vun dat solt un dat water kümmt een lütten punkt de na baben sett is kann ook een x sien dat kristallwater kann de eegenschapen vun den kristall anners moken t b de smeltpunkt de wat deeper liggen kann un af un an ook de klöör t b bi dat koppersulfat wat ahn water witt is un mit fiev water denn blau ward woans dat water bunnen is is ünnerscheedlich dat kann sien dat een koordinative binnung dor is as in dat koppersulfat över waterstoffbrüchens oder blots so as bi de zeolithens tomeist is dat kristallwater nich fast bunnen un geiht bi wärme rut calcineeren brennen so dröögte kristallens kriggt geern ehr water wedder dorüm warn se för dat dröven vun lösemedel un gasens bruukt wenn de kristallens kristallwater opnehmen deiht denn ward energie as hydratationswärme frie een bispeel is de gips wat calciumsulfat is den ward dör brennen hitt moken dat kristallwater rutdreewen denn ward de brennte gips mahlen un is nu hill dorop wedder water to kreegen dorbi ännert sick de struktur vun den kristallens un de gips ward hart een anner bispeel is dat kobaltchlorid wat to kieselgel tosett ward denn is dat blaugel dat kobaltchlorid is blau wenn dat keen kristallwater hett kümmt water dorto denn ward dat rosa un denn mutt dat blaugel wat to n dröögen nahmen ward sülvens dröögt warn de franzöösche spraak kort franzöösch up franzöösch la langue franaise la lg fn sz kort franais f s is en vun de langues d ol in de romansche spraken un tellt to de indoeuropääschen spraken moderspraak is franzöösch för rund millionen lü dorto kaamt noch bi millionen de franzöösch as tweetspraak köönt op stann vun de sprakencode is fr fra oder fre na iso för olfranzöösch bit ca is de code fro un för meddelfranzöösch ca bis is de code frm franzöösch hett sien sporen in de plattdüütsche spraak achterlaten dat kümmt besünners vun de franzosentiet wat de tiet weer as napolon bonaparte dör europa trock aver ok vun wegen dat dat fein weer sünnerlich bi den adel franzöösch to snacken un denn keem ok wat an wöör över see deelwies ok över dat ingelsche dat gifft n grote tall vun kreoolspraken de op dat franzöösche baseert t b de spraak vun haiti franzöösch is amtsspraak in düsse länners in klammers de tall vun de de dat as moderspraak hebbt de rhien an is een stroom in europa de rhien is km lang dorvun sünd km schippbor sien rebeet ümfaat ca km de naam rhien btw rhen kümmt vun de kelten dat bedüüd fleeten op ooltgreeksch bedüüd rhen ok fleeten tosomen mit de donau weer de rhien de gröttste deel vun de grenz vun dat römsche riek de römers hebbt den rhien rhenus naamt al vun düsse tied af is de rhien een wichtige waterstraat de rhien hett twee gröttere bornströöm den vorderrhien un den achterrhien de kümmt vun dat sankt gotthard massiv in den swiezer kanton graubünden in de alpen tosomenrekent hebbt bornströöm den naam rhien in ehrn naam bi graubünden blangen chur fleet de rhien as alpenrhien na norden bit in den obersee vun den bodensee dör düssen see geiht he dör un denn bi konstanz in den ünnersee kort vör stein an den rhien ward de rhien wedder to een stroom denn fallt he in den rhienfall vun schaffhausen dör een waterfall denn geiht he wedder na westen bit basel un denn as hoochrhien middelrhien un nedderrhien nord nordwest bit rotterdam wo sien water in de nordsee fleet al vörher km achter de grenz twüschen de nedderlanne un düütschland deelt sik de rhien op in de waal un den panerdens kanaal de waal heet denn merwede un niege maas un geiht as nieuwe waterweg in de nordsee de nördlich arm der panerdens kanaal ward to n neder rijn un denn to den lek bit to dat tertiär fleet de rhien vun basel weg in dat bett vun de sane un rhne na de middellannsche see vun wegen dat de isteiner klotz den weg na norden dichtmookt harr de erste gröttere ort an den vorderrhien is ilanz de achterrhien hett sien born bi den san bernardino pass achter un vorderrhien fleet tosomen bi reichenau chur denn is dat de alpenrhien dat dal ward bi liechtenstein breed un flak dor is de rhien to en kanal mokt düsse niege rhien fleet bei hard in österriek in den bodensee de ole rhien geiht bi altenrhein in den bodensee he is bit rheineck schippbor in den bodensee sülvs löppt dat kole un griese water ut de alpen so dat sik dat meist nich mit dat warme greune water vun den see mixt de loop in den see liggt besünners an de nordsied vun lindau bit hagenau dor geiht dat denn na süüdwest na konstanz bi konstanz geiht de rhien en kort stück as stroom to den untersee bi stein rhienkilometer ward de rhien wedder to en stroom un stört denn bi schaffhausen den rhienfall hendal vun dor geiht he as hoochrhien lütt stück na süden bit he an dat tösseck münn vun den stroom töss na west dreiht un de grenz twüschen düütschland un de swiez utmokt bi koblenz aargau blangen waldshut kümmt denn de aare in den rhien vun basel weg fleet de rhien as böverrhien na nörden un is de grenz twüschen frankriek un düütschland twüschen basel rhienkilometer un iffezheim is de rhien to en kanal mokt un mit slüsen opstaut för de neesten bit kilometer geiht dat bett vun den rhien dör de överrhiensche deepebene wat en gravenbrook twüschen den swattwald un de vogesen is bi straßburg gahn de rhien marne kanal un de rhien rhne kanal in de rhien von lauterburg bit mannheim is de rhien de grenz twüschen baden württemberg un rhienland palz bi mannheim rhienkilometer kümmt de neckar denn is op de rechte sied hessen bi mainz rhienkilometer geiht de main in den rhien kort geiht de rhien denn na west bi bingen denn na nordwest dor geiht de nahe rin rhienkilometer denn geiht de middelrhien dör en deep un eng dal mittenmang dör den hunsrück un den taunus dor wimmelt dat vun touristen bi rhienkilometer is denn de loreley wat en fels is wo mennig dichters vun sungen harrn bi koblenz rhienkilometer kümmt de mosel un de lahn rin denn geiht de rhien twüschen den westerwald un de eifel dör bi bonn ward de rhien deel vun noordrhien westfalen de stroom un ok dat rebeet heet denn nedderrhien dor liggen de gröttsten städer köln rhienkilometer un düsseldörp rhienkilometer langs de ruhr de bi duisborg in den rhien geiht is dat ruhrrebeet een vun de gröttsten industrierebeden vun de welt bi emmerich is de grenz na de nedderlannen dor bi rhienkilometer is de rhien meter breed un hett mehr water as de ilv bi rhienkilometer fangt dat delta vun den rhien an bi rhienkilometer deelt he sik un de waal un den pannerdens kanaal düsse kanal deelt sik bi arnem in den nederrijn later lek naamt un de ijssel to waal un lek kümmt denn de maas dorto denn geiht dat water m water pro sekund in de nordsee länner ch swiez fl liechtensteen a österriek d düütschland f frankriek nl nedderlannen l för linksrhiensch r för rechtsrhiensch alpenrhien un bodensee böverrhien na angaven vun dat umweltbunnsamt is de rhien siet beter woorn dat kümmt to t eerste vun de kläranlagens obers ok dorvun dat vun de industrie nich mehr so veel schiet un afwater rinlaten ward hüüt gifft dat al wedder fischorden in den rhien obers dat is jümmers noch en barg schiet de den rhien dal na de nordsee fleet de rhien weer al in de römertied un dat medeloller en wichtige waterstraat in europa un is dat ok hüüt noch besünners för swoorgood mit de mainzer akte vun weer de toll wegnahmen un mit de mannheimer akte vun is de rhien to en oort internatschonaal waterstraat woorn en stroom ok fluss nöömt is en fleten water wat grötter is as n beek en stroom hett normolerwies söötwater blots in den ünnerloop wo de tied is dor schufft de floot ok soltwater rin dat gifft denn brackwater so as in de ünnerlööp vun de elv de oost de werser de eems un de eider en stroom hett enen born oder spring dor kümmt dat water ut de eer denn kümmt dor beken un anner strööm dorto bit dat water in de see geiht af un an ok in enen see links un rechts bi en stroom is jümmers vun de born ut keken anners is dat mit de tonnen dor geiht dat vun de münn ut denn is de gröne tonn an stüerbord un de rode tonn an backbord en stroom hett veel leven in sien water dat is plankton un fisch in dat fre e water un benthos an den grunn tomeist sünd de fisch söötwaterfisch avers dicht bi de see kümmt ok mal en butt vör de oost is en km langen stroom in neddersassen de in de elv geiht de oost is von bremervöör op an en tiedenstroom de oost hett ehren born op de geest un flütt denn bet bremervöör dör geestland na bremervöör liggt na beide sieden hen masch blots an enkelte steden stött noch wedder geest bet an dat över von de oost de born von de oost is bi töst denn geiht de oost över bremervöör oosten un hemmoor tüschen balje un belen münnt de oost in de elv dorbi flütt de stroom dör de landkreise horborg rodenborg stood un cuxhoben de born liggt in en lütt moor bi schillingsbossel an n noordwestrand von de lümbörger heid von dor flütt de oost as lütten beek dör de wischen na westen an depenbrook un uellen vörbi un dör den süden von de gemenen wist un heidenau un dör den noorden von de gemeen tiss de oost flütt dör zittens un an alpershusen langs an de grenz von de gemenen zittens un groot meckels flütt von rechts de ramm rin e oost de oost billt denn för en tied de grenz twüschen de gemenen groot meckels un homersen later elsdörp un groot meckels an de grenz von de gemenen homersen elsdörp münnt de alpershusener möhlenbeek bi kohmöhlen münnt de kohbeek in de oost in de gemeen heeßel flütt de stroom twüschen freyersen un weertzen dör an oosterheeßel langs un denn dör heeßel sülvs bi oosterheeßel münnt de knüllbeek in de oost bi offens verlett de oost denn de gemeen heeßel un flütt an brauel un godenst langs hier in de gemeen seedörp flütt von links de baad un von rechts de twiest rin e oost in de gemeen sürsen flütt de stroom an eitzt mit eitzmöhlen wo en ole watermöhl an t över steiht un lahmst langs un billt denn bi rockst de grenz twüschen de gemenen sürsen un oostereis de oost maakt dor denn en sachten bagen na noorden un flütt na de gemeen sandbossel un an ochenhusen vörbi bi ochenhusen münnt von rechts de sürser beek in de oost denn kummt de stroom na minst un an sprekens un tingo vörbi dor is de oost över den oost hamm kanaal mit de hamm verbunnen ok de fohrendörper kanaal geiht dor von de oost af kort vör bremervöör flütt von rechts de bever rin e oost un von links de öreler kanaal de stroom geiht dör bremervöör dör un an n vörer see vörbi un kummt denn bilütten in moor un maschland in bremervöör gaht ok de brüggen von de bundsstraten un un von de iesenbahnlienen bremerhoben buxthu un bremervöör wasra över de oost kort achter bremervöör geiht rechts de oost swing kanaal af de de oost mit de swing verbinnen deit de oost billt von neer ochenhusen un öölm af an de grenz von n landkreis stood mit beeß as eersten oort un n landkreis rodenborg bi oostendörp grenzt de landkreis rodenborg an n landkreis cuxhoben un de oost is denn de grenz von cuxhoben na stood blots in gröpel un brobargen reckt de landkreis stood mit lütte rebeden op dat linke över von de oost bi brobargen un nindörp flütt von links de meh rin e oost de oost flütt nu an lohmöhlen an n geesthoff klint kronenborg un blomendol vörbi twüschen burweg un heckthusen loopt de iesenbahnbrügg heckthusen von de nedderelvbahn un de oostbrügg heckthusen von de bundsstraat över de oost kort later münnt von rechts de hosterbeek bi host de stroom flütt an bredenwisch neeland wisch un lüttwöhrn vörbi nimmt von rechts den borgbeekkanaal op un bi grootweurn flütt von rechts de rönn rin e oost bi lüttwöhrn kummt von links de ihlbeker kanaal bi oosten steiht de sweevfähr oosten de na basbeek rövergeiht von links münnt dor dat basbeker slüsenfleet in de oost ok de bundsstraat geiht mit de oostbrügg oosten hier över de oost von oosten af an höört all beid övers to n landkreis cuxhoben de stroom flütt denn an t linke över an warstood hemmoor hemm ohrensfluchterdiek braak un öberndörp vörbi un op dat rechte över an achthöbenerdiek nedderstreek un bentwisch langs dree kilometer af von de oost an dat linke över liggt de geestrügg von de wingst op dat linke över kaamt nu laak good neendiek un marn un op dat rechte över portshemm wetterdiek un itzwöörden mit de hööv möhlenwisch un olenwisch raakt de landkreis stood hier wedder op twee korte stücken bet an de oost in geversdörp löppt de landsstraat mit en klappbrügg över de oost op dat linke över sünd nu de öörd dingwöörden neehuus un neehüserdiek bi neehuus flütt von links de au rin e oost de oost münnt denn as m breden stroom en poor kilometer in n oosten von oterndörp twüschen belen und balje hörn bi n hullen bi elvkilometer in de elv vör de münn liggt de oostbank disse letzte afsnidd mit dat oostsparrwark liggt wedder in n landkreis stood de naam is wohrschienlich so üm un bi v chr opkamen in en tied in de sik dat proto germaansch noch nich düüdlich ut dat indogermaansche rutentwickelt harr dat gifft in europa en ganz reeg strööm un beken de von den olen stamm aus afkaamt von den wohrschienlich ok dat woord ööschen afkummt in de oorkunnen kummt de oost denn as ad hostam toeerst vör in de oorkunn von n juni mit de de grenzen von dat nee grünnte bisdom veern beschreven worrn sünd de wichtigste oort an de oost weer bremervöör in bremervöör hett dat en föör geven över de een över de oost kamen kunn later hebbt se dor denn ok en brügg boot de arzbischöp von bremen hebbt lang jemehr seet in bremervöör hatt un bremervöör weer en wichtigen haven stücken ut de geschicht von de oost sünd vondaag ünner annern in dat bachmann museum in bremervöör un in dat natureum bi neehuus to bekieken von bremervöör af an köönt op de oost lüttere scheep föhren de öllsten berichten von schipperee op de oost de vondaag noch nableven sünd sünd von üm un bi to de tied hebbt al veel evers op de oost föhrt later in dat un fröhe johrhunnert weer vör allen de transport von stackbusch hen na de küst un von törf ut dat düvelsmoor na hamborg un annere gröttere öörd wichtig in de eerste hälft von dat johrhunnert weer de oost noch en wichtigen transportweg för den verkehr in t dreeeck twüschen elv un werser aver mit betere straten is de schippsverkehr denn in de twete hälft von dat johrhunnert gau daalt scheep föhren nu noch fakener na dat zementwark in hemmoor aver ans sünd nich mehr veel scheep föhrt dat hett noch bet in de johren en poor scheep geven de dünger bet na gröpel bröcht hebbt aver dat hett denn ok kumplett ophöört vondaag gifft dat keen worenverkehr mehr op de oost dat gifft mit de mocambo noch en fohrgastschipp för touristen ans föhrt dor blots noch private sportbööd vonwegen den groten verkehr fröher weer de oost twischen bremervöör un de münn bet to n mai en bundswaterstraat denn is dat aver to en landesgewässer ordnung ännert worrn de donau rumäänsch dunrea kroaatsch dunav bulgaarsch un serbisch ungaarsch duna slowaaksch dunaj latiensch danubius ingelsch danube is de tweetlängste stroom in europa se is rund km lang rekent af donaueschingen btw rund km af de breg born de donau is de enigste grote stroom in europa de vun west na oost löppt se kümmt tostann bi de stadt donaueschingen wo de lütten strööm brigach und breg tosomenfleten dat meest water kümmt vun de iller inn lech isar drau und save in den böversten verloop sackert en deel water in den kalksteen dor wo de donau dör de schwäbische alb dörbreekt denn geiht dat dör karsthöhlen ünner de eer na süden na km kümmt dat denn in den aachtopf wedder na baben dor fangt de aach an de in den bodensee un dormit in de rhien fleet de donau löppt dör länner düütschland österriek slowakei ungarn kroatien serbien rumänien bulgarien moldawien un ukraine na km fleet de donau in rumänien un de ukraine in dat donau delta wat in dat swatte meer geiht dat afströömrebeed is ca km groot de böverste deel vun de donau vun n born bit na ulm is de obere donau för de binnenschipperee ward de donau in dree delen indeelt dör den main donau kanal is de donau mit den rhien verbunnen dat gifft en dörgehend waterstraat vun de noordsee bit an dat swatte meer brigach blau wörnitz altmühl schwarze laaber naab regen ilz erlau ranna gr mühl kl mühl kamp march waag gran ipoly eipel theiß jiu olt ialomia sereth rot riß iller günz mindel zusam schutter lech paar ilm abens grode laaber isar vils inn traun enns ybbs traisen wien schwechat fischa leitha raab drau save morava timok iskar en haven m pl havens ok hoben un haben schreven is en steed an dat water de för de schippfohrt inricht is en haven is en oort wo scheep anleggen köönt un mutt darum an t water liggen direkt an de see an enen stroom oder an enen see dat över bi enen grötteren haven is tomehrst besünners muurt to en kai op den kai sünd de ümslagsanlagen krään containerbrüchen suuger un anners mehr för den transpoort to land is an de kaianlaag faken ok en straat un en iesenbahn dat gifft gröttere havens sünd de gröttste düütsche binnenschippshaven is in duisborg an n rhien en waterstraat is en uttekent rebeet op dat water wo en schipp fohrn kann vun natur ut sünd dat delen vun de solten see en stroom oder en see in dat binnenland en waterstraat de de minsch maakt hett heet kanal en waterstraat mutt nich jümmers to befohrn sien ok en priel kann en waterstraat sien to n bispeel de hobenpriel vun frieborg an de elv dat ward ünnerscheden blangen för de fohrt op en waterstraat gifft dat wisse regelns to n bispeel ut de waterstratenordnung in düütschland is dat de seeschippfohrtsstraten ordnung för de seeschippfohrtsstraten un för de binnenschippfohrtsstraten is dat de binnenschippfohrtsordnung wikinger ok normannen waräger oder rus weern seefohrers un kreegslüüd ut skandinavien de twüschen un sünnerlich de küsten un inseln vun europa överfallen un deelwies ok koloniseert harrn se sünd faken ok de strööm ropfohrt to n bispeel na paris un hamborg besünners de sweden sünd över de strööm ok deep na russland rin dorvun hett russland ok sien naam över see sünd se bit sizilien un gröönland un nordamerika kamen de begreep wikinger kümmt wohrschienlich vun dat ooltnoordisch vkingr wat röven un en röövtog maken heet man ok wenn se dormit in europa besünners beröhmt worrn sünd sünd se doch de meeste tiet freedlich anseten ween de wikingertiet betekt den laatsten deel vun de skandinavsche iesentiet de germansche woordstamm vik oder wik bedüüd en steed besünners an de see wo lüüd waahnt un ok en bucht hüüt noch wiest mennig oort dat in sien naam op to n bispeel de wikinger hebbt ok bedüden för den hannel hatt haithabu an de slie bi sleswig weer een vun de gröttsten hannelssteden in dat middelöller dor kemen vele lüüd tosamen ok sassen un slaven dat enn keem as haithabu in en slacht twüschen harald hardraada un sweyn ii öödleggt worrn is bald dorop hebbt denn de slawen de stadt heel nedderleggt anner grote hannelssteden weern birka in sweden un de insel gotland een vun de wichtigsten bornss ut düsse tiet is de historie vun dat arzbisdom hamborg de adam vun bremen anno opschreven hett dor is toeerst ok vun dat opfinnen vun amerika vinland to lesen de eerste wikingertog vun den wi wat weet is vun gregor vun tours in sien historia francorum opschreven anno möök de dänsche könig chlochilaichum mit sien scheep fohrt op gallien he fohr na dat rebeet vun den frankschen könig theuderik i un hett n slag franken fungen denn sünd se wedder na see avers de könig bleev an den strand un tööv op de floot so keem dat dat de söhn vun theoderik theudobertus tiet harr mit en groten heer un flott antotrecken he harr den däänschen könig doodslaan un de dänsche flott nedderkregen de tweede opschreven bericht vun en wikingertog is vun dat johr as dat klooster lindisfarne an de oostküst in den noorden vun england vun seefohrers överfullen un plünnert worrn weer denn güng dat slag op slag mit de wikingertöög se hebbt den gröttsten deel vun irland besett un sik ok in grote delen vun england nedderlaten se hebbt sik denn ok in den norden vun frankriek in dat baltikum in russland un sizilien rieken opboot överfäll geev dat ok in de middellannsche see un sogor in de kaspische see de dänen sünd besünners na freesland un dat rebeet vun de sassen na frankriek un in den oosten un süden vun england seilt in den noordoosten vun england so üm york rüm harrn se sik fast ansett dor weer ok dat däänsche recht güllig un dat danelag weer för en lang tiet temlich sülvstannig knut de grote weer könig över däänmark as dat sien gröttste utdehnen harr dat däänsche riek güng vun norwegen bit sleswig un bet weer he ok könig vun england den grunnsteen för dat grote riek harrn al sien vadder sven gavelbart un sien grootvadder harald blautahn leggt de norwegers sünd besünners na noordwest un west na de färöer de shetlands de orkneys na irland iesland noordengland un westengland seilt bet op irland und grootbritannien weren de inseln lerrig un dor hebbt de norwegers sik anseten de gröttsten seiltörns weern de na gröönland un amerika dat güng so erik de rode harr in norwegen een doodslaan un muss denn na iesland dor harr he wedder striet un denn muss he ok iesland verlaten dorbi is he denn na westen seilt vun wegen dat dor mal een land in sicht harr dor is he denn na gröönland kamen an de westküst harr he dat manierlich funnen un denn mit sien lüüd twee städer opboot vestbygd un austbygd kort later üm is denn leif eriksson sien söhn na westen un hett dor noordamerika opfunnen vun wegen den wien de se dor funnen harrn hett he dat land vinland dööpt en lütt dörp weer op de nördlich halvinsel vun niegfundland bi l anse aux meadows anleggt avers denn geev dat striet ünnernanner ok mit de indianers un dat klima weer ok nich so doll dat föhr denn to dat enn vun de wikingers in amerika wat dorvun överbleev is nu unesco weltkulturarv op gröönland güng dat langer avers na weer dat denn dor ok toenn vun wegen dat dat klima slechter worrn weer un villicht ok vun wegen striet mit de inuit de sweden hebbt sik besünners na oosten hen orientiert al in de vendeltiet geev dat vele kontakten mit osteuropa wat ünner annern an de övernahm vun helmoorden as den spangenhelm den nasalhelm un later den brillenhelm tüchnis to sehn is wat de wikingers vun de steppenlüüd un de oströmers övernahmen harrn de sweedschen wikingers sünd besünners över de strööm reist so sünd se denn bet an dat swatte meer na byzanz un sogor na bagdad to n hanneln kamen mit de slaven hebbt se honnig wass barnsteen fell wapen und sklaven ruthannelt un dat denn in byzanz und bagdad för sülver sied brokat gewürzkraam helmens und rüstungen verkofft de finnen und slaven hebbt de skandinaviers rus oder warjagi waräger naamt de byzantiners hebbt rhos un waragoi seggt un de arabers hebbt se as al madjus ruser un saaliba betekent de sweden harrn faken mit de slaven koopereert un de slaven harrn se af un an to försten maakt af un an keem dat ok to striet so heet dat in de nestorchronik dat de slaven de warägers över dat meer wegjaagt harrn denn avers wedder ropen dat de wikingers kloor schipp moken schullen un den försten spelen so keem rurik to den förstentitel un heel russland hett sien naam vun düsse rus kiek ok ünner kiewer rus tosamen mit de slaven harrn de rus denn af jümmers mal wedder byzanz överfallen de byzantiners harrn sik denn mit hannelsprivilegien freden un frünnschop kofft denn güngen ok rus in deenst vun den kaiser un maken de warägergard ut twee oorden vun scheep sünd typisch för de wikingers typisch is dat de planken in klinkerbowies utföhrt sünd mit de langscheep harrn de wikingers dat gauste verkehrsmiddel dormols se kunnen gau angriepen un överfallen vun wegen dat de schipps gauer weren as en peerd en grund för de röövtöög kann sien dat dat toveel lüüd geev vun wegen den technischen fortschritt en anner grund is dat in europa na de völkerwannerung veel unordnung weer un dat licht güng en röövtog to maken lichter tominns as to de römertiet denn weren ok streken temlich lerrig so as sleswig wo de angelns weg na england weren un en groten deel vun de sassen ok op de anner siet weern de langscheep nödig dat de wikingertöög ok wat bröcht harrn de weren avers eerst üm fardig entwickelt de mythologie weet wi besünners vun de edda wat dat gröttste stück literatur is veel güng över vertellen opschreven is dat avers eerst na ween blangen de literatur weet wi ok n slag vun ole graffstenen un anner stenen wo runens rinschreven weren de runens weren bookstaven de ut dat greeksche vun afkamen weren avers sik denn sülvstannig entwickelt harrn wat de mythologie angeiht weer de nich veel anners as bi de sassen de göttervadder weer odin wat dat lieke is as wodan thor weer besünners wichtig de sweden hebbt besünners freyr hillig hollen sien wichtigstet hilligdom weer bi uppsala op de een siet güng dat röven na nich mehr so good vun wegen dat de frankens ehr macht na noorden utdehnt harrn un de städer faster maakt weren besünners avers hett sik nedderslaan dat de wikingers to dat christendom kemen un sik döpen harrn laten denn kümmt dorto dat in norwegen däänmark und later ok in sweden königrieken mit en faste ordnung tostann kemen un de königens harrn ordnung hebben wulln de wikinger rollo harr sik besünners op de seine rümdreven un dat rebeet üm paris överfallen de franzöösche könig korl de simple harr denn rollo un sien lüüd in den verdrag vun st claire sur epte de normandie as lehen geven se schullen nu frankriek vör överfäll vun anner wikingers bewohren vun ehr afkomen her weren se nordmänners dat heet normannen nöömt so kreeg ok de normandie ehrn namen de normannen harrn sik denn gau to franzosen maakt un franzöösch snackt so keem dat dat de normannen as se ünner ehrn hartog willem na england seilt sünd un bi hastings den ingelschen könig doodslaan harrn al franzöösche spraak un kultur na england bröcht harrn anner normannen sünd denn na sizilien un hebbt dor en riek opboot wat bit to de tiet vun kaiser barbarossa hollen harr kiek ok bi berserker jomswikinger runensteen runen en proton is en lütt deelken wat to de baryonen höört dat symbol is p tosomen mit de neutronens sünd de protonens de bausteen vun den atomkarn beid tosomen warrn nukleonens naamt de elektrisch laden is positiv de tall vun de protonen in den atomkarn gifft de atomtall un bestimmt dormit dat element opbot sünd de protonen ut twee u uarks un een d uark formel uud dat proton unnerliggt düsse grundkräft vun de physik opstunns is dat noch nich klor wat dat proton wirklich stabil is de grote vereenheetlicht theorie seggt een halfweertstiet vun s vörher in de chemie warrn ok waterstoffionens h ionen as protonens betekent t b bi de protolyys dat kümmt dorvun dat na dat utneihn vun dat enigste elektron vun den waterstoff blots noch de karn blifft un de is blots een proton een priel is een waterloop in dat watt un an tidestrooms de strömung kümmt vun de tied bi oploopend water löppt dat water in den priel rin bi afloopend water löppt dat wedder rut de strömung kann bannig gau sien mehr as km h faken löppt de prielen in mäanders denn gifft dat een prallhang de steep is un tomeist ut faster sediment is un een flacken gliedhang woneem de strömung sachter geiht un faken slick is de loop vun een priel kann sik vun een johr to dat anner bannig ännern besünners bi stormflood för wattenlopers sünd de prielen dorüm nich ahn gefahr de meesten lü de in dat watt versupen harrn sik vun prielen afsnieden laten oder sünd dor versackt dat gifft ok prielen de as fohrwater un as waterstraat bruukt warrt japan is en langen dünnen stremel vun land an de ostküst vun asien de hööftstadt is tokio ut geoloogsche sicht is japan en inselbagen de ut eilannen besteiht dat land is en beten wat grötter as düütschland km aver dor leevt millionen lüüd un as dat vele bargen geevt leevt de mehrsten tohoop in de groten städer besünners in dat rebeet tokio tokio yokohama kawasaki un chiba un dat rebeet kansai kyto saka un kbe dat gifft veer grote inseln in japan hokkaido honshu shikoku un kyushu un dusende vun lütten inseln de hööchste barg is de fuji de is m hooch un as de en vulkan is speit de af un an füer dat letzte maal weer de eer is de planet op den wi all leven un de drütte in uns sünnsystem wenn man vun de sünn ut kiekt un as de eer haast runn is kannst all stuur liekut löpen un kümmst all wedder trüch duurt nur en beten un musst ok mal swimmen denn de eer is bannig groot de ümfang is km am äuater un natt bloot sünd land de rest is water de eer is villicht milliarden johr oolt un de enkelt planet op den överhoop wat leevt de lüüd luurt ok jümmers ob se leven op annere planetens finnen doon men se hebbt to dag nix funnen dat grote tosamenhangende land is en eerddeel ok kontinent nöömt dat geev afrika amerika noord un süüd de antarktis asien australien un europa dat geev ok lüüd de seggen dat europa un asien een kontinent sünd un anner lüüd de seggen dat ozeanien en art kontinent is man bloot sunner veel lann dor bünn dat is man bloot en snack und hett nix to doon mit de wetenschopliche indeelen dorna is en kontinent wat ut dat lichtere granit maakt is und dat annere is de ozeanische krust de ut basalt maakt is de wetenschoppers kiekt naar de steen und wo dick de eerdkrust is un woneem de eer in ehrn innern opboot is so is iesland so dick as en kontinent ok wenn dat man bloot en eiland is üm de eer is de atmosphäär to dat is de luft de wi all brukt to n ademen baven an n heben kreist de maand dat is en lütt trabant de jümmers üm de eer lööpt wi hebbt bloot den enen un den bruukt wi för de tied för ebb un floot aber de eer dreiht sik ok sülven dorum gifft dat dag un nacht un se löpt ok jümmers üm de sünn un dat duert slankweg een johr man de ass üm de sik de eer dreiht steiht nich pielliek na baven man is üm scheev un dorum gifft dat fröhjohr sommer harvst un winter kannst ok en lüttjen modell vun de eer köpen un kieken woneem de länner un de see sünd un wo se heten dat is denn en globus wenn dat water vun t meer wegen de tied stiegt denn is floot wenn dat water al wedder weglööpt denn is ebb wenn de sünn de maand un de eer bi vullmaand un niegen maand op een reeg sitt denn is de floot besünners hooch dor seggt de lüüd denn springfloot to aver wenn de maand just dwars von sünn un eer steiht twee weeken later denn is de floot besünners nedrig un dat is denn de nippfloot de strom van de floot is bannig stark in en priel im watt kunn de mehr as km h gau löpen sünd al vele lüüd de in t watt nich oppasst hebben nich wedder trüchkamen de floot is nich överall gliek hooch in de ostsee stiegt de floot kene cm över normalnull aver in de noordsee steeg se oder m in n atlantik över den mittelatlantischen rüch blots cm aver an de küst besünners wo dat eng warrt in een bucht oder een stroom as to n bispill de elv dor kann de floot bannig hooch sien wo de elv un de werser in de noordsee lööpt is de floot veer meter hooch de springfloot söss un ok in hamborg kannst all wat vun ebb un floot marken as in all de flüss un strööm de keen sparrwark hebbt to n bispill in n amazonas in de thems in de elv in de werser in de wümm un in de eems de engelsche kanal is ok so een enget nadelöhr un dor is de floot bit to m hooch un in fundy bay ok m aver am meesten bang sünd de lüüd an de küst wenn en stormfloot kummt dat is nich blots de floot de wind drückt dat water in de buchten un in de flüss en stormfloot kann bit m höher sien as en normale floot un denn kunn de lüüd blots beden dat de diek hollen doot an de noordsee is al veel land afsapen in de eerste un twete groote manndränke un aver ok in hamborg dat land in hamborg harrn de lüüd wedder trüch kregen aver an de noordsee is veel wegspöölt worrn to n bispill de insel strand un dat karkspeel rungholt ok hüüt vertellt de lüüd noch vun städer un dörpen de afsapen sünd un vun kirchtürm op den grund vun de see wo de klocken anfangen to bimmeln wenn en stormfloot kummt occhi is italjenisch un heet ogen das is een handarbeit wor man mit garn dat op de lütje skipje opwickelt ist spitze maken kann in mideloller keem disse spitze uut de orient na europa dor heet de makuk op engelsch heet das tatting un op franzöösch frivolit erst hebt das blood de högere damen in europa makt aber naas het sik dat over de ganze bürgerdom verbreed dat skipje is ungefähr so lang as een duum dat sünd twee ovale platten mit een spuul dor tüschen de beiden spitz toolopende enden von de platten komen en bietje annanner und holen so de faden fast wenn dat skipje runnerhangt fröher weer dat skippje meest ut elfenbeen schildpatt oder sülver vandaag is dat ut kunststoff enkelte hebbt ook een lütje spitze nös damit kann man de faden dör en schlinge halen wat man anners mit en extra häkelnadel maken mutt de spitze makt man mit vele lütje knütten de al op en faden sitten disse faden ward tosamentrucken und makt so een ring nun warden de spitzen aber nicht blood mit ringen makt davör brukt man ook noch bogens bogen kann man blood mit twee skipjes maken und mit de bogens ward meist de enkelten ringen verbunden und to moj moken ward dor ook noch pikots inarbeit dat sünd lütje fadenschlingen der kamt wenn man een knütt nicht dich bi de anner makt man makt de een lütjet stück weg von de vörige knütt und denn schufft man de annanner und denn bild dat tüschenstück de lütje schlinge meist makt man de ringen und bogen ook an so een pikot annanner dat garn dat man för occhi nimmt ist meist fien so as bi klöppeln langeoog is en lüttje eiland in t nordsee un is en von den söven ostfreeske oogs up langeoog leven so minsken un de tourismus is heel wichtig för de insulaners de hebbt an de betten un mehr as million övernachtungen pro johr dat wahrteken van langeoog is de watertoren de bood un renoveert wurden is siet mert steiht vör de watertorern een denkmal van lale andersen lili marleen de up langeoog levt het un ok beerdigt is na langeoog kannst mit n schip hen ahn up de tide achten to mutten as de dor tidefree sünd as up nördernee und borkum dat heet dat sik de fohrplan nich jeden dag ännern deit as dat up juist baltrum spiekeroog und wangeroog is de haben an t fastland hen nah langeoog is bensersiel een deel van t samtgemeend esens de haben van langeoog is heel groot un in t krieg bood wurden de haben ward brukt van t schipfahrt van t gemeend de na bensersiel hen fohren van t dgzrs van t seilerverein und van t seilschool van t haben in t dörp fohrt de inselbahn van bit geev dat een peerbahn dat heet de wagens sünd van peer locken wurden de bahn gung damals noch heel dör dat dörp bit hen nah t hospiz is een nee bahnhof bood wurden und een inselbahn mit motor insett wurden siedem fohrt de inselbahn nich mehr dör t dörp tüschen un is ok de langeooger bahnhof up sülvig stee nee bood wurden up langeoog givt dat ook en lüttjen flugplatz de is nee maakt worrn un het en plastert bahn kregen dat givt ok n school up langeoog de bet to de teinte klass geiht und van kinners besöökt wurd dorna gahen de kinners wenn se abitur maken wullen up d nige dat is de nedersaksische heimskool in esens de börgmester up langeoog heet uwe garrels keen partei siet und de koalitschoon de de meesten sitten in t raad hett is siet de gröönen cdu tosamen givt dat sitten in t langeooger raad up langeoog givt dat een heelen büld vögels to nüsseln om oost nüsselt een hellen büld karben larus argentatus dat afrikaans is en dochterspraak vun de nedderlannsche spraak se warrt snackt in süüdafrika un in namibia babenhen gifft dat utwannerers in kanada de usa australien nee seeland un grootbritannien besunners in london de afrikaans snackt afrikaans is en vun de ölben offiziellen spraken vun süüdafrika ofschoonst düsse spraak de gröttste in namibia is is dor engelsch de amtsspraak tomeist warrt afrikaans in de latiensche schrift schreven man dat gifft ok en poor gruppen de bruukt dor de araabsche schrift för dor warrt denn getoelies to seggt afrikaansch hett desülbige klassifikatschoon as de nedderlannsche spraak man de en oder anner spraakwetenschopper meent ok afrikaans weer en kreoolspraak oder en half kreoolspraak anner seht dat gor nich as en egen spraak an man bloß as en nedderlannschen dialekt afrikaansch hett sik utspunnen ut dat nedderlannsch vun dat johrhunnert un allerhand annere spraken hefft dor noch wat bidaan de nedderlannsche spraak keem nah afrika as jan van riebeeck an dat kap in dat johr en kolonie grünnen dö dor güng de geschicht vun süüdafrika mit los de kapkolonie is gau grötter wurrn un allerhand nedderlänners un belgiers man ok düütsche un franzosen kemen in n updrag vun de voc dorhen se mössen nedderlannsch snacken un hefft ok nedderlannsche naams kregen allerhand anner spraken hefft nun de nedderlannsche spraak in de kapprovinz verännert un n beten ummuddelt dor höör ok maleissch mit to vunwegen dat de nedderlänners ok malaysiers na süüdafrika bröcht harrn vun af an güng dat los un de afrikaansche spraak kreeg en egen leven man de schriftspraak harr doch ehren grund up dat europääsche nedderlannsch un so bleev dat ok bit man midderwielen weer dor doch en egen aart vun nedderlannsch bi rutkamen dat kap nedderlannsch un so weer dat vun düt johr af an ok as en egen spraak ankeken as de briten de kapkolonie övernehmen döen is engelsch de amtsspraak wurrn de nedderlänners kregen nu den naam afrikaners oder ok buren un sünd jummers wieter vun de küst weg nah dat binnenland hentrocken hier hefft se dree staten grünnt dat weern de oranje freestaat transvaal un de republik natalia in düsse länner is afrikaans de offizielle spraak wurrn vun bit weern engelsch un afrikaans tohopen de beiden amtsspraken in süüdafrika afrikaansch is de jüngste germaansche sprrak de dat in e welt gifft hüdigendags warrt dat avers vunwegen de tiet vun de apartheid as de spraak vun de vörmaligen witten herrn ankenen man dat stimmt nich vunwegen dat mehr as de hälft vun de lüde de afrikaans snackt nich vun europäers afstammt man klöörde huut hefft oder swarte sünd oder ok asiaten veel universitäten sünd na dat enne vun de apartheid vun de afrikaanse spraak nah dat engelsche övergahn ok allerhand öörd in dat land hefft jem ehren afrikaansen naam verloren un jem ehren olen naam in de bantu spraak wedder kregen de noord provinsie heet nu limpopo oos transvaal is to mpumalanga wurrn pietersburg de hööftstadt vun de noordprovinz heet nu polokwane de hööftstadt vun de republik süüdafrika schall wenn dat na de regeern geiht in tokumst tshwane heten un nich fudder pretoria wenn dat na de antall vun de snackers geiht denn is afrikaans de drüdde spraak vun süüdafrika toeerst kümmt zulu denn kümmt xhosa un denn folgt al afrikaans bi dat grote volkstellen in dat johr hefft minschen seggt jem ehr mudderspraak weer afrikaans vun de inwahners in dat sülbige johr sünd ok de inwahners vun namibia tellt wurrn un dor is bi rutkamen dat bi minschen tohuse afrikaans snackt vun de inwahners babenhen gifft dat in süüdafrika un ok in namibia allerhand lüde de afrikaans as tweete oder drüdde spraak snacken könnt mank de verscheden volksgruppen in namibia is afrikaans de lingua franca alltohopen gifft dat up de ganze welt so warrt afschätzt bi bit mio lüde de afrikaans snackt dormank veel emigranten in översee vun de bi mio minschen de in süüdafrika afrikaans snackt sünd man witte de meisten afrikaans snackers hefft en klöörde huut klöörlingen sünd dat ween denn gifft dat ok noch swarte un asiaten de afrikaans snackt vun de witten in süüdafrika snackt tohuse afrikaans un engelsch vun de afrikaners mit klöörde huut snackt afrikaans un engelsch dat sütt meist so ut dat de snackers vun afrikaans in süüdafrika in den westen vun t land leven doot in den ganzen westen vun dat land in de provinzen westkap oostkap un noordkap un in den westlichen deel vun den oranje freestaat snackt de meisten inwahners afrikaans hier leevt de meisten klöörlingen man besunners in dat westkap leevt ok veel witte in den ööstlichen deel vun süüdafrika leevt de afrikaans sprekers besunners in de städer as in pretoria bloemfontein vereeniging welkom potchefstroom klerksdorp krugersdorp un bloß hen un wenn up n platten land de buren dat afrikaans steiht gor nich so ganz wiert af vun de nedderlannsche standardspraak de nedderlannschen dialekten in grunneng west flannern un limborg staht wieder weg vun de standardspraak niederpreußisch westpreußsch oostpreußsch gifft dat as wöör aver se warrt nich vun fachlüüd bruukt is een vun de dialekten vun de ostnederdüütschen dialektgrupp bit weer se tohuus in oostpreußen westpreußen danzig un tohoop mit dat polsche un dat kaschubsche in n polschen korridor dat samländsche west un oostsamländsch de mundart vun dat ostgebiet dat natangen bartensch dat west un dat oostkäslausch de mundart vun de frische un de danziger nehrung dat platt vun de danziger hööch un vun de weichselmünn weern delen mundarten vun t niederpreußische dat beröhmte leed anke van tharaw is in de orginalverschoon sachts simon dach in nederpreußsch schreven en deel vun t niederpreußisch is in welke böker ok dat plautdietsch een vun de wöör de ut dat olprußsch kamen deen is dat beröhmte marjell dat j muttst in de kehl spreken as dat nederlandsch g welke wöör de dat niederpreußisch mit t plautdietsch gemeen hett de sünn is de steern üm den de eer un de annern planetens vun dat sünnsystem sick dreihn de sünn is veel grötter as de eer man as steern is se lütt se liggt op een vun de büteren arms vun de melkstraat wat een galaxie in dat universum is dat de sünn lücht dat kümmt dorvun dat de sünn as een fusionsreakter funkschoneert de sünn besteiht to n gröttsten deel ut waterstoff un helium de waterstoff nipp un nau seggt dat swore isotop tritium reageert to helium un dorbi ward masse in energie ümsett bannig veel energie und düsse energie de as hitt un licht dör den weltruum geiht maakt denn ok uns eer un de annern planetens warm un hell balje is en gemeen in de samtgemeen noordkeden in n landkreis stood in neddersassen mit de oort liggt in keden tüschen de strööm ilv inne nord und de oost inne süd un hett verscheeden ortsdelen op ongefähr ha de düütsche fährstraat löppt dörch dat dörp recht bekannt mang de touristen un mennigmol n ploog för de buern is dat vogelschutzrebeet in den grooten butendiek mit den hullen höör von bit tau hamborg schull mol jemmer vörhoben deepwaterhoben waarn inne nord west spitz an de münnen von de oost bi dat kaspel un de gemeen balje höört von öllers ok en reeg annere öörd mit to dat sünd baljerdörp eggerkamp bredendiek elvdiek wetterdiek hollerdiek hünkenbüttel övelgünn süderdiek fulenhoff wisch nalje butendiek feldhoff hörn kohdamm neenhoff oostdiek möhlenwisch un riddershusen un de göder riddershusen baljerhoff feldhoff wischhoff hörn olenwisch kükenbüttel baljerdörp un rosenkranz de gemeen liggt in de masch von de ünnerelv dat water ut dat rebeed warrt över de krummendieker wettern dat wisch fulenhöver fleet dat möhlenwischer fleet dat itzwöörden hörner fleet un den olenwischer priel na süden na de oost hen afföhrt in dat grote rebeed twüschen olen elvdiek un ne en elvdiek in n noorden warrt dat water över süüdlichen un nöördlichen sielgraven afföhrt de navergemenen sünd krummendiek in n oosten öderuart in n süüdoosten kumbarg in n süden un neehuus un belen in n westen op dat annere över von de elv in n noorden doot de sleswig holsteenschen gemenen niefelderkoog un brunsbüttel liggen wo auld dat dörp is weet nüms so recht wohrschienlich is dat al ut dat johrhunnert de naam in de verscheeden tieden balgha balghe ballie balje kummt woll af von dat aulsassisch woord balko dat heit vörsprong in de meent von landtung mennigwelk lüüd glöövt ok an n herkoomst von balje waschbalje schall n grauten priel dörlaupen hebben de ole lüchttoorn von balje is boot worrn un de ne e de oort weer vör deel von dat amt freeborg un weer denn in n kreis keden is dat an n landkreis stood kamen balje is evangeelsch luthersch präägt un billt mit de marienkark en egen kaspel för de kathoolschen is de hillig krüüz kark in oterndörp tostännig dat wapen wiest op blauen grund en gollen karkenklock över en sülvern schildfoot dat wapen kummt af von de ole saag dat de baljers bi en stormflood de klock ut bruunsbüttel klaut hebbt dat dörp hett dat wapen dör erlass von dat neddersassische binnenministerium an n april kregen in balje warrt jümmer an n drüdden advent op n dörpplatz bi de kark wiehnachtsmarkt fiert den eersten wiehnachtsmarkt in balje hett dat geven balje hett en egene freewillige füürwehr de volksbank keden hett in balje in de bahnhoffstraat en filiaal un de kreisspoorkass stood in de bahnhoffstraat in balje gifft dat de grundschool balje de samtgemeen nordkeden is en rebeetsverband in n noord westlichen deel vun den landkreis stood se hett un liggt an de elv in n noorden deel von dat land keden von wischhoben bit balje de samtgemeen besteiht ut de gemeenden freiborg wischhoben oederuart krummendiek un balje de navers sünd de gemeen drochters in n süüdoosten de samtgemeen hemmoor in n süden un de samtgemeen land hadeln in n süüdwesten op dat annere över von de elv sünd de navers dat amt marn land in n noordwesten de stadt brunsbüttel in n noorden un dat amt wilstermasch in n noordoosten op en ganz lütt enn in n oosten grenzt de samtgemeen ok noch an dat amt horst hartshoorn de samtgemeen hett sik an n januar grünnt dat wapen vonn de samtgemeen wiest op roden grund op en grönen schildfoot marie in sülvern kledaasch mit gollen kroon un hillgenschien mit en sülvern bloom an en grönen steel in de rechte hand de op en gollen stohl sitt un in ehren arm dat kinjees in sülvern kledaasch un mit gollen hillgenschien de samtgemeenraat hett sitten blangen de liddmaten höört de samtgemeenbörgermeester de samtgemeenroot an dat amt von n samtgemeenbörgermeester weer bet to dat enn von de tweegleisigkeit ehrenamtlich siet is de börgermeester in t hauptamt för de verwaltung von de samtgemeen tostännig dat amt von n samtgemeendirekter is mit dat enn von de tweegleisigkeit in dat amt von n hauptamtlichen samtgemeenbörgermeester opgahn in de samtgemeen nordkeden gifft dat mehrstendeels de bueree mit veel aaftanbo un veehweertschop de fähr wischhoben glückstadt is de eenzige lenk för autos över de elv ünnerhalf vun hamborg de samtgemeen noordkeden is dreger von de oberschool noordkeden oberschool in freeborg un von de grundscholen balje freeborg un wischhoben de grundschool öderuart hett mit dat enn von dat schooljohr dichtmaakt von wegen dat de schöllertallen to dull dalgahn sünd ans gifft dat as förderschool de astrid lindgren school för de de landkreis dreger is knoppix is een live cd klaus knopper hett se maakt un aktualiseert ehr ok af un an knoppix is een linux dat op dat debian systeem baseert de grote vördeel vun knoppix is dat keeneen sien eegen fastplatt dorvör ännern mutt knoppix löppt op de mehrsten rekners per cd kort naa t booten vun cd is dat mööglich een kompletten rekner mit velen anwendungen office internet programmen speelkraam multimedia cd brenner un veel mehr goden kraam ünner linux to bruken ahn dat to installeren klaus knopper hett een grote innovation maakt mit sienen knoppix toeerst is dat dat knoppix sik an de vorhannenen rekners anpassen deit und een ganzen barg all kennt vun de saken de dor anbammeln und de hardware sik sülvst installeert en anner geschicht is de mengleer vun software knoppix hett een fiene mengleer ut aktuelle un stabeele versionen vun programmen dank sien transparente datenkompreschoon passt op een reguläre cd mit mb mehr as twee gigabyte software op dat gifft veele annere software un live cds un veele lüüd künnt de vördelen vun knoppix good bruken wieldat knoppix as ook anner linux distributschoons open source software is kost dat nix un jeedeen kann dat ut n internet rünnerladen un glieks legaal insetten knoppix is besünners davör schicklich wenn een op een rekner togriepen mutt op den de installaschon vun een anner bedreefssystem tweigahn is wenn de rekner met de knoppix cd löppt kann enn op de fastplatt togriepen un de daten seekern egaal wat op de maschien windows linux unix oder wat anners instaleert is aktuell is dat ok mööglich knoppix fast un ahn cd lopen to laten klaus knopper harr dat nich vun anfang an so plant aber dat gifft vele de dor no fraagt harren un so warrt dat stück vör stück optemeert vundaag gifft dat sowat noch nich von cd wokeen linux installeert hett kann dat sülvig maken knoppix is översett un optemeert worrn in en poor spraken und löppt mit kde wat dat nu ok in plattdütsch gifft karl friedrich may februar in ernstthal märz in radebeul egentlich carl friedrich may weer en düütschen schriever ut sassen he hett böker schreven över den wilden westen un ut den orient män nich blots sien best bekannte helden weren winnetou un old shatterhand in den wilden westen un kara ben nemsi un hadschi halef omar in den orient old shatterhand un kara ben nemsi weer he mal allselbens as verteller der döntjes vele böker weren in filmen ümsett de karl may filmen so vun bet de bekanntesten speler weren lex barker as old shatterhand un pierre brice as winnetou hans theodor woldsen storm september in husum juli in hademarschen weer en düütschen dichter de familie vun sien moder leev al siet generatschonen in husum dar un in lübeck besoch he de school studeer denn in kiel un berlin juristeree in kiel weer he de fründ vun theodor un tycho mommsen mit de tosamen he sleswig holsteensche sagen sammel geven se dat lederbook vun dree frünnen herut in dat glieke jahr leet sik storm in siene vadderstadt as rechtsanwalt dal un heiraad siene kusine constanze esmarch mit de domalige däänsche regeren harr storm kien invernehmen un darum verloor he sienen posten he treed in preußsche deensten in toeerst as assessor in potsdam un as kreisrichter in hilligenstadt aver sien lengen na de heimat vergung em in de frööm nich as sleswig holsteen düütsch wurr keem storm foors na husum torüch wo he landvogt wurr un de twete ehe ingung mit dorothea jensen wurr he amtsrichter un steeg he up to n amtsgerichtsraat treed he in den rauhstand un siedel um na hademarschen dar sturv he an n juli storm weer anfangs mehr lyriker as novellenschriever in siene gedichten spöört man siene sachte natuur vörnehme slichtheit fiene lunen un höört sowat as liese musik siene eenfache meloodsche aart to vertellen hett veel vun levenslust togliek aver ok vun trorigkeit an sik dar is faken de reed vun verdreet mit de leevde vun versüümt glück un verswegen leed de fröhen novellen sünd nich ümmer free vun sentimentalität immensee laterhen sett sik denn mehr rejelle düütlichkeit dör pole poppenspäler un dat beste vun storms warken is de novell der schimmelreiter de schimmelrieder in de minsch un natuur mitnanner in n kamp staht sien urenkelin ingrid bachr is ok een schrieversche de schimmelrieder is ok op platt rutkaamen kultur latiensch cultura pleeg vun de lief un de geist landbau ut colere bebuen be wahnen plegen ehren is allens wat vun de minschen schapen is dat sünd saken as warktüüch obers ok vun de minsch makte ännern in de natur un de geistigen produkte vun de minsch as de schrift un de kunst un ok de organisatschoonsformen vun dat soziale leven de begriep kultur is no dem eng mit den begriep zivilisatschoon verwandt de begriep ward op de een siet generell op de heele minschheet anwandt op de annere siet obers ok tosamenfatend vun de levensümständen vun en ethnie oder region oder vun en historschen phaas in n engeren sinn fallt ünner kultur de rebeeten spraak literatur historie religion ethik kunst weertschop wetenschop un juristeree revel amtlich weer bit de hoochdüütsche naam reval de in düütschland ok hüdigendags noch bruukt warrt in eestnische spraak tallinn öllere naams russisch rewel sweedsch lindanäs däänsch lyndanise is de hööftstadt vun eestland se liggt bi km in n süden vun helsinki an de oostsee de naam revel kümmt vun den eestnischen naam för de landschop revele her för de borg un de stadt revel is düsse naam denn later vun de dänen un de düütschen bruukt wurrn de eestnische naam tallinn schall herkamen vun taani linn a wat in de esten ehre sprake däänsche stadt oder däänsche borg heten deit hüdigendags leevt dor bi inwahners revel is en ole hansestadt de geschicht vun reval füng an mit en holten borg up den hüdigen dombarg dat warrt annahmen dat sik vun de midden vun dat johrhunnert ok en hannelsplatz vun de esten dor bi funnen hett in düsse tiet is ok de eerste haven vun revel anleggt wurrn in dat johr hett de däänsche könig waldemar ii de ole eestnische borg up den dombarg innahmen un hett ehr denn achterher an desülbige steed nee upboot he füng dor denn ok an un leet en domkark boen för den bischop vun eestland düsse bischop weer üm vun däänmark insett wurrn as de dänen bigüngen un de mission in eestland bedreven de bischop vun revel weer en suffragan vun den arzbischop vun lund wat in dat hüdige sweden liggt däänmark konn de borg avers nich lang verdeffendeern gegen de upsternaatschen esten un gegen de düütschen de dor middewielen in dat land streven döen hett de orden vun de sweertbröder vun den paapst verlööv kregen de stadt intonehmen ut de hand vun den paapst sien statthöller in eestland kreeg de orden de borg un en groten deel vun dat hüdige eestland to n verwalten later lehn de orden dat af un woll de borg un sien land nich wedder an den paapst sien legaten torüchgeven dor güng denn foorts de däänsche könig bi un meen revel un eestland weern sien is de orden in en nedderlaag gegen en armee ut litauen meist tonichte maakt wurrn dor streev he denn an sik foorts mit den düütschen orden tohopen to sluten de paapst stimm bloß to weil he dor revel för kreeg so hefft sik de sweertbröderorden un de düütsche orden tohopenslaten un de stadt revel keem wedder an den könig vun däänmark dor is revel denn to n eersten mol en civitas en stadt bi nömmt wurrn bit bleev revel denn bi däänmark un de stadt is in düsse tied fix grötter wurrn un mit de ganze weertschop güng dat vöran geev de könig ehr dat lüübsche stadtrecht dat scholl denn bit gellen man düt stadtrecht goll bloß in de ünnere stadt un nich up den dombarg stadt ünner den dombarg un dombarg weern al twee ünnerscheedliche rechtskörperschaften mit de tiet kreeg de stadt allerhand privilegen un so weer se vun den herrn vun dat land meist ganz unafhängig in de hansetieden is in revel middelnedderdüütsch snackt wurrn un noch hüdigendags sünd dor allerhand denkmolen un schriften in düsse sprake to sehn bit is de amtsspraak denn hoochdüütsch ween denn treed russ sch an siene steed revel stünn dormols ünner den dään man in de stadt hefft doch de düütschen dat seggen harrt mit de hanse geev dat fix en goden kuntakt vun af an seeg revel dat so dat de stadt na de hanse mit tohöörn dö vun af an gifft dat dor ok urkunnen över wichtig weer dat de däänsche könig verlööv geev dat all düütsche kooplüde bit na nowgorod un narva henreisen dröffen dor weer revel denn en knotenpunkt för de hanse ehren hannel an de oostsee mit wurrn na dat de grote upstand vun de eesten mit hölp vun den düütschen orden dalslahn weer hett de däänsche könig siene vasallen in eestland free geven he verköff siene rechten an noord eestland an den düütschen orden revel harr sik in dat johr tovören just al de olen rechten un en reeg vun nee rechten dorto vun den däänschen könig toseggen laten nu leet ok de orden as nee lehnsherr al privilegen bestahn un wat dat recht angüng stünn dat mit de stadt in düsse tied vun n övergang noch beter as vördem revel höör to dat livlannsch drüddel vun de hanse to un kreeg tohopen mit riga un mit pernau dat stapelrecht dat bedüüd dat al kooplüde de mit russland hannel drepen döen en vun düsse dree städer anlopen mössen un dor in en tied vun dree bit acht dage jem ehr waren up n markt anbeden mössen mit den freen hannel in de stadt weer dat nu ut un de reveler kooplüde kregen ganz exklusive hannelsrechten visby wat bit dorhen de wichtigste stadt för den hannel in de oostsee weer konn sik nich wedder verholen as de däänsche könig ehr utplünnern dö un as dat achterher noch krieg över en reeg vun johren hen geev as ok noch de vitalienbröder ut de oostsee verdreven weern dor weer revel miteens de wichtigste stadt vun de hanse ehrn hannel in de oostsee mit den hannel mit russland güngdat avers nich ummer leifig voran de russen ut moskau grepen an un weer denn keen hannel mit nowgorod mehr mööglich hefft de moskauer denn ok nowgorod innahmen wat bit dorhen en unafhängig förstendom weer dat grootförstendom moskau weer ok in n krieg mit livland dor geev dat ja nu en gemeensame grenz mit grepen de moskauer livland an un de ganzen flüchtlingen de na revel rinströmen döen bröchen de pest mit sik ok in de johren un is de pest in de stadt utbraken na en korte tiet wo freden weer un wo dat kontor vun nowgorod eerst wedder upmaakt un denn doch wedder slaten wurrn is geev dat in de johren en kriegstog vun den düütschen orden gegen moskau de güng goot vöran un amenne is en freden slaten wurrn de hett bit holen de kriegen gegen de russen ut mopskau bröchen dat mit sik dat dat mit de weertschop in livland un ok in revel duchtig bargdal güng ok mit de inwahners is dat veel weniger wurrn keem denn avers vun n neen en hannel vun revel un derpt mit nowgorod tostanne un mit de weertschop leep dat nu wedder beter in dat johrhunnert leven in revel bi inwahners de reformatschoon keem al na revel in n juli versammeln sik vertreder vun de städer un de ridders ut ganz livland in dat raathuus to revel un beslaten dat se vun nu af an bi de protestantsche lehr blieven wullen un dat se düsse lehr ok ünner all ümstänn verdeffendeern wullen in n september vun datsülbige johr is dat denn ok to en billerstorm kamen dor is in dree karken allens wo se mit utstaffeert weern bi to dutt kamen man al an n neegsten dag konn de stadt ehr raat de ordnung wedder herstellen un sorg ok dorför dat allens wat ut de karken wegnahmen wurrn weer wedder torüchbröcht weern möss allens tohopen kann een seggen dat bi de reformatschoon in livland un ok in revel keen bloot vergaten wurrn is an n september is de nee lehr in revel amtlich wurrn dormols hett de raat tohopen mit de gillen en nee luthersche karkenordnung rutgahn laten kreeg de olaikark en gootschen toorn de weer m hooch to düsse tied weer dat en unbannige hööchde bit he afbrennt weer is he dat hööchste bowark in de ganze welt ween in t johrhunnert is de toorn wedder upboot wurrn vun dor af an is he m hooch den rest vun de tiet vun den düütschen orden geev dat binnen ut buten allerhand striet in de johren kreeg moskau bi siene angreep in livland den düütschen orden ünner vor de doren vun revel keem dat to dat scharmutzel bi den barg jerusalem dor hefft de rieders vun de bröder vun de swarten hööften gegen en russischen trupp suldaten wunnen un de russen vun revel wegjaagt man amenne weer dat mit den düütschen orden vorbi un revel krööp bi sweden unner de flunken bit an dat enne vun den groten nordischen krieg in dat johr bleven nu de sweden de herren in revel in düsse johren weer revel de tweetgröttste stadt in sweden de sweden hefft mit de johren de düütschen ehre sunnerrechten in de stadt to n deel wegnahmen man nich so wiet as de esten dat woll hofft harrn is in revel dat eerste gymnasium grünnt wurrn hett dat en groten brand up den dombarg geven un na de grote pest vun leven bloß noch inwahners in de stadt vunwegen den groten nordischen krieg keem revel na russland peter de grote hett de olen düütschen raatsgeslechter heel un deel wedder up jem ehren platz sett man in de neegsten twee johrhunnerten sünd de rechten vun de stadtregeern een na n annern wegnahmen wurrn an n februar is de sülvstännige republik eestland utropen wurrn revel kreeg nu den offiziellen naam tallinn de stadt is hööftstadt vun de nee republik wurrn vör de unafhängigkeit geev dat avers eerst den eestnischen freeheitskrieg düsse krieg is denn dör den freden vun derpt afslaten wurrn un de sowjetunion hett eestland sien unafhängigkeit vun dor af an eerst mol gellen laten in en geheem tosatzprotokoll to n düütsch sowjetschen verdrag in n august harrn hitler un stalin afmaakt dat de sowjetunion eestland un de annern staten in dat baltikum innehmen scholl dorför scholl de sowjetunion denn still holen wenn düütschland polen angriepen dö de düütsch baltischen inwahners schollen so harr hitler dat vörsehn in polen in den warthegau ansiedelt weern se mössen ehre ole heimat verlaten dor weer de geschicht vun de düütschbalten de hunnerte vun johren duert harr miteens mit to enne in n juni nehm de sowjetunion eestland in un leet vun en nee regeern de se süms insett harr de eestnische ssr utropen dat bedüüd dat dat land sien unafhängigkeit verlaren harr un en deelstaat vun de ussr wurrn weer hööftstadt bleev avers tallinn nu güng dat los mit de eersten deportatschonen vun de eestnischen inwahners besunners vun de de in de kultur un in de politik wat to bestellen harrn se kemen na sibirien un na noordrussland hen de sowjets hefft denn terror in dat land utöövt toeerst un denn wedder bi vun all esten sünd in düsse johren an e kant maakt wurrn un bi mössen tominnst för johr na sibirien an n märz geev dat en swaren sowjetschen luftangreep vun de ooltstadt sünd dor bi in dutt gahn un lüde sünd ümkamen an t enne vun dat johr mössen de dütschen utbüxen un de sowjets sünd wedder in revel inmarscheert mit de weertschop güng dat eerst mol düchtig bargdal in eestland sünd al de staatsbedrieven de nix afsmeten dicht maakt wurrn man mit de tied keem de weertschop denn wedder in fohrt hüdigendags sütt dat beter ut as jemols vördem de olen hüser in de ooltstadt sünd to n groten deel wedder up schick bröcht wurrn direktemang vör de stadtmuern sünd grote un smucke hoochhüser ut glas un beton boot wurrn un in peetri in n süden vun revel sünd in en vörmolig moor een un mehrfamilienhüser boot wurrn de priesen för de neen immobilien sünd nich minner hooch as in n westen vun europa an t enne vun t johr geev dat in revel oorntlichen krawall jugendliche de tomeist ut russische familien afstammen döen maken lawei un plünnern dorbi ok geschäften so wat harr dat siet dat enne vun de sowietunion noch nich geven dor weer dat to kamen as de eestnischen behörden an n april en denkmol för de rode armee vun sien platz in t stadtzentrum hefft ümsetten laten up en militär begräffnisplatz wieder buten bit weern de dombarg un de unnerstadt twee sülvstännige städer jede harr ehre egene verwaltung un ehre egenen gerichten up den dombarg seten fröher de bischop den landsherrn sien stellvertreder de vertreder vun den düütschen orden un de vertreder vun de ridders bit up den hüdigen dag liggt hier de gewalt vun den staat hier sitt de rieksdag vun eestland un hier sitt ok de regeerung de dombarg liggt m över de unnerstadt wenn een dat vun de historie bekieken deit denn is de unnerstadt de egentliche stadt revel hier leev fröher de gröttste deel vun de inwahners vun handwarkers un kooplüde gegen den landsherrn över weer de unnerstadt unafhängig bloß lüttje summen an tins un pacht mössen an den düütschen orden betahlt weern un wenn de landsherr in de stadt intehn wull denn so möss de stadt em huldigen bi rechtsfragen wenn revel sik an lübeck de bischop weer bloß en karkenherr un harr anners nix to seggen em höör nich dat ganze land to man bloß en reeg vun göder vunwegen dat lüübsche recht weer he ok in sien geistlich amt vun de stadt revel afhängig he weer den arzbischop vun lund sien suffragan dat domkapitel weer baven alle maten lüttsch bloß veer domherren hören dor to dat kapitel nömm bloß en reeg vun dörper üm revel rüm sien egen un kreeg ok noch en beten wat ut frame stiftungen blangen den dom den seet vun den düütschen orden in dat slott un de unnerkünft vun allerhand ridders weern up den dombarg bloß wenig handwarkers un deners to finnen de unnerstadt weer nich besunners groot vun noord na süden to weern dat man bloß bi km an de längste steed dorbi weer se bloß minner as m breet dorför leven dor avers denn doch en ganze masse minschen ut de tied vun den düütschen orden gifft dat keen listen mit inwahners vun de ganze stadt man dat finnt sik doch en schootregister stüerlist ut dat johr dor staht bi lüde in vergleken mit latere tieden kann man denn woll annehmen dat in düsse johren bi inwahners in de ganze stadt leevt hefft för de domstadt gifft dat dat wackenbook ut mit hölp vun düt book kann en vermoden dat bi minschen in de domstadt leven döen dorto warrt annahmen dat in de eerste hälft vun dat johrhunnert bi lüde vör de doren vun de stadt leven alltohopen sünd dat denn bi inwahners ut noch fröhere tieden gifft dat en schootlist ut dat johr mit schootplichtigen wenn een dat hoochreken will denn kümmt he up alltohopen bi inwahners in domstadt un unnerstadt dor weer revel en vun de middelgroten städer in europa mit ganz to verglieken mit chöttingen hilmessen oder stockholm man lang nich so groot as bremen lübeck nürnbarg oder danzig wo dormols al bi lüde leven döen un eerst recht nich so groot as de grootstäder köln wien oder prag mit bi inwahners de meisten inwahners vun revel weern düütsche wenn se nich in revel baren weern sünd se ut dat riek dorhen tagen in de hansetieden geev dat allerhand familien de harrn to de glieke tied liddmaten in revel lübeck un annere hansestäder as de reveler börgernaams ut dat johrhunnert unnersocht wurrn sünd dor is bi rutkamen dat en ganze reeg vun düsse naams ut de gegenden an den rhien un westfalen herkaamt un de annere grote grupp ut ganz noorddüütschland bi dat soziale leven in de stadt speel natüürlich de verwandschup un ok de naberschup en grote rull man bannig wichtig weern ok de handwarker ämter de dree koopmanns gillen un de bröder vun de swarten hööften de gillen heten kinner oder grote gill kanutigill knut siene gill un olaigill olaf siene gill gräffniss un hochtieden sünd in düsse korporatschonen tohopen utricht wurrn dat geev allerhand danz un ball grote mahltieden sünd fiert wurrn un regeln för dat leven vun de liddmaten sünd ok upstellt wurrn de gillen hefft egen altoren bi de karken unnerholen un ok spiese för de armen tostanne bröcht en groden unnerscheed in revel möök dat ut wo een vun afstammen dö dat geev dree grote natschonen in revel de düütschen de sweden un de eesten de eesten hefft dormols tomeist den naam undüütsche kregen na de schootlist vun seeg dat so ut en föffte deel vun de schootplichtigen inwahners weern sweden un vun de annern veer föfftel weern to de hälft eesten un düütsche de ganze böverschicht weern düütsche un vun de middelschicht weern dat mehr as de hälft de ünnerschicht weern to n groten deel eesten denn noch en reeg sweden un bloß hen un wenn mol en düütschen wo dat up n dombarg utsehn hett kann een nich so genau seggen in de swedentied weern dor allerhand sweden bi man dat kann angahn dat dat düütsche ween sünd de unner den sweden bloß jem ehrn naam sweedsch schreven hefft ok vunwegen de karrier de beiden kaspelen in de unnerstadt kaamt vun twee verscheden ortsdelen her de stadtdeel in n süden mit den olen markt un de straten de dor vun afgaht weer woll al en eestnischen hannelsplatz he is later vun de kooplüde övernahmen wurrn de in dat land ropen wurrn sünd de kark de för düssen stadtdeel tostännig weer weer st nikolai eestn niguliste de ehr naam is dat eerste mol in en urkunn ut dat johr to lesen wiss is se vun düütsche kooplüde grünnt wurrn wohrschienlich al in de tweete hälft vun dat johrhunnert as dat ok in annere hansestäder begäng weer hett se den naam vun den sünnerklaas kregen wat de patron vun de seefohrers weer de nöördliche stadtdeel de sik lang hentrecken deit liggt langs de langstraten dat weer de straat vun den dombarg na n haben in düsse gegend wahnen fröher besunners kooplüde ut russland un sweden de kark in n norden vun de stadt is st olai de ehr naam is dat eerste mol to lesen in dat johr wannehr se grünnt wurrn is kann een avers nich seggen dat warrt annahmen dat se vun den könig vun däänmark oder vun sweedsche kooplüde grünnt wurrn is ehrn naam hett se vun den könig olav ii vun norwegen de later hillig spraken wurrn is na den groten brand vun is de kark an de stadt övergahn nich wiet af vun st olai stünn ok en russische kark wat ok as henwies ankeken weern kann dat dormols allerhand frömden in düssen stadtdeel wahnen döen de königin margarethe i vun däänmark hett den befehl geven üm beide stadtdelen en muer to boen un jem so tohopen to fögen binnen de stadtmuer hett dat twee kloosters geven dat een höör na de dominikaners to dat annere na de zisterzienserschen dat dominikanerklooster weer st katharina un stünn up den dombarg dor is dat woll grünnt wurrn de börgers müchen dat klooster woll lieden un hefft em jummers allerhand schenkungen un stiftungen tokamen laten eerst in de tied vun de reformatschoon mössen de mönken de stadt verlaten dat klooster vun de zisterzienserschen is woll vun n däänschen könig grünnt wurrn düt klooster hett vun n könig allerhand privilegien kregen un nehm besunners döchter ut den adel up na de reformatschoon is dat umwannelt wurrn in en anstalt to n uptehn vun junge deerns blangen de kloosters in de stadt geev dat ok noch hööf de to kloosters buten revel tohören döen dor geev dat den hoff vun de zisteziensers ut dünamünn padis un direkt blangenan de hoff vun de zisterziensers ut klooster roma up gotland gegen düssen hoff över weer de zisterzienser ut falkenau bi derpt ehr hoff to finnen buten de stadtmuer stünn de barbarakapell de höör to st nikolai to un in woll in de eerste hälft vun dat johrhunnert boot wurrn dor weer en karkhoff bi de kapell is wohrschienlich bi de belagerung vun de russen in dutt maakt wurrn bavenhen hett dat bi n haben noch de gertrudenkapell geven up den tönnisbarg de antoniuskapell un bi mariendal pirita dat klooster st brigitten in revel sitt dat konsistorium un de arzbischop vun de eestnische evangeelsch luthersche kark ok de apostoolsche administratur vun eestland is dor ansiedelt de gröttste deel vun de esten sünd hüdigendags ohn konfession vun de esten de en kark tohören doot sünd de meisten bi evangeelsch luthersch noch hüdigendags kann een sik de schöne ooltstadt ut dat middelöller mit stadtmuer un allerhand toorns ankieken is de ooltstadt vun de unesco to n weltkulturarv verklaart wurrn de stadt ehr zentrum is de raatguusplatz eestn raekoja plats dor steiht dat gootsche raathuus ut dat johrhunnert tohopen mit annere staatsche bowarken gegen dat raathuus över finnt sik de raatsaftheek eestn raeapteek vun ehr is to n eersten mol in en urkunn ut wat to lesen de aftheek is dormit een vun de beiden öllsten aftheken in europa de dat hüdigendags noch gifft de annere steiht in dubrovnik ganz wat besunners is de stadtmuer in dat middelöller weer revel en vun de städer mit de besten muer un schutzwarken an de ganze oostsee mit den bo güng dat in de hälft vun dat johrhunnert los bi johre lang is dor denn an arbeit wurrn vunwegen dat de stormwapen jummers beter toslahn konnen mössen de muern ok jummers beter weern amenne weer de muer km lang m hooch un m dick över toorns hören dor to hüdigendags staht noch km vun de muer un toorns dormank de dicke margarethe de m dick is fröher stünn düsse kanonentoorn direkt an de see hüdigendags is dor dat eestnisch seefohrtsmuseum in ankieken schall een sik ok den kiek in de köök en vörmoligen kanonentoorn ut dat johrhunnert wat fröher mol de stärkste kanonentoorn in dat ganze baltikum weer bit up den hüdigen dag driggt he sien plattdüütschen naam de domkark liggt an n karkplatz acht ole straten krüüzt sik dor se is de jumfer maria toegent mit den bo güng dat in dat johrhunnert los so is dat en vun de stadt ehre öllsten karken in dat johrhunnert is se na dat vörbild vun de karken up gotland umboot wurrn to en basilika mit dree scheep in den stil vun de gotik de gotik vun revel warrt kalksteengotik nömmt hett dat en groten brand geven dor is meist allens wat in de kark weer bi verbrennt hüdigendags is dor dat interieur üm barock epitaphen mit wapen vun den baltendüütschen adel finnt sik dor noch un ok allerhand graffsteden vun bekantte lüde dor liggt pontus de la gardie de heerföhrer vun de sweden in den livlännschen krieg un ok de beröhmte admiral weltümseiler un updecker adam johann von krusenstern bavenhen roht in düsse kark admiral samuel greigh ut schottland de veel slachten för katharina de grote wunnen hett un noch en barg annere lüde dat gifft twee familienlogen ut dat johrhunnert en vun de familie vun patkul un en vun de familie manteuffel de orgel vun friedrich ladegast is later vun de orgelboers vun de firma sauer verbetert wurrn hüdigendags höört de domkark to en luthersche gemeende mit bi liddmaten de st nikolaikark eestn niguliste kirik is en steenkark ut de late gotik dat lohnt sik den altar vun den meester hermen rode ut lübeck ut dat johr an to kieken un ok den beröhmten dodendanz vun bernt notke de ok ut lübeck weer de nikolaikark weer en koopmannskark so as de dat in dat johrhunnert faken geven hett up n karken böhn weern waren lagert vun dat johrhunnert af an is se ümboot wurrn to en basilika so as dat dormols modern weer in den billerstorm to de tied vun de reformatschoon hett se as eenzigst kark vun revel keen schaden nahmen bi en bombenangreep is se to n groten deel in e merse ween man na n krieg wedder herricht wurrn hüdigendags höört dor keen gemeende mehr to man de kark deent as museum un för kunzerten de hillgengeistkark eestn püha vaimu kirik is in dat johrhunnert as kapell för dat hillgengeist armenspital boot wurrn se hett ok as den raat siene kapelle deent dor gifft dat en flögelaltor ut dat late middelöller in snittjert hett em de lübecker meester harmen rode ok en klock ut dat johrhunnert finnt sik dor maakt hett de de meester christian ackermann de olaikark eestn oleviste kirik hett ehren naam vun den könig olaf ii ut norwegen he hett sik dorachter klemmt dat de norden vun europa na dat christendom keem düsse kark is in dat johrhunnert to n eersten mol in en urkunn nömmt wurrn de russisch orthodoxe alexander newski kathedraal up den dombarg nich wiet af vun domkark un slott is vun boot wurrn as de russen eestland siene egenaart wegnehmen wullen un dat ganze land russisch maken wullen siene toorns sünd wiethen to sehn vun de borg up den dombarg eestn toompea loss ut dat middelöller staht bloß noch de muern in n noorden un in n westen un dree toorns dormank de lange hermann eestn pikk hermann de in dat johrhunnert boot wurrn is in dat johrhunnert hefft se em noch mol m höger maakt so dat he nu bi m hett as eestland vun dat zarenriek loskamen is hefft se up düssen toorn to n eersten mol de blau swart witte fahn uptagen hefft de sowjets de rode fahn an ehre steed sett is denn wedder de eestnische fahn uptagen wurrn un dat passeert hüdigendags jeden dag wenn de sunne upgeiht geiht se unner warrt ok de fahn streken blangen den toorn finnt sik dat smucke slott dat in de olen borgmuern rinboot wurrn is besunners in de tied vun katharina de grote is dor veel an arbeit wurrn hüdigendags sitt dor dat parlament un de regeern in de unnerstadt steiht dat swartenhööften huus wat vun af an dat huus vun de bröder vun de swarten hööften ween is an n nöördlichen rand vun de ooltstadt steiht blangen de dicke margreth en denkmol föhr dat fährschipp estonia dat an n september up de oostsee unnergahn is up en swarten granitsteen staht de naams vun all de dormols verdrunken sünd an n rand vun reval steiht dat slott katharinendal eestn kadriorg wat as en summerresidenz vun de kaiserin vun russland boot wurrn is revel sien düütschen karkhoff tegelskoppel eestn kopli kalmistu un de fischerkarkhoff up de fischermai kann een sik hüdigendags nich mehr ankieken de düütsche karkhoff hett up de halfinsel mit sülbigen naam in n noorden vun de ooltstadt legen werner bergengruen hett dor en reeg vun siene vertellen spelen laten beide karkhööv sünd in de er johren umwannelt wurrn in parks de muern dor umto finnt sik noch un ok de bööm man al graffsteene sünd wegnahmen wurrn bi den fischerkarkhoff kalamaia kalmistu is annerlest dat grote door to n ingang wedder upboot wurrn un dor steiht ok en inschrift mit henwies up den karkhoff up man vun den düütschen karkhoff finnt sik nix mehr bloß wenn een up ole stadtplaans nakieken un de mit nee plaans verglieken deit kann een den karkhoff siene steed rutfinnen an n besten utkieken över revel kann een vun den feernsehtoorn eestn teletorn mit en kiekut plattform un en restaurant vunwegen dat dat dor mit de sekerheit nich to n besten steiht is dat restaurant upstunns avers dicht maakt in de oolstadt gifft dat besunners ladens mit tüdelkraams för touristen krööge un eethüser un ladens för kledaasch bannig veel barnsteen warrt ok verköfft to n deel in gode ualität bavenhen finnt sik eestnisch kunsthandwark in de nee city dicht unner de ooltstadt liggt de groten inkoopshüser viru keskus un kaubamaja dor gifft dat en ganze reeg vun ladens mit kledaasch sportartikels schohwark dorto cafs un en groten supermarkt alkohol draff dor in n momang bloß bit klock an n avend verköfft weern ofschoonst de supermarkt bit klock open is de geschäften sünd in revel ok sönndags open dat gröttste inkoopszentrum vun eestland heet ülemiste dor kummt en mit n trolleybus vun de binnenstadt in bi min hen besunners besökers ut finnland kaamt geern na revel to n inkopen it jem ehr snellfähren bruukt se vun helsinki ut bloß min in de oolstadt gifft dat en ganzen barg vun eethüser un kröög mit beergoorns besunners rund üm den markt rüm veel maakt se dor een up ole hansestadt un staffeert jem ehr personal na dat middelöller ut revel is en wichtigen oostseehaben vun dor ut föhrt de fährscheepe na helsinki stockholm land st petersborg un wedder retour de internatschonale flegerhaben tallinn airport is bloß veer km vun dat stadtzentrum weg vun n märz af an fleegt ok regelmotig wedder hubschraubers vun revel na helsinki de iesenbahn föhrt in russisch breetspoor veel verkehr gifft dat dor avers nich mit na dat utland kann een bloß na moskau un st petersborg föhren de verkehr na de annern städer in eestland un na dat utland warrt to n groten deel mit linienbus tostanne bröcht vörnahmen hefft se sik avers dat projekt vun en hoochtempobahn mit naam rail baltica in de stadt gifft dat veer stratenbahnlinien acht trolleybuslinien un en ganze reeg vun normole buslinien in revel finnt sik düsse inrichtungen för de bildung annere warken up platt is nix över revel rutkamen keden is dat land an e süüdsiet vun e neddern elv vun stood bet an dennen hullen an de münnen vun e oost dat mehrste is maschland man höört ok n recht groot deel moorland to dat kedener moor de ünnerdelen von noordkeden un süüdkeden is all von ole tieden her ween tau wöör noordkeden noch n eiland dat lütt land hett n bewegte geschicht na de markgrafen vun stood un jemehr arger mit de wikingers tümmeln sik dor de arzbischop vun bremen de sweedschen de däänschen de hannöberschen welpen napoleon un denn de preußen man de kedeners leten sik ne so gau ünnerkriegen luneberg mushard anno twüschendör harrn s jümmer weller grote stormfloten in sünnerheit de so benoomte wiehnachtsfloot vun un de februarfloot vun opletzt güng bi de stormfloot von dat water över de dieken kruutsand is de gröttst insel in de elv und höört to de gemeen drochters se reckt von wischhoben bit no drochters dor geiht dat över in dennen otelersand no de noord is de grenz dicht bi dat hauptfohrwater von de elv in dennen süüd is de süderelv de kant en lütt stück von de insel is as reet un waterflach kruutsand en naturschuulrebeed de naveröörd sünd drochters in n süden nindörp un doornbusch in n süüdwesten neeland in n westen wischhoben un hamelwöörden in n noordwesten un op de anner sied von de elv glückstadt in n noordoosten bielenbarg in n oosten un kollmar in n süüdoosten de all in n kreis steenborg dat eiland kummt as krutsand toeerst in de oorkunnen vör lüüd hebbt dor aver eerst von de tied so üm un bi af an leevt de hüüs stünnen op worten kumplett indiekt worrn is kruutsand eerst de oort weer vör deel von dat amt freeborg un weer denn in n kreis keden is dat an n landkreis stood kamen de fröher egenstännige gemeend kruutsand is an n april to de gemeen drochters kamen in n eersten weltkrieg sünd soldaten ut kruutsand fullen oder vermisst un in n tweten de grote wiehnachtsfloot von op dezember hett in aall de maschlannen von holland bit hamborg stücker wat minschen jemehr leeven köst un noot un elend över jem brocht in de folgejoorn geev dat jümmer weller ungewöhnlig hoge stormfloten und all dat alleen möök de lüüd anne küsten dat swoor de von n water tweislogen dieken weller bi de reeg to bringen besünners mit de flood an n februar hett datwedder swore schadens geven denn de dieken weren von wiehnachten her noch nich utbetert in hadeln is dat water bi n störm ut noordwest snachtens klock twee dull oplopen un twüschen klock fiev un klock söss is dor de flood noch tokamen en halve stünn hett dat duurt denn hett dat water mannshoog stahn eerst nadem an en poor steden langs de elv de dieken braken sünd is de pegel denn gau wedder daalt in land hadeln amt ritzbüttel inbegrepen sünd lüüd peer stück veh schaap un swien verdrunken un hüüs un roden diek sünd tweispöölt worrn op dat amt ritzbüttel sünd dorvon lüüd peer stück veh schaap swien un gebüüd fullen in dat amt neehuus sünd lüüd peer stück veh swien un schaap verdrunken un wahnhüüs afsapen in wischhoben in dat land keden duer dat bit to n joor bit se dat lock weller dicht hannen wöör to chefsook bi dennen ingelschen könig un hett dat land kürhannober an n innen no dat geldweert von woll mehr as millionen euro köst in land wusten is de buurschop leps ganz ünnergahn in brunsbüttel vondoog brunsbüttelkoog wat to dithmarschen holsteen höört un taumols däänsch weer keem dat noch leger dor bruuken s gänzli bit üm jemehr verloor n land trüch to winnen dat ostfälische platt hört sik en betten anners an as dat platt ut den huhen norden et klingt en betchen mehr biff baff aber de wennigsten künnt düsse sprake noch spräken in n brönswiekschen stolpert de lüe dorbie overn s pitzen s taain ober de grenze nah n halberstädtschen un nah madeborg sch tolpert se obern sch pitzen sch taain de ostfale seggt ok dik un mik bie dat partizip hängt de ostfaale noch en e vörn ran se or hei seggt also ik hebbe eseggt statts nordnedderdütsch ik heff seggt et gift scheune wöre tau n bispeel drieschakeln trietzen ärgern täuben warten oder hille eilig is noch tau sejjen dat de lüe ut r gejend von hilmessen bet nah duderstadt un einbeck dat ostfälsche noch en betchen anners spreket sei sejjet tau n bispeel luje statt lüe aver dat möt se sülmst beschrieben et gifft ok de ostfalenpost dat ostfälische institut un anner wat as wie bie de annern mundorten hat uk dat plattdüütsche unnerschiedliche dialekte taun biespeel chöttingisch grubenhagensch heidoostfäälsch un elvoostfäälsch theodor steltzer dezember in trittow oktober in münchen weer en düütschen politiker cdu nah utbröök vun de eersten weltkrieg wurr steltzer eerst bi lüttich un denn in ostpreußen prag und d insett silvester wurr steltzer swoor verwundt van bit weer he landraad in kreis rendsborg nahdem de tweete weltkrieg utbraken weer wurr steltzer as transportoffizier reaktiveert un tonächst in polenfeldzug un dornah as staffoffizier in bonn insett an august wurr he to de generalstaff vun den oberbefehlshaber norwegen in oslo versett vun hier ut hulp he bi de organisatschoon vun en massenflucht vun norweegsch un däänsch jöden in dat neutraal sweeden steltzer knütt to disse tiet ok verbindungen to n kreisauer kreis un besünners to helmuth james graf von moltke nah den anslag vun n juli wurr steltzer verhaft un an januar vun de volksgerichtshoff to n dood veroordeelt dör de förspraak vun finnisch und sweedsch früennen wurr sien hinrichtung upschaven an april wurr steltzer ut de haft entlaaten vun bit weer he ministerpräsident vun sleswig holsteen dornah is hermann lüdemann ministerpräsident wurrn hans eichel dezember in kassel is een düütschen politiker vun d spd he is de vörmalige finanzminister vun d bunnsrepubliek düütschland vun bit vun bi weer he ministerpräsident vun hessen nah dat abitur an dat kasseler wilhelmsgymnasium fung eichel en studium vun de germanistik philosophie politikwetenschap geschichte un pädagogik an der universität marburg un de free universität berlin an dat he mit dat eerste un mit dat tweete staatsexamen för dat lehramt an gymnasien afsluuten dee he weer denn bit as studienrat in kassel ebenfalls an dat wilhelmsgymnasium tätig eichel is siet juli in tweet ehe mit gabriela wolff eichel boren wolff verheiraadt ut sien eerste ehe hett he twee kinner wenn en füer entstahn is un dat nich wullt waar is de füerwehr dorför tostännig dat dat wedder löscht warrt füerwehren gifft dat bannig vele un dat is kloor denn wenn de füerwehr nich fix kummt denn is dat füer veel to groot as dat man dat fix löschen kann de düütsche füerwehr was entstahn vun de wittkittels un de lüüd vun de füerwehr hebbt lehrt wat fröher de wittkittels maakt harrn hüütigendoogs möten de lüüd vun de füerwehr ok faken bi maleschen helpen hüütigendoogs kann jedereen de füerwehr ropen mit de telefonnummer dat is de internatschonale nummer för lüüd in noot dor kannst alltiet mit de füerwehr telefoneeren un wenn seggen kannst denn kummt de füerwehr bannig fix blief jümmers suutje un sinnig wi keunt een ünnerscheed maken twischen de friwillig füerwehr und de beroopsfüerwehr de beroopsfüerwehrlüüd makt nix anneres as op füer to worten wenn dat füer denn losgeiht denn kaamt de kerls in den blauen rock in nullkommanix ansuust mit dat spritzenauto schläuche un strahlrohre un anschlußstücke för de hydranten hebbt se bi sick un denn geit dat ok glieks los mit de füerlöschen een beroopsfüerwehr gifft dat blot in groten steden in de dörper hebbt se de friwillig füerwehr dat gifft uk noch twee annere oarten vun füerwehrn de dat nich so oft gifft de plichtfüerwehr un de warksfüerwehr een plichfüerwehr gifft dat denn wenn sick nich nuch lüüd för een friwillig füerwehr fin n doon denn mött alle minschen ut de gemeende ob de een bestimmtet profil passt to de füerwehr gahn de warksfüerwehr is as een beroopsfüerwehr mit de unnerscheed dat de warksfüerwehrn immer bloß op dat sülbige warksgelände arbeiten doot altno is en bezirk vun de free un hansestadt hamborg dat staatsche rathuus altno bezirksamt hamborg altno an t süden end vun n platz der republik in altno ooltstadt weer vör dat ingangsgebüüd vun den freuhern bahnhoff vun de altona kieler eisenbahn gesellschaft un steiht ünner denkmaalschutz in n noorden un westen vun altno is sleswig holsteen in n süden is de elv und in n osten sünd de bezirken eimbüddel un hamborg mitt to den bezirk altno höört veerteihn stadtdelen altno ooltstadt altno noord bohrenfeld blanknees groot flottbeek iserbrook lurup neensteden osdörp othmarschen ottensen rissen steernschanz un sülldörp altno hett inwohners un en flach vun km de bedüdensten histoorschen daten wedel is en stadt in n kreis pinnbarg un dat is in sleswig holsteen de stadt liggt an de elv und nahwerstadt in n oosten vun wedel is de grote stadt hamborg de stadtdeel hamborg rissen is bannig nah an wedel dran de wedelers dor gifft dat sowat inwohners hebbt pi as kfz teken wedel hett en flach vun km de roland vun wedel is en attrakschon vun wedel dat is en dinkmol midden in wedel över wedel is dat eerste mal wat opschreven worrn vunwegen de ossenpadd ob den dat veehtüg vun neddersassen bit nah däänmark dreven worr harr wedel in de olen tieden en wichtigen veehmarkt de as ossenmarkt bet hüüt eenmol in jedeen johr afholln warrt as en teken dat wedel en ort mit markt weer de ünner den schutz vun de obrigkeet stunn worr de roland buut de ole figuur is in t johrhunnert tohoopfallen und de de hüüt noch steiht worr opricht wat vandag wedel is weern eerdaags dree dörpen wedel schulau un spitzerdorf sünd hüser afbrennt un wedder hüser un ook de kark wedel is stadt worrn in n tweten weltkrieg kreeg de stadt bannig een op de mütz as de alliierten de stadt an n märz mit bomben angreepen en groten andeel vun de stadt weer dornah in de grött in de masch bi wedel leeg de hatzborg buut üm rum vun de grafen vun schauenburg tohoophaut in n krieg vun bit in de tiet vun n natschonalsozialismus weer in wedel en butenposten vun dat konzentratschoonslager neengamm to n erinnern doran is an de bundsstraat üm un bi m vun de grenz na hamborg weg en denkmaal opricht worrn en trecker is en tochfohrtüüch in e landweertschop wat de buurn hemm um op n acker to arbeten mit den trecker künnt de buurn de redschoppen för n ackerbo trecken to n bispeel en ploog awers ok een hänger wo de buur boben op to n bispeel sien kartüffeln mit no hus to bringen kunn en trecker hett meist grote rööd tominst achtern damit he op n acker nich insacken deit und den bodden nich all to doll verdicht dat weer slecht för de planten hüttodag heb de meisten trecker dieselverbrennungsmotoren woher de kraft kümmt um dat fohrtüüch vörwards und trüchwards to bewegen warrt de dreihbewegung von e kurbelwell öber dat schaltgetrieve dat differenzial un de endantriebe an de radnarv öberdragen hett de trecker ok noch allradandriev geiht dat dreihmoment von schaltgetriebe tosätlich öber n allradgetrieve und en kardanwell an de vorderass to n andriev von ölmotoren un hydraulikzylinner hett de trecker en hydraulikpump de pump buut druck op de druck warrt denn öber de stüergeräten an den verbruker föddert oder dat geiht över load sensing dann hett dat anbuugerät de stüergeräten öber dissen druck warrt ok de dreihpunkthydraulik heckhydraulik un fronthydraulik anböörnd to n anhängen von reedschoppen hett de trecker en heckhydraulik manchmal ok n fronthydraulik to n anhängen von anhängern gifft dat n tochmuul oder n kugelkoppkupplung de reptilien oder krüüpdeer sünd een klass mang de reeg veerfeut in n ünnerstamm warveldeer von de chordabeester kiek bi deerriek in norddüütschland gifft dat twee oorten von slangen de snaak natrix natrix un de adder oder odder vipera berus ok krüüzadder nöömt un dat gifft den sünndrang anguis fragilis de ook keen been hett awers keen slang is to n bispeel kann he mit de ogen pliern un slangen könt dat nich de adder is giftig un hett richtig utklappbare gifttään de snaak is nich giftig süht eleganter ut un is veel in t water to gang dor is woll mal een von n adder beten worrn un dat is bi em nich veel leeger west as n bienenstich un denn mutt he sick dacht hebben dat weer nich de slang wo mi min öllern vör waarschaut hebbt awers liekers mutt dor doch wat an wesen jedenfalls gifft dat den grundverkehrten riemel ut de kollauer chronik von adolph hansen un rudolf sottorf stellingen wenn ji mehr plattdüütsche nomen weet man jümmers rinschrewen besünners bi gattungen un oorten mit schraag druckte latiensche nomen dor denn dat latinsche in klammern und dat plattdüütsche dor vör setten bi de krüüpdeerten gifft dat in n momang striet üm de systematik ick heff hier mal de oldfränksch version henstellt eimbüddel oder eimsbüddel is de stadtdeel hett inwohners in t johr de bezirk hett inwohners in t johr un hett n flach von km von den stadtdeel eimbüddel warrt en deel vun t süden rebeet dat eimbüddeler schanzenuarteer to n schanzenuarteer rekent man dat schanzenuarteer höört egens to n stadtdeel steernschanz bezirk altno to den bezirk höört hogeluft west un ok de feinen stadtdelen harvstehuud un rodenboom no n slagboom an t dammdoor nöömt an de butenalster to n rodenboom höört aver ook dat uni viddel mit den grinnel woneem freuher de juden wohnt hebbt un ehr lodens harrn wieder buten liggt stellingen mit hagenbeck sien deertenpark looksteed mit den norddüütschen rundfunk ndr niendörp mit sien ole kark un dat niendörper holt eidelsteed wat nich bloots en giftmüllskandol as in t johr man ook noch n feldmark mit wischenvogels to beden hett un ganz in n nordwesten snelsen dör dat kerngebiet löppt de isebekkanaal mit de lütt ottersbek wieder buten löppt de kollau mit n scheunen wannerweg en springtied warrt ok springfloot to seggt is höger as de normalen tiden dat kummt von de meenschopplich gravitatschoon vun maand un sünn wenn se in een streek un an een siet vun de eer treckt ok al twee daag vörher un twee daag achteran is dat water n beten höger de springtied kummt all veerteihn daag vör dat geegendeel dorto is de nipptied oder nippfloot denn steiht de sünn in rechten winkel to n maand un de floot is wat sieter as normal vunwegen dat de gravitatschoon vun de beiden himmelskörpers den flootbarg uteneen tütt passeert ok all daag de bezirk hamborg mitt is nich bloots de binnenstadt man he treckt sik vun n öddendörper see an de oosten lannesgrenz bit na de insel neßsand ganz in n westen de bezirk hett inwohners un hett n flach vun km to düssen bezirk höört de hamborger oolt un neestadt un de freuhern vöröörd st pauli un st georg denn de hobenstadt lütt grasbrook steenwarder veddel un willemsborg wieder de elv rünner noch waltershoff un finkwarder överhalf von de elvbrüchen rothenborgsoort freuher mit veel binnenschipperee hammerbrook un borgfeld un no oosten hen hamm hoorn billbrook un billsteed mit de plattenbosiedlung mümmelmannsbarg in de tostännigkeit von den bezirk mitte fallt aver ook de natschonolpark hamburgisches wattenmeer mit de insel neewark de toorn op disse indiekte hallig is dat öllste bowark von hamborg en ketel is en groten pott ut metall fröher sünd ketels ut stahl kopper un messing maakt worrn un man hett se in de köök bruukt för supp un anneres un in de waschköök to n wäsche maken ketels sünd ok bruukt worrn för dampmaschiens för scheep un lokomotiven wo dat water drin weer wat mit kohlen oder ööl heet maakt worrn is düsse ketels weren dichtmaakt un blots n paar rohre anmonteert dat dat water rin un de damp rutströmen kunn de hete damp is denn to n zylinder leet worrn för de antrieb op n damper verkalkt so n dampketel mit de tiet un denn güng dat an t ketelkloppen riekere reeders hebbt dat in e warft maken laten dat gifft ok n leed von de hamborger ketelklopper man op so n seelenverköper mussen dat de matrosen op see maken disse ketelkloppers harrn ok jemehr egen spraak de kedelkloppersprook helsingborg is en olle havenstadt an de oosten waterkant vun öresund helsingborg hett inwahners un höört to de ool däansche landschop schonen de siet to sweden tohörig is de stadt warrt dat eerste mol as stadt nöömt un warrt vun wegen sien borg en van de wichtigsten städer vun däänmark in t laate medeloller is schonen mit helsingborg vun sweden annekteert wurrn un hefft de sweden de borg bit op den toorn afreten op slott knutstorp twintig kilometer oosten vun helsingborg ward de kaiserliche hoffastronom tycho brahe de schoolmeester vun johannes kepler boren dieterich buxtehude de schoolmeester vun johann sebastian bach war vör de swedsche övernahm kantor in de marienkark unseker is of he in helsingborg oder in bad oldesloe holsteen boren weer de footballspeler henrik larsson is boren helsingborger helsingborg hett vundaag den tweetgröötsten haven vun sweden is de hööftstadt vun de swedsch levensmiddelindustrie un hett veele afkaaten un druckereen de stadt is bekannt vör all wegen sien fährverkehr na helsingr in däänmark un sien footballmannschap helsingborgs if helsingborg warrt de parl vun ne sund sundets pärla nöömt un is en vun de schönsten städer vun sweden nich asig sünd t b de norderhaven un de waterkant norden de norderhaven en amtsspraak is en spraak wat in en land op dat amt regeeren administratschoon gericht bruukt warrt en land kann mehr as een amtsspraak hebben un n amtsspraak is wat anners as en schoolspraak de in en land op de school för den ünnerricht bruukt warrt de amtsspraak is nich ümmer de moderspraak vun den inwahners vun en land in europa asien oder amerika is dat faken de spraak de ok vun de mehrtall vun den lüüd snackt warrt so is hoochdüütsch de amtsspraak vun düütschland oder portugeesch is de amtsspraak vun brasilien man in afrika is dat faken anners dor is tomehrst de koloniaalspraak amtsspraak warrn to n bispeel franzöösch in mali un ingelsch in sambia dat gifft man blots en poor länner schweiz mit amtsspraken süüdafrika mit un indien mit wo alle spraaken vun dat land ok amtsspraak sünd finkwarder oder ok finkenwarder is een vun stadtdelen vun d stadt hamborg op finkwarder wahnt lüüd in n johr finkwarder liggt in n süden vun d ilv dicht an n water un dat heet gefährlich warrt dat bi stormfloot dicht an e ilv gifft dat vele dieken na de traditschoon is finkwarder en stadtdeel wo fischerslüüd wahnt und alltiets hett dat dor warften geven avers nu hebbt se ok de airbus industrie in finkwarder dor schruuvt se de airbus maschinen tosamen de flegerhoben in finkwarder is bannig groot un schall ok noch grööter warrn wenn de grote airbus a nah finkwarder kummt en bannig problem op finkwarder is de verkehr op de gröttste straat in n stadtdeel dor sünd al so vele autos dat de anwohners nich meer slapen künnt un för dat huus is dat ok nich good de lüüd in n senaat hebbt seggt dat se annerwogens ene niege straat buen wullt avers dat hebbt se noch nich in de franzosentied von bet hett de oort to de mairie oolwarder in n kanton willemsborg höört dat rebeed hett in disse tied to dat königriek westfalen un von bet to dat franzöösche kaiserriek ünner napoleon höört de oort hett vör de tied üm rüm de vaagdie finkwarder in dat amt horborg billt un weer denn von af an in de vaagdie oolwarder un finkwarder na weer dat in n kreis horborg is dat deel von n ne en grötteren kreis horborg worrn mit dat groot hamborg gesett is finkwarder to n april deel von de stadt hamborg worrn finkwarder is evangeelsch luthersch präägt un billt mit de nikolai kark en egen kaspel för de kathoolschen is de st marien kark in altno tostännig brannenborg ok brandenborg brannenborch un bramborg nöömt op hoog brandenburg is en bundsland vun düütschland in n ossen de hööftstadt is potsdam brannenborg liggt as n ring üm de düütsche hööftstadt berlin up km leevt dor inwahners august dat sünd inwahners km de gröttste strööm sünd de havel un de oder un taun lütten deel de ilv de gröttsten zentren vun de weertschop sünd an de autobohn a bannig dicht bi berlin in iesenhüttenstadt un brannenborg an de havel gifft dat stahlwarken wieder buten gifft dat mehr landwertschap regeert warrt brannenborg vun den september af an vun en grode koalitschoon ut spd un cdu de ministerpräsident is al vun den juni af an matthias platzeck spd vör em weer dat manfred stolpe spd wustrow op fischland op de halvinsel darß is en gemeen in dat düütsch bundsland mekelnborg vörpommern un is en deel vun den landkreis vörpommern rügen bet vun n landkreis noordvörpommern dor wohnt upstunns inwahners dezember mittlerwiel de völkerswanderung as dat medeloller just anfangt hett hebbt sik woll de liutizens ok wirzens naamt ansiedelt op fischland un bi wustrow dat weern slawisch lüüd vundaag is dat nich mehr so avers daför hebbt se wustrow to en oostseebad maakt as se dat vörnehm nöömt hebbt dat schall heten dat bannig vele reisende un touristens na wustrow kaammt disse lüüd wullt de waterkant un de noordsch landschap geneten bi wustrow an de waterkant vun de ostsee gifft dat ok en lannungsbrügg un de is bannig goot bekannt grote städer bi wustrow sünd de hansestadt rostock in n süden de stadt warnemünn in n südwesten un de hansestadt stralsund richtung oosten de hansestadt stralsund is en düütsche stadt in t bundsland mekelnborg vörpommern un de kreisstadt vun n landkreis vörpommern rügen dat schall heten dat stralsund bannig wiet in n noordoosten vun düütschland liggt stralsund is dicht bi de waterkant vun de oostsee un bi de grote insel rügen dor is de waterkant strelasund nöömt as en grote stadt is stralsund ok wichtig för den verkehr in den noorden vun mekelnborg vörpommern vun stralsund ut kannst to n bispeel na rostock griepswohld nieg brannenborch un sassnitz op rügen fohrn stralsund streckt sik ut öber km dor wahnt hüdigendags stand dezember inwahners dat zentrum vun wismer un stralsund hett de unesco in de list vun dat weltarv nahmen de binnenstadt bargt eenige feine museen as to n bispeel dat ozeaneum wat de utstellen vun t düütsche meeresmuseum afrunnt mit krieg oder oorlog ward dat tegen eenanner anstrieden mit wappen vun twee oder mehr partein betekent dat sünd meest natschoonen oder staaten mannigmol ok verscheeden lagers in een staat dat tweete sünd denn to n bispeel en börgerkrieg oder en unafhangigkeetskrieg dat gifft ünnerscheedliche grünn en krieg uttodregen de krieg to t innehmen vun land oder vun wertvulle göter to t bispeel ok vun rohstoffen is de oorssprünglichste de präventive krieg ward anfungen wenn een partei meent dat en anfang vun de krieg dör de tegenpartei nich mehr to verhinnern is un man hoopt dat de egen utgangspunkt beter is wenn de krieg nu al in gang kummt algerien araabsch al az ir is een staat in den noordwesten vun afrika he liggt in de midden vun de länner vun den maghreb na den sudan un vör de demokraatsche republiek kongo is algerien dat tweetgröttste land up den kontinent in n noorden grenzt dat an de middellannsche see in n westen an mauretanien marokko un de westsahara up de marokko dat afsehn hett in n süden an mali un niger un in n oosten an libyen un tunesien üm un bi n chr keem de islam in dat land is algerien een deel vun de osmanen ehr riek wurrn is dat land vun de osmanenherrschaft free kamen hefft de franzosen dat land innahmen vun af an weer algerien een dpartement vun frankriek fung de striet vunwegen een free un unafhängig algerien an hefft de franzosen all algeriers as franzosen gellen laten weer de algerienkrieg an n juli wurr een free unafhängig algerien utropen hett h boumedienne de macht öbernahmen bi de wahlen hett de islaamsche heilsfront fis wunnen de fis is een partei de dat ok mit gewalt dörsetten will datt in dat ganze land den koran siene gesetten gellen schöllt de regeerung hett de fis uplööst siet de tiet regeert de terror in dat land in den noorden vun algerien liggt de bargen vun den atlas in den süüden finnt een de wööst sahara achter de küst vun de middellannsche see in den landstreek kabylei kladdert de tellatlas bit to m hooch an siene süüdkant fallt he af up m in dat hoochland vun de schotts dor gifft dat bannig veel modderige soltseen wo dat water nich aflopen kann noch fudder in n süüden slutt sik de sahara atlas an in dat massif de l aurs kladdert de bit m hooch in n süüden dorvun breet sik de sahara ut in n süüdoost vun düsse wööst stiggt de ahaggar bargen bit m hooch dat land is in provinzen indeelt üm un bi vun de inwohners vun dat land sünd arabers un so wat bi weert to de berbers tellt meist all inwohners sünd sunnitisch moslems dat gifft bloß bi kathoolsche in t ganze land dat utöven vun den globen is nich free vun de lüe leevt in noorden up vun dat land mehr as leevt in de städer un bi vun de minschen sünd noch nich mal jahre oolt schoolplicht gifft dat för kinner vun johren de unnerscheden in de bildung twuschen land un stadt un twuschen froenslüde un mannslüde sünd jummers noch groot bi vun de mannslüde un bi vun de froenslüde könnt nich schrieven un nich lesen in dat land gifft dat universitäten de öllste is in algier grünnt wurrn de amtssprake is araabsch in bildung hannel un verkehr speelt ok franzöös sch en grote rull nahrichten un dokumentatschonen weert vun de staatlichen senders ok up franzöös sch utstrahlt vun af an speelt ok de berberspraken en gröttere rull dormols is dat as landssprake gellen laten wurrn dat gifft ok programmen in dat radio up tamazight hen un wenn kümmt ok in t feernsehn mol wat in düsse sprake schriftspraken sünd franzöös sch un araabsch de regeern klemmt sik avers dor achter dat mehr hoocharaabsch bruukt warrt in de grote un in de lüttje kabylei warrt ok berberspraak schreven dat kriegt man meist bloß de jungen lüde hen vunwegen dat de lüde de öller as sünd düsse spraken in de school noch nich lehren dröffen bi vun de inwahners vun algerien snackt araabsch as muddersprake bi hefft as muddersprake en vun de berberspraken sunnerlich in n süden vun dat land wo meist bloß tuareg leven doot in n noordosten vun algier warrt veel kabylsch snackt de gröttste berbersprake in algerien is tamazight siet de er jahren höört de een un de annere twieg vun de weertschap to den staat hüdigendags warrt de privatweertschap föddert so goot as dat man geiht blots op vun dat land kann een bueree bedrieven wat dor wassen deit sünd daddeln fiegen toback wien zitrusfrücht oliven tuffeln koorn röven un tomaten in drievhüser warrt fröh grööntüüch tagen veehtucht gifft dat besunners up dat hochland vun de schotts un in den noorden vun de sahara to n goden deel warrt de vun nomaden utöövt in de sahara weert eerdöl un erdgas föddert bito warrt iesen kopper loot un zink afboot uecksülver un phosphaat gifft dat dor ok de industrie hett vör allens mit ööl un gas to kriegen ook iesen un stahl speelt een rull bi de export maakt ööl un gas un wat een dorut maken kann den gröttsten deel ut dat mark brannenborger platt is en ostnederdüütschen dialekt von de plattdüütsche spraak de vör allen in brannenborg un sassen anhalt spraken warrt oder spraken worrn is de noordgrenz to dat mekelborgsche is groff de landsgrenz to mekelborg vörpommern bet an de elv op de linke sied von de elv höört de ollmark to dat märksche wieder in n süden in sassen anhalt höört dat rechte över von de elv to n gröttsten deel to dat märksche de süüdgrenz is de sülve as de süüdgrenz von dat plattdüütsche en genaue grenz lett sik nich mehr angeven denn al sied johrhunnerten wiekt dat plattdüütsche vör dat hoochdüütsche trüch un hüüd is dat so dat meist överall wo märksch spraken warrt dat blot noch wenig lüüd sünd in n noorden mehr un in n süden meist gorkeen mehr in grote delen vun brannenborg is de ole plattdüütsche dialekt dör dat hoochdüütsch brannenborgsche verdrängt en hoochdüütschen dialekt de op de ümgangsspraak vun berlin opsett de ostgrenz is de staatsgrenz to polen vör as de düütschen ut de poolsch besett rebeden verdreven worrn sünd hebbt se ok op de rechte sied von de oder in de neemark märksch spraken dat märksche platt lett sik groff indelen in noordmärksch un middelmärksch dat süüdmärksche hett al allerhand kennteken von dat hoochdüütsche un lett sik in n strikten sinn nich mehr to dat plattdüütsche tellen to n bispeel heet dat dor al machen un nich mehr maken de wichtigste ünnerscheed twischen de dree delen liggt in de vokaals o un e so as in koken un leef dat noordmärksche hett koken un leef dat middelmärksche kueken un lief un dat süüdmärksche hett jüst as dat hoochdüütsche kuchen un lieb dat middel un süüdmärksche tekent sik ok dör en groten nedderlandschen influss ut ägypten arab mir offiziell araabsch republiek ägypten is en staat in n noordoosten vun afrika dat halfeiland sinai höört ok to ägypten warrt geologsch aver to asien rekent in n noorden grenzt dat land an de middellannsche see in n oosten an t rode meer den gaza striepen un israel in n westen an libyen un in n süüden an n sudan dor is de grenz in t so nöömte hala ib dreeeck ümstreden ägypten is ungefähr dreemol so groot as düütschland de ooltägyptische landsnaam km t heet översett swart land un speelt op de fruchtboren boddens an de dat in t nildaal gifft in t gegendeel to dat rode land vun de angrenzenden wösten dsr t in dat koptische is dorut kmi oder km worrn un in t ooltgreeksche an n end kymea de araabsche begreep mir wat vundaag de offizielle naam vun den staat ägypten is kummt ut dat semitische he is vundaag noch teemlich liek as de anfänglich assyrische schrievwies misir musur aver ok verwandt mit dat hebräische mitzryim de bedüden is eenfach blots land oder staat womitt histoorsch ünnerägypten dat ünnere land meent weer un later eerst op dat hele land ünner un böverägypten betogen worrn is de europääschen begrepen ägypten egypt gypte egitto usw sünd vun t latiensche aegyptus afleddt un kamt dormit opletzt vun t ooltgreeksche aigyptos na strabon hett dat so veel as ünner de ägäis a aegaeou uptis heten de kopten hebbt vun sik sülvst seggt dat se direkt vun t ooltägyptische volk ut de pharaonentiet afstammen deen ut jemehrn naam keem dat greeksche aigyptos tostannen wat in t düütsche denn to ägypten worrn is man na en annere theorie schall aigyptos en ännert utdruck vun t ooltägyptische wt k pt wesen wat so veel heet as sitt vun de seel vun n gott ptah wat wedder anspeelt op en ptah tempel in memphis de stroom nil is de levensader vun ägypten sien bornstroom kagera kummt ut dat bargland vun burundi un löpt eenmol dwars vun süüden na noorden dör ägypten dör wo he denn an n end dör dat ruchweg km grote nildelta in de middellannsche see münnt mol afsehn vun en poor oasen un lüttere havens an de küsten gifft allen de nil mit sien fruchtboren överrebeden noog water för n landweertschopplichen anbo as grundlaag för de minschen de dor leevt disse flach maakt tohopen ungefähr vun dat land ut dat staatsrebeet vun ägypten lett sik in söven naturrüüm opdelen ganz in n süüden liggt de to nubien un böverägypten tellende afsnitt vun t nildaal twüschen abu simbel un assuan de vundaag vun n nassersee innahmen warrt in wieteren loop hett sik de nil sien weg kassenformig in de kalksteentafel vun de wööst insneden dat nildaal billt vun n utloop ut den nassersee bit hen na kairo en bit to km brede fruchtbore stroom oase in ünnerägypten nöördlich vun kairo splitt sik de nil op in twee hööftarms vun de münnen twüschen rosette un damiette dor billt sik ut den nil en ruchweg km grote deltalandschap ut aflagerten nilmudd de bannig landweertschaopplich nütt warrt un vun tallriek lüttere münnenarms kanals un wateranlagen dörtogen warrt in n westen vun n nil liggt de libysche wööst de as wiet un flach schichttafelland ungefähr twee drüddel vun dat ägyptische staatsrebeet utmaakt in n ehrn noorden liggt dat teemlich siete libysche plateau dat in ägypten bit to m hööch hett in n süüdoosten dorvun warrt de landschop sieter un geiht över in de kattaralunk de vun soltsümp anfüllt is un op bit to ünner normalnull daal reckt in n süüdwesten stiggt de wööst dorgegen op bit to m an dorneven warrt de vun noord na süüd ruchweg km lange sand un dünenlandschap blots vun enkelte beckens un sietlannen mit de oasen vun siwa bahariyya farafra dachla un charga ünnerbroken üm un bi km in n süüdwesten vun kairo liggt dat ruchweg km grote fayyum becken mit sien oasenlandschap dor in n noorddeel liggt de km grote arun see dorgegen warrt de araabsche wööst op de oostsiet vun n nil vun en dör mehrere wadis dörtogen bargland bestimmt de in sien middleren afsnitt mehr as m hooch warrt de araabsche wööst is de westliche deel vun de opwölbt rebeet wovun in n tertiär de middeldeel inbroken is un vundaag den över m deepen graven vun t rode meer billt disse warrt as deel vun t syrisch afrikaansche riftsystem ansehn op dat sinai halfeiland sett sik dat opwölbte rebeet foort hier stiggt de jabal katrina katharinenbarg op de mit sien m de hööchste barg vun ägypten is dat halfeiland warrt vun süüden her vun n golf vun sues un den golf von aaba ümslaten dör den km langen sueskanal besteiht en verbinnen twüschen dat rode meer un de middellannsche see afsehn vun t nildelta warrt de ägyptische küst vun de middellannsche see vun flache dünen süümt de küstenrebeden vun t rode meer sünd dorgegen veel ruger un schroffer wieldat dat bargland faken bit ran an de see recken deit vun wegen de hogen temperaturen vun t water hebbt sik dor veelfach korallenriffs billt welke de küst vörlagert sünd ägypten liggt binnen den noordafrikaanschen drööggördel mit düchtich wenig nedderslag un grote temperaturännern över n dagverloop un över t johr vun de middellannsche see beinflusst is blots en striepen an de nöördlichen küst un dat nildelta mit winternedderslääg twüschen un mm in n süüden vun kairo regent dat dorgegen kuum de hööchsten temperaturen in n januar leegt in n snitt twüschen c port said kairo un c assuan wobi dat in de nacht aver düchtig köhler warrn kann in n juli gaht de temperaturen hooch bit twüschen c port said c kairo un c assuan de grote hitt is aver vun wegen de siete luftfuchtigkeit vun ruchweg in n sommer goot uttohollen vun märz bit juni weiht de hitte chamsin en sand un stoffwind ut n süüden an de küst vun t rode meer is dat klima n beten matiger mit weniger hitte sommers üm c un mildere winters ok nachts tomeist nich köller as c de grött vun t land föhrt dorto dat sik ägypten in fief verscheden klimarebeden opdelen lett de ruchwech km lange küst vun de middellannsche see un dat nildelta wiest sik dör milde winters un düchtig warme sommers ut in n winter leegt de dörsnittlichen temperaturen an n dag twüschen un c un fallt in de nacht op c dorto kamt bit to mm nedderslag wat för ägypten en bedüdende mengde is in t rebeet vun alexandria kummt dat ungefähr op regendaag in t johr de meist all in n winter leegt dat fröhjohr is warm un dröög jüst so ok de harvst de hööchsten temperaturen vun üm un bi c warrt aver in t fröhjohr meten un nich in n hoochsommer de sommer is bannig warm mit c an n dag un c in de nacht de ännern twüschen de temperaturen an n dag un in de nacht is also nich mehr so groot un nedderslag fallt nich mehr de luftfuchtigkeit is mit dat hele johr över teemlich hooch wodör een de luft faken hitter vörkamt as se tatsächlich is de see is in n sommer bit to c warm in n winter köhlt se op c af dat ünnere nildaal dat geiht ruchwech vun kairo bit na asyut warrt ok prägt dör milde winters man de sommers sünd hitter as in t nildelta un an de küst vun de middellannsche see nedderslag gifft dat dor över t hele johr kuum mm un de luftfuchtigkeit ist mit ok markbor sieter de temperaturen stiegt in n winter op c fallt nachts aver wieter af as an de küst op bit to c mitünner is morgens sogor frost möglich wenn de ünnerscheed teemlich groot warrt fröhjohr un harvst sünd körter un warmer as an de küst de sommers sünd länger un hitter mit temperaturen vun c dags un c in de nacht hööchstweerte vun dit to c sünd möglich dat bövere nildaal hett de lieken klimaatschen egenschoppen as de westlich und ööstlich liggend wööstrebeden un oasen ok hier sünd de winters mild mit hööchsttemperaturen vun c un kohle nachten vun c fröhjohr un harvst sünd bannig kort un warm wieldat de sommers vun end april bit end oktober lang anduert se sünd hitt un stoffdröög an n dag kamt temperaturen vun c tostannen nachts gaht se rünner op c de luftfuchtigkeit is över t hele johr düchtig siet mit blots wobi dat so as gor keen nedderslag gifft städer as assuan luxor oder dhakla hebbt in n snitt blots bit to twee regendaag in t johr bi anduernd hittperioden künnt de temperaturen bit op över c anstiegen de küstenrebeden an t rode meer hebbt winters mit milde bit warme temperaturen de an n dag kuum ünner c un nachts op weerten üm c fallt harvst un fröhjohr sünd teemlich warm de sommer tomeist düchtig warm bit hitt un bannig dröög dagsöver is mit c to reken wobi deelwies hittperioden mit mehr as c vörkamen künnt in de nacht fallt de temperaturen normalerwies nich ünner c nedderslääg gifft dat ok hier tomeist so goot as gor nich mit regendaag in t johr un de luftfuchigtkeit liggt üm un bi de see liggt meist das hele johr twüschen c un is jümmer to n baden egent en klimaatsch sünnerheit in ägypten stellt de sinai bargens dor vun wegen de hogen lagen fallt de winters dor düchtig kohlt ut mit c an n dag un c in de nacht fröhjohr un harvst duert entsprekend n beten wat länger de sommers warrt mit c liekers düchtig warm nachts warrt dat mit c aver doch wedder teemlich frisch nedderslag un luftfuchtigkeit sünd vergliekbor mit de annern rebeden dat regent daag in t johr bi en fuchtigkeit vun dat natürliche wassdom vun de plantenwelt is in ägypten bannig in minnert vun wegen den wenigen nedderslag aver ok dör den düchtigen bruuk vun t nildelta för de bueree de wööst bargt meist gor keen vegetatschoon blots enkelte tamarisken akazien un doornstrüker wasst dor un in de wöstenstepp ok enige hardgrääs längs dat nilöver wasst nilakazien dattelpalmen muulbeerfiegen un johannisbrootbööm as ok de inföhrten kasuarinen tyypsch för dat nildelta sünd lotosbööm bambus un reetplanten den echten papyrus de in t öllerdom begäng weer gifft dat vundaag kuum noch dat deertenriek vun ägypten is riek an watervagels in t rebeet vun t delta un an n nil sünners reiher kraans un nilgöös wiel de wintermaanden kamt tallriek togvagels ut europa dorto an roof un aasvagels sünd hier milanen boortgeiers un haavken to huus to de grötteren söögdeerten vun t land tellt blangen de heemsch maakten kamelen huusesels schaap un zegen schakalen hyänen feneks wildkatten un in de bargens ok de steenbuck in de wööst sünd hasen springmüüs verscheeden eidechsenoorden un skorpionen antodrapen in de ländlichen rebeden an n nil kummt ok de uräusslang ägyptische kobra vör an n nassersee leeft noch enige krokodilen in n nil un in de seen a de deltaküst gifft dat mehr as ünnerscheedliche fischoorden ägypten is in eerste lien in t nildaal in t nildelta an n sueskanal un an öörd bewahnt de touristisch intressant sünd in de westlichen oasen fayyum dachla farafra siwa un charga leeft blots wenig minschen hebbt vun all ägypters in städer wahnt weren jünger as johr de gröttsten städer sünd na n stand vun n januar kairo alexandria gizeh sues luxor un assuan eine gröttere översicht steiht ünner städer in ägypten de inwahnertall vun ägypten stiggt teemlich gau an in t johr wat dat in sien frutchbor rebeden ok nu al bannig dicht bewahnte land för grote problemen stellt üm rüm harr ägypten blots üm un bi millionen inwahners man weern dat millionen lüüd un al meist millionen in verleden tieten ruchweg to de tiet vun de pharaonen weer dat land vun bit mio minschen bewahnt en tall de woll ok för de laatantike antonehmen is meist all inwahners neemlich sünd ägypters in n süüden vun t land wahnt butendem en poor nubier fröher hebbt in de libyschen wööst enige berberstämm leevt man dorvun gifft dat büüt blots noch wenige de in de oaas siwa wahnt in de wösten in n oosten vun n nil leeft en poor araabsche un bedscha nomaden de amtsspraak in ägypten is araabsch vör allen warrt ägyptisch araabsch snackt wat en neearabischen dialekt is schreven warrt siet de araabschen verövern in t johrhunnert dat hoocharaabsch blots in de koptische kark warrt noch dat koptisch as liturgiespraak bruukt dat ok in en egene schrift schreven warrt de sik vun de greeksche afleidt in de oaas siwa warrt noch en berberspraak snackt dat so nöömte siwi in n süüden un in de oaas charga snackt butendem vele lüüd nubisch in n süüdoosten gifft dat ok lüüd de bedscha snacken doot as frömdspraken sünd in ägypten vör allen engelsch un in de böveren schichten ok franzöösch verbreedt bito gift dat noch ruchweg domari snackers wat en indo iraansche spraak is na de verfaten is ägypten en islaamschen staat un de islam is as staatsreligion fastschreven dat gifft in de ägyptischen verfaten den artikel de in de theorie all inwahners de religion freestellt man in de praxis warrt de düütlich ingrenzt op staatlich utwiesen mutt de religion vermarkt wesen wobi aver blots twüschen de dree religionen wählt warrn kann de offiziell acht warrt neemlich islam christendom oder judendom wokeen en annere religion tohöört hett de wahl sien wohren gloven aftostrieden oder keen utwies to kriegen un dormit to n groten deel de börgerrechten aftogeven dat lieke gellt aver ok för de moslems de na t christendom wesseln doot för solke lüüd warrt sogor vun hoge politikers de doodsstraaf föddert dat mag verkloren worüm ägypten groten andeel doran harr den afsnitt the freedom to change his religion or belief in de minschenrechtendeklaratschoon vun weker to maken so dat in n artikel vun n internatschonalen pakt över börgerliche un politische rechten steiht the freedom to have or adopt a religion or belief sünners in böverägypten sünd de kopten as christliche minnerheit faken dat teel vun terror oder schuulgelderpressen dör radikale muslimen worrn wobi de öörtlichen behörden dorvun faken ok wat weet un dat hennehmt ne e koptische karken drööft nich boot warrn un ok wenn mol wat lütts heelmaakt warrn mutt warrt dorvör en präsidialorder bruukt in de verleden johren keem dat ok al to gewaltsome strieden twüschen muslimen un kopten wobi dat ok dode un verletze geven hett ruuchweg vun de inwahners vun ägypten sünd sunnitische muslimen de hööftborn för gesetten is de scharia to n een is de utleggen vun n islam in ägypten tomeist modern un na vör n richt nich opletzt dör de in de muslimschen welt föhrende al azhar universität man op de annern siet is ägypten siet johrteihnten blangen saudi arabien ok en middelpunkt vun n islaamschen fundamentalismus dor is ünner annern de muslimbröderschap an n gang un in dat terrornett al aida vun osama bin laden weern al to de tiet vun n september ungewöhnlich veel ägypters op hoge positschonen deelwies staht se bit vundaag mit an de spitz dat is nich antonehmen dat dse jemehr wörteln in de heimat afsneden hebbt de fundamentalistische szeen sütt gewalt gegen westliche länner un inrichten as to n bispeel in dahab in n april as bestanddeel vun n gerechten kamp gegen en gottlosen staat en ungerecht system un de westlich jüdsche verswören gegen den islam bevör sik de islam in t johrhunnert verbreedt un dörsett harr weer dat christendom in ägypten de hööftreligion de evangelist markus schall dor al üm dat johr rüm missioneert hebben en christliche minnerheit finnt man vundaag in kairo un alexandria aver ok in middel un böverägypten faken in tomeist christliche dörper tosamen maakt de christen ungefähr vun de helen inwahner vun ägypten ut man de angaven vun n staat un vun de kark gaht dor teemlich wiet uteneen vele vun de nafolgend tallen gaht dorüm op afschätzen torüch de mehrheit vun de christen in ägypten hett dat wat op dat konzil vun chalcedon beslaten worrn is nich mitdragen wat to n entstahn vun de koptischen kark föhrt hett de vundaag mit schätzungswies över mio liddmaten mit afstand de gröttste christliche kark in ägypten is na egen angaven tellt se ruchweg mio liddmaten annere ooltorientalische karken sünd de armeensch apostoolsch kark mit ruchweg liddmaten un de syrisch orthodoxe kark vun antiochien mit jüst man lüüd sünners de greeksch stammige böverschicht hett sik aver na dat konzil vun chalcedon richt un so hett de greeksch orthodoxe kark vun alexandria bit hüüt överduert un tellt opstunns mehr as minschen in ägypten en wietere orthodoxe kark mit sitt in ägypten is de orthodoxe kark an n sinai de aver blots ruchweg föfftig minschen anhöört in un ümto dat katharinenkloster de röömsch kathoolsche kark apostoolsch vikariat vun alexandria tellt ruchweg liddmaten de vör allen vun t utland kamt bito hebbt sik aver en reeg vun uneerte karken billt mit afstand an n bedüdensten vun de ägyptischen mit rom uneerten karken is de koptisch kathoolsche kark mit ungefähr anhangers in söven diözesen alexandria gizeh luxor minya assiut sohag ismayliah de melkitische greeksch kathoolsche kark arzdiözees vun alexandria hett na en afschätzen ungefähr lüüd de letzte egene angaav stammt vun un wiest liddmaten ut wieter gifft dat de maronitische kark eparchat vun kairo mit de syrisch kathoolsche kark mit de armeensch kathoolsche kark eparchat vun alexandria mit un de chaldääsch kathoolsche kark eparchat vun kairo mit anhangers op dat wark vun presbyteriaansch missionaren vun t johrhunnert geiht de reformeerte evangelsche kark vun ägypten torüch de mit liddmaten mit afstand de gröttste protestantische kark in t land is dorblangen gifft dat ünnerscheedlich karken vun de pingstbewegen assemblies of god liddmaten pentecostal church of god liddmaten church of grace lüüd church of god anderson liddmaten pentecostal holiness liddmaten church of god of prophecy lüüd de to de hilligensbewegen tohöörende kark vun de evangelikalen kopten free methodists mit lüüd de bröderbewegen mit ruchweg lüüd de anglikaansch episkopalkark vun jerusalem un den nögen oosten diözees ägypten mit anhangers un de baptistische egyptian baptist convention mit ungefähr liddmaten de tügen vun jehova sünd in ägypten verboden worrn un hebbt siether keen daten mehr över liddmatentallen kunnig maakt in ägypten leevt vundaag blots noch üm un bi juden weern dat to n vergliek noch juden weern in groot anleggte akschonen ut dat land utwiest eenmol in n tosamenhang mit n suezkrieg un vun wegen den sössdaagkrieg siet gellt de fredensverdrag twpschen ägypten un israel siet de tiet sünd de juden in ägypten nich mehr in jemehr religionsfreeheit inschränkt man se stellt blots noch en bannig lütte överöllerte minnerheit dor in ägypten leevt ruchweg bahai jemehr institutschonen sünd dör en gesett oplöst worrn se striedt för jemehr börgerrechten vun wegen dat se solang se sik to jemehr religion bekennen doot keen staatlichen utwies kriegen künnt in n afrikaanschen vergliek liggt ägypten in t middelfeld wat dat per kopp inkamen angeiht dat bruttoinlandsprodukt is üm wassen dorvun sünd in de landweertschap in de industrie un in de deenstleistung weertschapt worrn vun all arbeiters sünd in de landweertschap ünnerbrocht wesen in de industrie un as deenstleister arbeiters sünd in ägypten all sozialversekert dat gifft versekern för krankheit öller un versehrtheit butendem gifft dat leistungen as renten för anhörige krankengeld un ünnerstütten bi arbeitslosigkeit in de industrie sünd de arbeiters to n sünnern prozentsatz an n indrag vun t ünnernehmen bedeeligt in de johren un leeg de arbeitslosigkeit in n dörsnitt bi man de verdeckte arbeitslosigkeit is hooch dorto kummt dat vun de ehmols dree millionen ägyptischen gastarbeiters in t utland bannig vele wedder in t land torüch kamen sünd sünners ut n irak un ut kuwait in de ländlichen rebeden is an sik de saisonal arbeitslosigkeit tyypsch in de städer herrscht dorgegen en anhollend ünnerbeschäftigen in den glieken tietruum leeg de inflatschoon in n dörsnitt bi dat gesundheitssystem is in de städter vun ägypten enigermaten goot man op n land gifft dat deelwies düchtige lücken in de versorgen fehlend rennlichkeit un hygiene as ok de eensietig nehren sünd de oorsaken för endeemsch krankheiten as to n bispeel bilharziose en wieter t problem is de malaria in ägypten gifft dat en allgemeen schoolplicht för bit johrige de ünnerricht köst nix dat hüütige schoolsystem in t land is inföhrt worrn dorna slutt sik an de grundschool en dreejohrige school to n praat maken un en dreejohrige sekundarschool an in n ansluss kummt de hoochschoolutbilln de andeel analphabeten liggt jümmer noch bi ruchweg ofschoonst de scholen düchtig utboot worrn sünd dat gifft in ägypten twölf universitäten wovun fief in kairo sünd en sünnerheit is de al azhar universität in kairo se is siet en zentrum för islaamsch lehr hööftartikel historie vun t olle ägypten de hoochkultur vun ägypten güng üm un bi v chr dormit los dat dör dat vereenigen vun böver un ünnerägypten ünner den legendären pharao menes en königriek entstahn is he schall sien residenz in memphis hatt hebben de indelen vun de pharaonentiet in dörtig dynastien geiht torüch op den ägyptischen priester manetho de in t johrhunnert v chr en ägyptische historie verfaat hett mit de drüdden dynastie is dat olle riek tostannen kamen in dat sik de staat un de sellschop mit kunst un religion utbillt hett de könig weer as afbild vun den himmelsgott ansehn un herrsch autokraatsch över all tweeunveertig gauen vun sien land ünner den pharao djoser üm un de herrschers vun de veerten un föfften dynastie hett sik dat rebeet vun t königriek bit süüdlich vun assuan utwiet de pharaonen weern jetzt as de söhn vun den sünnengott re acht na den verfall vun t olle riek künn eerst in t middelriek bit dynastie en gauförstengeslecht ut n süüden ünner mentuhotep ii v chr wedder tohopenbringen as ne e hööftstadt is theben grünnt worrn mit de tempelsteden karnak un luxor de residenz is aver gau wedder in n noorden verleggt worrn üm v chr hebbt de hyksos de ut asien kemen de herrschap över ägypten an sik reten mit jem brochen se peerd un strietwagen mit in t land un somit en vullstännig ne e oort vun kriegstechnik först kamose künn üm v chr tohopen mit sien broder amosis i de frömden herrschers wedder loswarrn un grünnen in theben dat ne e riek bit dynastie dat sik ünner amenophis i un thutmosis i bit na nubien un bit to n euphrat utbreden de na de herrschap vun de fredenförstin hatschepsut v chr hett thutmosis iii feldtöög na syrien un palästina ünnernahmen un dat riek fastigt dat vun n orontes in syrien bit na n veerten katarakt vun n nil recken de ünner könig amenophis iv v chr höör dat utwieten op he sorgt sik vör allen üm den religion un hett en geistige revolutschoon utlöst as he den sünnengott aton to n alleenigen gott hoochsetten de ünner den naam echnaton hett he tohopen mit sien ehfro nofretete vun de ne en residenz tell el armana ut dat riek regeert sien nafolger tutenchamun v chr hett aver den monotheismus wedder torüchnahmen un an sien steed en dreeheit vun t göttliche prinzip sett ünner ramses ii v chr bleih dat ne e riek noch eenmol wedder op man de völkerbewegen üm v chr rüm brochen ne e gefohren mit sik as ägypten dör de hethiter libyer un de seevölker ut n noorden bedroht weern na den dood vun ramses iii v chr güng dat mit ägypten gau bargdaal un dat riek füll ünner frömde herrschers in en grote tall vun enkelte herrschoppen uteneen in t johr v chr is ägypten vun de perser innahmen worrn un weer denn to n eersten mol provinz vun en frömd weltriek in n sünnern rahmen hett ägypten aver sien religionsfreeheit behollen künnt un sik ok sülvst verwalten dröfft v chr is ägypten wedder unafhangig worrn is aver v chr ahn kamp in de hannen vun alexander den groten de dat land as n deel vun t makedonische riek helleniseert hett na sien dood v chr is de verwalten över de ägyptische provinz an sien feldherrn ptolemaios i soter gahn de v chr den titel vun en könig annahmen un dormit de herrscherhuus vun de ptolemäer begrünnt hett dat meist johr lang in ägypten dat regeer harr ünner jem is de vun alexander grünnte stadt alexandria to ägyptens hööftstadt maakt worrn butenpolitisch hebbt se sik op den middellannschen ruum konzentreert as kleopatra vii de letzte herrscherin vun t ptolemäerhuus doobleven weer is ägypten v chr röömsche provinz worrn mit dat delen vun t röömsche riek in t johr keem dat land ünner byzantinsche herrschop un hett den gröttsten deel vun sien dormolige weertschoppliche bedüden verloren vun wegen dat sik de feernhannelsweeg na konstantinopel verlagert hebbt dordör un sünners dör de ooströömsche religionspolitik keem en düchtige oppositschoonsbewegen gegen dat byzantinsche riek tostannen dat hett sik sünners na dat konzil vun chalcedon in t johr dör dat billn vun en unafhangige koptische kark utdrückt in de lateren antike is ägypten to n utgangssteed vun de christlichen mission in nubien un äthiopien worrn jemehr karken hebbt sik drang an de koptische kark in ägypten anlöhnt üm dat johr is dat nildaal vun de islaamschen araber erovert worrn in de folgen tiet weer ägyspten vun wesselnde machtzentren ut damaskus bagdad kairo regeert ünner de umayyden hebbt sik araabsche stämm in de fruchtboren evenen daallaten un hebbt dorna dat kulturelle bild uvn ägypten bestimmt as saladin an de macht keem de de dynastie vun de ayyubiden grünnt hett is kairo to n middelpunkt vun den muslimschen wedderstand gegen de christlichen krüüztöög opstegen gegen geev dat en opstand vun de palastgarde de sik ut mamluken anfangs tomeist törksche militärslaven tosamensetten dee se hebbt de macht den an sik bröcht enn vun t johrhunnert hebbt se de letzten krüüzfohrerstaaten op asiatschen bodden daalmaakt de verwalten vun ägypten bleev ok in jemehr hannen as dat land vun de törken innahmen worrn is dat weertschoppliche nalaten as folg vun t opdecken vun n seeweg na indien hett ägypten to een vun de armsten länner in t osmaansche riek maakt de herrschop vun de osmanen weer eerst to enn as dat franzöösche expeditschoonskorps ünner napolon lannt is as de britsche admiral nelson in t glieke johr bi abukir en seeslacht wunnen hett müssen de franzosen jemehrn orientfeldtog afbreken un de albanische offizier muhhamad ali pascha hett de situatschoon utnütt üm de macht an sik to rieten he un sien nafolgers hebbt ünner de törkschen böverherrschop en oort vun sülvststännigkeit kregen se bedreven en expansive politik un hebbt de moderne historie vun ägypten in gang bröcht de bo vun n sueskanal hett dat land so dull vun utlännsch nalehen afhangig maakt dat de vun grootbritannien un frankriek inrichte staatschullenverwalten dat egentliche regeer vun t land övernehmen dee to n sekern vun den verbinnensweg na indien hett grootbritannien de ägyptischen kanalaktien köfft un besett dat land wat denn formell to en protektorat worrn is is ägypten ünner fuad i en al wietrecken sülvststännig königriek worrn un kreeg sien souveränität nadem fuad i dood bleven weer in n tweeten weltkrieg weer ägypten to n slachtfeld vun de düütschen un italienschen armeen ünner erwin rommel un de briten ünner bernard montgomery britische truppen sünd bit in t land bleven in dat johr hebbt sik ägyptische armeen an n araabschen angreep op de jüst nee utropen staat israel bedeeligt man as de annern araabschen armeen ok weer se torüchslahn an n juli den natschonalfierdag hett de bewegung vun de fre en offizeren den inthroniseerten könig faruk stört de historie vun de junge ägyptische republiek weer toeerst vun den general ali muhammad nagib un dorna vun den föhren kopp vun de revolutschoon oberst gamal abdel nasser bestimmt dat sozialistische regime vun nasser pleeg drangen kunktakt to de regeren vun de sowjetunion de sueskanal sellschop is verstaatlicht worrn wat to n militäärsch ingriepen vun israel grootbritannien un frankriek föhrt hett disse sueskries is dör t ingriepen vun de vereenten natschonen bileggt worrn hett sik ägypten mit syrien un noordjemen to de vereenigten araabschen republiek var tosamenslaten de dat faktisch blots bit geev in n sössdaagkrieg mit israel in n juni wiel den israelsche truppen bit na n sueskanal rankamen sünd hett dat land en swore militärsche nedderlaag insteken müsst na den dood vun nasser is de viezpräsident anwar as sadat de nee staatspräsident worrn dör den to n deel spoodrieken yom kippur krieg hett sadat versöcht de nedderlaag vun wedder goottomaken hööftartikel politisch system vun ägypten ägypten is na den verfaten vun de to n letzten mol ännert worrn is en präsidialrepubliek staatsbaas is de vun t parlament mit tweedrüddelmehrheit vörslahn präsident över den dorno dör volkswahl afstimmt warrt denn is he för söss johren wählt un hett dormit ok gliektietig dat böverste regeer över de strietmächt siet is muhammad husni mubarak de präsident de toletzt in t johr wedderwählt worrn is na en ankünnigen vun n februar schall de präsident aver in de tokamen tiet dör dree wahlen mit mehrere tolaten kandidaten wählt warrn de präsident bestimmt den ministerpräsident un de liddmaten vun t kabinett as ok de gouverneuren de hogen richters un offizeren bito hett de präsident en vetorecht bi de gesettgevend macht kann dekreten verkünnen un ok dat parlament oplösen kritikers meent dorto dat mubarak siet den dood vun sien vörgänger dör en nootstandsgesett regeert un dat he över en schienbor demokraatsch system herrschen deit gifft ok vörholten dat de wahlen deelwies schaven oder fälscht worrn sünd un mitünner ok oppositschonelle politikers na schienprozessen fangen sett worrn sünd in ägypten schall dat jüst so vell apeentlich oppositschoon geven as mubarak dat tolaten deit dat parlament besteiht ut den volksraat liddmaten vun de all fief johren wählt warrt siet sünd dat afordente över parteilisten un as parteilose direktkandidaten de restlichen teihn warrt vun n staatsbass bestimmt de beraden gesettgeven macht is de schura mit liddmaten dorvun warrt twee drüddel all dree johren wählt dat annere drüddel warrt wedder vun n staatsbaas insett bi de letzten wahlen to n volksraat twüschen den november un dezember hett de regeeren natschonaldemokraatsche partei ndp sitten wunnen dat sünd weniger as in t johr dorna kummt de muslimsche broderschap mit sitten un de liberale wafd partei mit sitten sitten warrt vun unafhangige un liddmaten vun lüttere parteien besett sitten sünd free bleven de deelwahlen för de schura in n mai juni hebbt ok en mehrheit för de ndp bröcht in ägypten gellt för all lüüd af johren en wahlplicht de hööftborn för de gesetten is de schari a dat system vun de gerichten wiest op de ünnersten even so nöömte zentral un distriktgerichten op butendem gifft dat söss appelatschoonsgerichtshöff de böverste utöven instanz is de böverste gerichtshoff in kairo op de konstitutinelle orden passt en verfatensgericht op ägypten is liddmaat vun de vereenten natschonen un vun de welthannelsorganisatschoon wto vun de afrikaanschen union au un vun de araabschen liga hööftartikel gouvernements in ägypten dat rebeet vun ägypten is in gouvernements araabsch muhfazt eental muhfaza indeelt de elk ünner dat regeer vun en gouverneur staht de gouverneur hett den rang vun en minister in ägypten is de zentralismus bannig utprägt dat schall sik mit de tiet ännern so dat op regionale even de sülvstverwaltung utboot warrt na de refoorm vun ne verfaten weern to n eersten mol in de historie vun t land mehrere lüüdför de wohl to n präsidenten tolaten wat vun mubarak as n mielensteen in den ünner den druck vun de usa inleiten vörgang vun reformen un demokratiseeren betekent hett is vun de oppositschoon scharp angrepen worrn vun wegen dat de novell in n grunnen en monopoolstellung för de ndp billn de to glieken tiet hett sik in n wahlkamp en paradigmenwessel andüüt na een veerdeljohrhunnert vun de herrschap vun mubarak hett en düchtigen andeel vun t volk apen de politik vun de harden hand in fraag stellt un jüst so sien jümmer militäärsch un ahn politish argumenten föhrten striet gegen den islamismus an n juli hett en breet oppositschoonsbündnis to n boykott vun de wahlen opropen dat sik tosamensett hett ut so ünnerscheedliche frakschonen as de wafd partei de muslimsche broderschap un de bewegung kifaya noog prominente potentielle kandidaten as de fronsrechtslersche nawal saadawi un de minschenrechtsaktivist saadeddin ibrahim hebbt jemehr warven för präsidentschap wedder torüchtogen man de kandidat vun de eerst grünnten liberalen al ghad morgen aiman nour is antreden gegen em weer enn vun n juni en prozess anstött worrn vun wegen daz he angeevlich wahlünnerlagen fälscht hebben schüll an n un juli geev dat in de innenstadt vun kairo schandaal gegen de politik vun mubarak nadem he bekannt geven harr dat he wedder för dat amt kandideren wull de sekerheitskräft sünd mit gewalt gegen de protesten vörgahn un hebbt üm un bi lüüd fastnahmen bi de wahl an n september is mubarak denn mit vun de stimmen in sien amt bestätigt worrn sien scharpsten konkurrent ünner de tosamen negen gegenkandidaten aiman nour hett blots vun de stimmen kregen de wahlbeledigen is mit angeven worrn kritikers hebbt seggt dat dat bi de wahlen an eenige steden nich mit rechten dingen togahn is man internatschonale oppassers weern nich tolaten worrn bi de wahlen to n volksraat künn de oppositschoon bannig dorto winnen tohopen hett dat bündnis knapp vun de tosamen sitten kregen in de eersten wahlrunnen hett sik aftekent dat de muslimbröder starker warrt man de letzte rund weer dordör tekent dat sekerheitskräft mit gewalt versöcht hebbt jemehr anhängers doran to hinnern in de wahllokalen to gahn twölf minschen sünd dorbi doodbleven de spood vun de muslimsche bröderschap kummt vun jemehr soziale anstrengen in de armenveerdels vun kairo wobi de ndp jem gewähren lett ägypten steiht siet op de list vun de usa vun jemehr wichtigsten verbünnten buten de nato dat heet dat ägypten op nafraag bi enkelte fastleggte amerikaansche rüstungsprogrammen gegenöver annere länner vörtogen warrt sogor gegenöver vele annere nato liddmaten bi en fief daag duern fohrt in n negen oosten hett de us amerikaansche butenministersche condoleezza rice an n februar ehrn amtskollegen ahmed abul ghait fraagt dat he den weg vun de usa gegen den iran un de vun de hamas föhrte regeeren vun palästina ünnerstütten deit na diskuschonen mit de düütschen bundskanzlersche angela merkel un den öösterriekschen präsident heinz fischer in berlin un wien bi de dat ok üm den freden in n negen oosten un üm dat iraansch atomprogramm güng hett mubarak an n märz israel un de hamaas dorto opropen foorts mit jemehr gewalt natolaten un över den freden to snacken as de jöödschen siedlers ut n gaza striepen aftogen weern hett sik ägypten israel un palästina mitt vun n september eenigt dat ägyptische soldaten an de ruchweg km langen grenz twüschen ägypten un den gaza striepen patrolleeren schüllt in ägypten schall jümmer noch regelmatig foltert warrn an n fakensten warrt vun slääg elektrische slääg dat ophangen an hand oder footleden dat utdrücken vun zigaretten op n lief as ok verscheden methoden vun psycholoogsch folter un misshanneln bericht dorünner ok dat drauhen mit sexuell vergahn oder misshanneln vun fangene oder jemehr froonslüüd in de familie kritik warrt in de apentlichkeit nich hennahmen man dorför gifft dat harde strafen de minschenrechtsorganisatschonen klaagt över dat harde un kompromisslose vörgahn gegen oppositschonelle dör de ägyptische polizei un de justiz sünners ok gegen de bloger szeen in t land de statuten vun n internatschonalen straafgerichtshoff hett ägypten ünnerschreven un de un froonrechtskonventschonen ünner vörbehollen ratifizeert man dat tosatzprotokoll to de froonrechtskonventschoon hebbt se nich ünnertekent as in n fall vun abu omar hett de regeeren vun de usa ägypten as twüschenstatschoon bruukt för lüüd de vun n cia roovt worrn sünd dorför hett se opdrääg geven ü a an de cia firma aero contacts de ägyptische strietmacht gellt as de starkste militärmacht op n afrikaanschen kontinent un maakt ägypten to en regionalmacht in n negen oosten dat seggen över de strietkräft hett de staatsbaas de as kommandant gliektietig ok den hööchsten militäärschen rang föhrt de orginisatschoon vun de strietkräft löpt in veer twiegen wat de dree klassischen sparten armee luftwaffe un marine sünd un tosätzlich as egen deelstrietmacht vun t militär dat kommando för t luftverdeffenderen in ägypten gifft dat en dreejohrige wehrplicht för mannslüüd af achtteihn johren vun wegen dat de inwahnertall so gau anwassen deit warrt aver nich mehr all rekruten to n deenst togen as de tall vun aktive soldaten en tall vun deenstplichtige gegenöversteiht aver de staat hett butendem noch ruchweg paramilitäärsche kräft de ünner dat binnenministerium staht un rantogen warrt wenn dat üm de binnere sekerheit geiht mit dat butenpolitische negerkamen ünner anwar as sadat hett sik ägypten den togang to us amerikaansche wapenlevern sekert wodör in de er johren en bedüden moderniseren vun de strietkräft dörföhrt warrn kunn dat feernsehn vun de düütsche well sennt siet den februar jeden dag dree stünnen araabsch programm över den ägyptischen satelliten nilesat in n negen oosten to dat olle ägypten kiek bi libyen libyn libin up araabsch w lbiy amtlich sozialistische libysch araab sche volks dschamahirija oder en beten körter man ok amtlich libysch araab sche dschamahirija is en land in den noorden vun afrika libyen liggt an de middellannsche see un grenzt an ägypten un an den sudan an n niger un tschad un an de maghreb länner tunesien un algerien de noordwesten vun libyen warrt tripolitanien nömmt dor liggt an de küst dat siedland vun al jifarah dorachter na dat binnenland to de barglänner jabal nafusah bit m hooch un dorachter denn de steenwööst al hamadah al hamrah na süden to slutt sik denn de sand gruus un steenwösten vun den fessan an in de midden vun libyen liggt an de küsten dat becken vun de grote syrte wo dat sunnerlich veel eerdööl un eerdgas geven deit in dat achterland wasst de vulkanbargen al haruj al aswad m mit den charudsch umhooch in n noordosten liggt de cyrenaika mit de drögen bargen vun den al jabal al akhdar m de na de see to piel affallen doot nöördlich vun de middellannsche see sünd achter de see ok italien sizilien un pantelleria malta un grekenland kreta libyen siene nabers de baai vun de grote syrte steiht so meent libyen unner siene hoheit de bargen gaht na osten to över in de marmarika steppe na süden to kümmt de sanddünensee vun de libysche wööst an de grenz na n tschad hen griept de nöördlichen twiegen vun de tibesti bargen bit up libyschen grund röver dor höört ok de hööchste barg vun t land to dat is de bette mit m alltohopen maakt de sahara bi vun dat land ut bloß bi vun dat land kann för de bueree bruukt weern libyen is en vun de wenigen länner up de eer wo dat nich een stroom gifft de över dat ganze johr hen water hett dor gifft dat bloß so nömmte wadis wo bloß water in is wenn dat bannig dull regent hett na den sudan algerien un de demokraatsche republiek kongo is libyen dat veertgröttste land up den afrikaanschen kontinent in de landstreken an de küst bestimmt de middellannsche see dat klima dor is dat in n winter fochtig de temperaturen in n januar liggt in n dörsnitt bi c in n augustmaand bi c de nedderslag liggt hier in n dörsnitt in t johr bi mm in t vörjohr un in n harvst weiht faken de gibli wat en drögen un heten wind is de allerhand stoff mit sik bringen deit in dat binnerste vun t land regeert en wöstenklima mit temperaturen de duchtig verscheelt in n winter is dat dor unner c koolt un in n summer över c heet regen gifft dat dor meist gor nich ofschoonst dat land so groot is gifft dat an un for sik bloß twee aarden vun klima de suptropisch warme klimazone langs de küst un de dröge un heete wöstenklimazone binnen in t land dat is mit afstand de gröttste deel up de bargen an de küst wasst middellannsche planten in de siedlänner an de küst gifft dat steppenplanten dat gifft in libyen de typischen deerter de in dröge länner tohuse sünd as dünengazellen hyänen schakalen wöstenspringmüse un wöstenvöss feneks fudderhen leevt anubispavianen afrikaansche esels hasen un wildkatten in dat land dorto noch verscheden aarden vun griepvagels slangen un skorpionen twuschen un is de woold in libyen üm grötter wurrn de meisten inwahners vun libyen sünd arabers un berbers dorto kaamt noch italieners ägypters swarte afrikaners un annere volksgruppen vun af an is de masse vun inwahners anstegen vun mio up mio lüde in dat eene johr sünd noch mol hento kamen vun dor af an sünd vun de inwahners jünger as johre oold ween bi vun de libyers wahnt in de gemarken vun tripolitanien un vun de cyrenaika an de küst in dat johr hefft bi vun de libyers in städer wahnt alltohopen hoolt sik knapp ene million gastarbeiters in dat land up bloß man noch bi vun de inwahners sünd vullstännige nomaden in n dörsnitt sünd de inwahners vun libyen in dat johr johre oold wurrn amtssprake is araabsch engelsch un italieensch weert as spraken vun n hannel veel bruukt denn gifft dat ok noch en reeg vun berberspraken de islam is staatsreligion bit geev dat en könig de jummers to de islaamsche senussi broderschop tohöörn dö in de lesten johren kann een sehn dat sik jummers mehr lüde na den orthodoxen islam towennen doot dat gifft ok jummers mehr froenslüde de den sleier dregen doot wenn een sik vun den islam afwennen deit bedutt dat stantepee den verlust vun de staatsbörgerschop vun libyen vun de inwahners vun libyen sünd sunniten sunnerlich höört se to de richtung vun de malikiten to dat gifft in dat ganze land bi kathoolsche en reeg vun kopten un en paar ibaditen de meisten christlichen karken sünd na de revolutschoon vun tomaakt wurrn wat afrika angeiht hett libyen en vun de hööchsten inkamen pro kopp up den ganzen kontinent de inwahners sünd sozialversekert un mütt nix betahlen för n dokter un ok nix för weetfroen weetkinner un olenrente de unnericht an de scholen köst nix allgemeene schoolplicht besteiht för kinner twuschen un johren man liekers könnt noch bi vun de froenslüde un bi vun de mannslüde nich lesen un nich schrieven universitäten gifft dat in tripolis bengasi un sabha al in hieroglyphentexten ut dat ole ägypten steiht wat to lesen vun den stamm vun de libyers in de westliche naberschop de greken hefft dat land up de beiden sieten vun de grote syrte na düssen stamm den naam libyen geven vun dat johrhunnert v chr af an hefft se an de küst kolonien grünnt dormank de stadt kyrene dat land um düsse stadt umto hett kyrenaika heten un is in de neegsten johrhunnerten vun ägypten ut regeert wurrn in de gemarken in n westen vun de kyrenaika hefft de phöniziers üm un bi v chr de dree städer sabratha oea un leptis magna grünnt de landschop dor heete vun dorher tripolitanien land vun de dree städer düt land stünn unner de regeern vun karthago as karthago v chr in n dutt maakt wurrn is keem tripolitanien unner de herrschop vun dat röömsche riek v chr is ok de kyrenaika to rom kamen as veel later in dat johr n chr dat röömsche riek deelt wurrn is is tripolitanien deel vun dat weströömsche riek wurrn un de kyrenaika is to dat byzantiensche riek oostrom kamen in de midden vun dat jorhunnert n chr is de germaansche stamm vun de wandalen in libyen infullen man byzanz hett dat vun af an unner sien general belisar schafft un hett dat land torüch erovert twuschen un hefft de arabers dat land innahmen de berbers de dor leevt hefft hefft denn den islam annahmen in dat johrhunnert hefft denn de osmanen dat land innahmen in dat johrhunnert hett de senussi broderschop versöcht de macht in libyen an sik to rieten düsse islaamsche orden weer in de kyrenaika tohuse he hett ok den wedderstand up de been bröcht as de italieners na den italieensch törkschen krieg vun dat land innahmen hefft in de tokamen johren hett de staat all eerdöölsellschoppen övernahmen hett libyen en afkamen afslaten mit de sowjetunion över weertschoplich technische tosamenarbeit hett militär ut libyen ingrepen in den börgerkrieg in dat naberland tschad man vergeevs franzöös sche frömmenlegionären hefft de libyschen truppen vun dor verdreven gaddafi stell sik dormols achter terrorgruppen de gegen israel un gegen de usa angahn deen vundeswegen sünd de amerikaners nu wedder gegen libyen vörgahn hett de us luftmacht bomben smeten up tripolis un bengasi in den tweeten golfkrieg stell sik libyen an de siet vun den irak hett de un sekerheitsraat sanktschonen gegen libyen up e been bröcht vunwegen dat libyen twee libysche agenten nich rutgeven harr de bi en anslag up en fleger mitmaakt hebben schullen gaddafi hett denn avers doch dat roder rümreten un hett de beiden verdächtigen an en internatschonal gericht in de nedderlannen utlevert dor hett dat denn eerst mol en enn hatt mit de un sanktschonen libyen hett denn ok togeven dat se achter den lockerbie anslag vun steken harrn un hett för de verwandten un frünnen vun de oppers vun düssen anslag un ok noch för de oppers vun en anslag up en franzöös schen fleger doden veel geld betahlt dor is dat embargo denn in n september vullstännig um uplööst wurrn ok wat de doden vun en anslag in berlin up de disco la belle angeiht hett libyen versöcht de saak goottomaken un hett allerhand geld betahlt na de terroranslääg vun n september in de usa hett gaddafi de anslääg utdrücklich verordeelt un hett seggt de usa dröffen sik sülms verdeffendeern in n dezember hett he verklaart libyen dee sik nu de wapen begeven de grote massen utradeern kunnen un hett he sik dorachterklemmt dat allerhand bestanddelen för cheemsche wapen tonichtmaakt worrn sünd an n märz hett libyen in wien dat so nömmte tosatzprotokoll to den sparrverdrag för atomwapen unnertekent frankriek grootbritannien un vun n mai af an ok de usa hefft nu wedder bootschafters in libyen un rekent dat land nich mehr unner de staten de achter den internatschonalen terrorismus staht tunesien amtlich tunesische republiek araabsch al dschumhuriya at tunisia is en land in noordafrika in n norden un osten grenzt dat an de middellannsche see in n westen an algerien un in n süüdosten an libyen sien naam kümmt vun de hööftstadt tunis vun her tunesien is dat ööstlichste vun de länner in n maghreb dor höört noch marokko mauretanien un algerien mit to de gröttste insel vör de küst is djerba km mit siene km is dat land um un bi dubbelt so groot as öösterriek tunesien is dat nöördlichste land in afrika bit sizilien sünd dat bloß man km dat land liggt twuschen middellannsche see un sahara twuschen un nöördliche breede un twuschen un ööstliche längde vun noord na süüd sünd dat twuschen cap blanc un de grenzstatschoon bordj el khadra bi km vun oost na west twuschen djerba un nefta bi km de küst an de middellannsche see is bi km lang in n noordwesten vun dat land liggt de tell atlas langs de noordküst loopt vun de algerische grenz bit na de baai vun bizerta de kroumirie bargen de sünd um un bi bit m hooch in n noordosten folgt denn de mogod bargen mit bit m hööchde se fallt bi cap blanc an de felsküst piel af in de see in lee vun de bargen liggt dat becken vun den medjerda stroom de hett dat ganze johr över water sien unnerloop is en vun de wichtigsten kuntreien för de bueree in dat land de dorsale bargen loopt km lang vun cap bon in n noordosten na süüdwesten to düsse bargen höört ok tunesien sien hööchsten barg dat is de djebel chambi mit siene m ööstlich vun düsse bargen liggt langs de küst von de middellannsche see twuschen hammamet un skhira de sahel araab för küst dor höört de städer sousse un sfax mit to an düsse küstenstriepen bringt de oostwind veel regen un dor is dat dor bannig fruchtbor üm unner annern wasst dor grote plantagen mit olivenböme süüdlich vun de dorsale bargen slutt sik dat siedland vun den chott el djerid an wat en groten soltsee is dor hannelt sik dat um steppenland bi noch wieder na süden to geiht dat land denn in de sahara över dor liggt ok de ööstliche grote erg langs de middellannsche see vun gafsa in n westen bit na de grenz vun libyen hen liggt dat siedland vun djeffara dör de dahar kalksteenhööchde is dat vun den erg afscheden hier gifft dat siede küsten mit sand lagunen un inseln vör de küst water gifft dat meist bloß in n norden vun tunesien de wichtigste stroom is de medjerda he kriggt an n meisten regen af mm in t johr un föhrt vun dat water in tunesien denn gifft dat noch en reeg vun lüttjere wadis dat sünd ströme un beken wo nich dat ganze johr water in fleten deit de wichtigsten meeren lagunen un sabchas sünd dat meer vun bizerta dat ichkeul meer dat meer vun tunis de laguun vun ghar el melh de sabcha ariana un de sabcha sejoumi in de midden un in n süden vun tunesien is dat dröge un wöstenhaftig dat water kann nargens hen aflopen man hier gifft dat bannig grundwater vundeswegen sünd de oasen in de lesten dartig johren dubbelt so groot wurrn vun up hektar al in de kolonialtied güng dat los mit dat boen vun stauseen dormols güng dat sunnerlich dor üm drinkwater för tunis tohopen to kriegen na de unafhängigkeit güng dat wieder nu scholl ok water för de bueree upstaut weern vun de er johren af an kladder de verbruuk vun water ganz unbannig dat keem dor vun dat de städer jummers grötter wurrn sünd midderwielen gifft dat in tunesien grote staudämm dorto en ganzen barg lüttjere anlagen dor kaamt denn noch klääranlagen to vun dat water wat in tunesien bruukt warrt warrt bi de landweertschop insett dat warrt dormit rekent dat vun af an eernsthaftig söötwater fehlen deit in tunesien gifft dat middellannsch klima un ok wöstenklima vun norden na süden to regent dat jummers minner vun oost na westen to regent dat jummers en beten mehr in n norden is dat weer winternatt summerdröög in de steppen in de midden vun dat land ännert sik dat klima jummers wedder dor is dat in n summer heet in n winter koolt un dat regent minne an de küst von de middellannsche see is dat weer nich so verscheden un in n süden vun de schotts regeert en wöstenklima je wieter een weggeiht vun de middellannsche see üm so minner gleikt de see dat klima ut un üm so mehr regeert en kontinental klima in tunis is dat in n döörsnitt in n januar bi warm in n august sünd dat bi c süüdlich vun den atlas regeert dat ganze johr över en dröögheet wöstenrandklima dor kann een gor nich vörutseggen wonnehr dat mol regent hier kann dat bit hen to c heet weern an n gröttsten is de unnerscheed twuschen summer bit c un winter frost in de sahara de saharawind schirokko de in tunesien chehili heten deit kann en hitten mit sik bringen de nich ut to holen is regen gifft dat meist bloß in n winter in n summer liggt dat ganze land in de hoochdruckzoon vun de subtropen man henn un wenn kann dat doch passeern un dat pladdert unbannig midden in n summer denn verwannelt sik de utdröögten wadis in strööm mit unbannige watermassen an de noordküst fallt in t johr mm regen in de bargen dor sünd dat woll bi mm mit dat water kann oorntlich ackerbo bedreven weern in n süden gifft dat hööchstens mol bi mm regen över t johr hen dat is nich mol so veel as dor verdunsten deit an de noordküst un in de atlasbargen wasst en mediterranen blöer un buschwoold macchie mit steeneken korkeken un aleppo föhren dor leevt lüttwild un wildswiene in twuschen un is de woold um wussen wieter na süden to kaamt denn de steppen dor leevt gazellen in in de wösten gifft dat sunnerlich graspeer skorpionen slangen un bussarden in dat johr is tunesien över den sull vun mio inwahners överwegkamen vun af an sünd dat dreemol so veel inwahners wurrn vun anfang vun de er johren sünd dat dubbelt so veel wurrn vun den anfang vun de er johren geiht dat avers nich mehr so slank mit dat wassen vun de inwahnertahl jedet johr wasst düsse tahl um so wenig kinner as in tunesien weert in de ganze araabsche welt sunst nich boren de meisten tunesiers meent se höörn kulturell to de arabers to man dat gifft studien de wiest dat se an un for sik dichter bi de berbers un ok bi de iberers staht de arabers sünd ja eerst in dat un johrhunnert in düsse gegend kamen wat de genetik angeiht is de ehr andeel an de hüdigen tunesiers nich so groot de völker de in de gemarken vun dat hüdige tunesien siedelt hefft un de to en unnerscheedlichen deel in de hüdigen tunesiers upgahn sünd weern de phöniziers de römers de germaanschen wandalen de osmanen un tolest de franzosen dor sünd noch allerhand mauren un joden tokamen ut dat andalusien vun dat johrhunnert de muslimen hefft den maghreb in dat johrhunnert erovert dormols sünd ok de eersten oostarabers in dat land kamen dormols sünd ok nee städer as kairouan un mahdia grünnt wurrn vun dat johrhunnert af an sünd de banu hilal ut ägypten verdreven wurrn un in tunesien ankamen se hefft dor för sorgt dat dat land vun de spraak un kultur her araabsch wurrn is spraak un kultur vun de berbers sünd bloß noch in en paar gemarken över bleven de wiet af legen hefft dat is in de bargen bi matmata tataouine gafsa oder sbetla anners as in marokko oder algerien wo de berbers en minnerheit sünd gifft dat in tunesien dor bloß en ganz paar vun de islam ist in tunesien staatsreligion vun de inwahners sünd muslimen vun jem höört to de malikiten ehrn madhhab vun den twieg vun de sunniten to de rest sünd hanafiten un ibaditen christendom un jodendom sünd in tunesien ganz lüttje minnerheiten man in tunesien warrt gegen minnerheiten nix unnernahmen de verfaten vun tunesien will dat jedeen minsch sien gloven in dat land free utöven draff so lang dat nich gegen de ordnung in staat un land geiht in n grunne höllt sik de regeerung vun tunesien dor an politische parteien de dat mit n gloven hefft sünd nich tolaten just so sünd de övertritt na n annern gloven un de mehreh verbaden de hidschab draff nich allerwegens antagen weern un in de verwaltung un in de scholen is he verbaden de islaamschen fierdage sünd fierdage vun staatswegen in tunesien in den volksgloven in tunesien gifft dat noch allerhand resten vun dat ole heidendom as den bösen blick över dat ganze land hen staht unbannig veel lüttje meist witte hüser mit naam vun marabout dat sünd de graffstä en vun islaamschen hilligen de lüde glöövt dat düsse doden middelsmann ween könnt twuschen gott un de minschen dat gifft jummers noch tunesiers de so n marabouts bidden doot se schollen jem doch hölpen vun de offizielle school vun de sunniten weert se as bigloven schirk ankeken fröher hett dat in tunesien en grote jöödsche gemeende geven hüdigendags sünd dat man bloß noch joden de dor leevt up de insel djerba steiht en vun de öllsten synagogen vun de welt dat is de al ghriba synagoog de wunnerliche de woll över jpohre oolt is jedet johr an den dag na dat passah fest gifft dat hier de gröttste wallfohrt vun dat jodendom in noordafrika dor kaamt ok joden ut de ganze welt mit to up djerba leevt ok noch en reeg vun charidschiten för dat johr is taxeert wurrn datt bi mio tunesiers in dat utland leven doot vun jem leevt in europa dormank alleen in frankriek un in italien up sizilien stammt um un bi vun all inwahners ut tunesien bi tunesiers leevt in düütschland de tunesiers in europa hefft normolerwiese en dubbelpass de meisten sünd in dat johrhunnert unner dat franzöös sche protektorat oder in der er un er johren as gastarbeiders na europa utwannert för de weertschop in tunesien speelt se en grode rull up de ene siete överwiest se grode summen na huus un griept ehre familien dor unnern arm mit up de annere siet investeert se veel geld in de bedrieven in tunesien wenn se torüchkaamt för dat gesundheitssystem sünd in dat johr vun dat bruttobinnenlandprodukt utgeven wurrn dat sünd bi vun de apentlichen utgaven düt system is tämlich goot utboot up lüde kümmt een dokter mehr as vun de inwahners sünd sozialversekert in n döörsnitt kann en tunesier dor mit reken datt he johre oolt warrt de tahl vun inwahners wasst bloß um in t johr dat liggt sunnerlich an verscheden programmen för familienplanung de de regeerung up e been stellt hett vun kinner de lebennig boren warrt starvt vun de inwahners hefft dat hiv virus wer na tunesien reisen will de schall sik impen laten gegen tetanus diphtherie polio hepatitis a un hepatitis b bilharziose erregers kaamt in allerhand waters in tunesien vör marokko araabsch al maghrib is en königriek in t noordwesten vun afrika vun europa is dat scheedt dör de straten vun gibraltar vun de dree maghreb länner liggt dat an n meisten in n westen un grenzt in n noorden an de middellannsche see in n westen an den atlantik un in n osten an algerien üm de süüdgrenz gifft dat vunwegen den striet üm de westsahara maleschen dat schall woll so lang fudder gahn bit en un referendum kloor leggt hett wo de westsahara denn nu henhören deit de twee landstreken bi de steder ceuta un melilla höört to spanien hento in marokko leevt üm un bi inwahners in marokko sülms is de amtliche naam för dat land al mamlaka al maghribya königriek vun n maghreb bit scherifisch königriek vun den maghreb internatschonal warrt allerdings de europääsche naam marokko för dat ganze königriek bruukt de vun de hööftstadt marrakesch hernahmen is vergleken mit anner länner in afrika is marokko nich sunnerlich groot man de landschop is heel verscheden in n groten un ganzen kann een seggen dat gifft düsse natüürlichen regionen de küstenregionen in n norden un westen de region vun den atlantik mit de meseta vun marokko de bargregionen vun marokko mit den hogen un middelhogen atlas un de rifbargen amenne de region achter de bargen mit de plateaus an de noordööstliche grenz antiatlas un de beckenlänner an den rand vun de sahara de küst vun de middellannsche see is tomeist steil un vull mit felsen dor gifft dat veel kaps un baais bloß wo de moulouya dune bi de grenz na algerien münnen deit warrt de küst wat wieter un hett de gestalt vun en becken an n atlantik grenzt en siede küst de meist allerwegens övereen utsütt un wo dat veel sand gifft düsse küst kann för habens nich goot bruukt weern de hoge atlas reckt över km vun n süüdwesten bit na n noordosten vun t land hen un maakt dor en lichten bagen bi hier gifft dat de hööchsten bargen vun den ganzen atlas un ok vun ganz noordafrika dormank ok marokko sien hööchsten barg de jabal toubkal m de gröttsten städer sünd stand januar dat klima in marokko is verscheden in n noordwesten regeert en middellannsch klima man wenn een na süden un süüdosten togeiht sleiht dat üm to en kontinentalklima wat vun de sahara präägt is de hoge un de middelatlas sünd uptofaten as en egen klimaruum ehre hogen bargen sünd de schede vun dat klima in n noordwesten gifft dat dröge un heete summers un in n dörsnitt is dat dor in n august bi c warm de hööchsten temperaturen liggt in düsse kuntreien in n dörsnitt twuschen c casablanca un c tanger de winters sünd mild in n januar in n dörsnitt bi c un dat regent veel na süden to warrt de regen minner tanger mm johr agadir mm johr na dat binnenland to speelt de see för dat klima keen rull mehr in de zentrale meseta un in de atlasbargen regeert en dannig kontinentalklima in marrakesch dörsnitt in n august c kann dat in n summer bit to c heet weern man in n winter kann dat ok bit na c hen afsacken an nedderslääg gifft dat bit to mm in t johr anners sütt dat an de westkanten vun de bargen ut dor kladdert vun see her de wulken hooch un regent to n deel mehr as mm in t johr af in winter fallt düsse nedderslag bi mehr as m hööchde normolerwiese as snee in de kuntreien an den rand vun de sahara süüdlich vun de atlasbargen regeert en unbannig dröög un heet wöstenklima dor gifft dat bloß hen un wenn mol nedderslääg un de bringt meist nich mol mm in t johr ackerbo kann bloß in oasen mit künstliche watertoföhr bedreven weern to n deel weiht in n summer de schirokko wat en heten wind mit allerhand stoff vun de sahara her is ok de plantenwelt is tweedeelt dör de atlasbargen noordwestlich vun de bargen gifft dat tomeist middellannsche planten süüdööstlich finnt sik tomeist de wöstenstepp in de bargen mit veel regen un in dat platte land in n westen gifft dat noch utdehnte woolden mit steen un korkeken levensböme atlaszedern un aleppoföhren bi vun dat land sünd so n woolden in n süden an de küst wasst arganien un jujuben mit den landbo un landbruuk över johrhunnerte hen sünd de middellannsche planten tohopensmolten up en rest vun boomheide eerdbeerbööm pistazien machannelbööm un dwargpalmen boven de wooldgrenz bi m gifft dat en aart vun polsterplanten guntsiet vun de atlasbargen gifft dat tomeist dröögsteppenvegetatschoon mit büschelgräser un doornstrüker in de noordööstliche hoochsteppe wasst dat halfagras dat so licht nich unner to kriegen is in de paar oasen weert dattelpalmen anboot de willen deerter hefft sik torüchtagen in de kuntreien wo bloß wenig minschen leven doot en reeg vun aarden dormank de wöstenluchs sünd bedrauht vun t utstarven tämlich veel to finnen sünd noch berberapen magots gazellen hyänen schakalen un wöstenvösse feneks ok reptilien as eerdslieker chamäleons schildkröten un slangen gifft dat noch en masse mank de velen vagelaarden finnt sik eberen dwargadlers geiers bussarden un milanen de gemarken um den jabal toubkal to sünd in dat johr to n natschonalpark verklaart wurrn um un bi vun de marrokaners stammt vun arabers af de berbers maakt bi vun de inwahners ut dormank knapp berbers de de araabsche sprake un kultur annahmen hefft se sünd hüdigendags tomeist buern bloß noch ene lüttje minnerheit leevt noch as nomaden oder halfnomaden tomeist wietaf in den middelatlas oder up de hoochplateaus in n osten vun t land noordmarokko mit de ole metropole fs is ehrder präägt vun arabers vun de inwahners dor sünd arabers un berbers de de araabsche kultur un sprake annahmen hefft in süüdmarokko un den siene metropole marrakesch sütt dat anners ut hier leevt berbers un präägt dat land stärker um un bi utlänner leevt in marokko sunnerlich franzosen spaniers italieners tunesiers un algeriers up de annere siet leevt bi mio marrokaners in frankriek de inwahners verdeelt sik ganz unnerscheedlich över dat land twee drüddel vun de marokkaners leevt up bi vun dat land in n noordwesten oder in n westen ballen doot se sik an de küsten in n norden un noordwesten un in dat sebou siedland ofschoonst dat in marokko vun fröh af an städer geven hett leevt man bloß vun de inwahners in städer dat weert ok nich so slank mehr as in annere länner in afrika vun de inwahners sünd jünger as johre un bloß bi sünd öller as in n dörsnitt kann en marokkaner dormit reken dat he johre oolt warrt jedet johr gifft dat bi marokkaners mehr war dat pro kopp inkamen angeiht liggt marokko in de midden vun de afrikaanschen länner in n dörsnitt sünd in dat johr vun de marokkaners ohne arbeit ween sunnerlich bi de jugend is de tall höger dor wannert veel junge lüde um na europa ut de inflatschoon hett bi legen vergleken mit annere staten in frika gifft dat in marokko en gode gesundheitsvörsorg in de städer is de avers veel beter as up n lanne meist de hälfte vun all dokters sünd togange in casablanca un in rabat allgemeene schoolplicht gifft dat för kinner vun bit johren man bloß vun all kinner weert ok würklich na scholen schickt vun de mannslüde un vun de froenslüde könnt nich lesen un nich schrieven universitäten gifft dat in rabat casablanca oujda marrakesch un in fes de amtssprake is araabsch vun de berbers weert ok en ganze reeg vun berberspraken snackt dormank tachelhit tamazight ghomara tarifit un senhaja de srair snackt dor kümmt denn noch judäo berbersch to as sprake vun hannel un bildung warrt in dat ganze land ok franzöös sch bruukt in n norden in de westsahara un um sidi ifni to warrt bavenhen ok spaansch snackt staatsreligion is de islam bi vun de marokkaners sünd muslimen dor höört vun to de sunniten vun den twieg vun de malikiten inwahners bekennt sik to dat christendom tomeist sünd se kathoolsche marokkaners höört na dat jodendom to de greeksche spraak is een indoeuropääsche spraak un de gifft dat al siet v chr dormols weer dat dat greeksch vun mykene in de antike is denn de ooltgreeksche spraak bruukt wurrn vun ca v chr bit ca v chr över de tiet hett sik de spraak verännert to de koin vun ca v chr bit ca n chr denn keem de middelgreeksche spraak an e reeg vun ca bit un de greeksche spraak de hüdigendags snackt warrt warrt neegreeksche spraak nömmt vundaag gifft dat üm un bi millionen lüüd de neegreeksch snacken doot dat oolgreeksch is noch för de wetenschop wichtig dat gifft vele wöör to n bispeel in de medizin de vun n greeksch woort afstammt bit as de greken dat osmaansche jück afsmeten geev dat nich veel literatur in greeksche dialekten aver darna wurr dat klassische vörbild wedder hooch herutstellt dat schrevene moderne greeksch is darum en produkt van dat johrhunnert un is en beten künstlich de verscheel twüschen de schreven un spraken spraak is grötter as in jichensene annere europääsche spraak in vereenfachte luutschrift de indogermaanschen spraken oder indoeuropääschen spraken sünd een grote famile vun spraken de all mit nanner verwandt sünd villicht sünd ja alle spraken mit nanner verwandt aver för de indoeuropääschen spraken kann een dat ook bewiesen tohopen sünd se de gröttste spraakfamilie up de eer mehr as mrd minschen hefft en indogermaansche spraak as mudderspraak de spraken de to düsse familie tohören doot stimmt wiethen övereen in saken as woortschatz flexion un in kategorien vun de grammatik as numerus un genus in europa höört meist alle spraken to disse familie bloots törksch finnisch eestnisch ungaarsch un basksch höört dor nich to dat de indogermaanschen spraken allerwegens över de welt snackt weert dat liggt besunners an de kolonisatschoon vun dat johrhunnert af an de kosovo albaansch kosova serbsch kosovo hoochdüütsch ok amselfeld nöömt is en rebeet up n balkan dat an n februar sien unafhangigkeit vun serbien verkloort hett düütschland frankriek de usa un annere länner hebbt den kosovo as egenstännig acht serbien sütt dat rebeet as sien provinz an administreert warrt de vun de un de facto is de kosovo en protektoraat vun un eu un osze siet den september hett de republiek kosovo de vulle souveränität de mehrtall vun de lüüd sünd albaners man sünd serben de albaners wullt geern unafhängig waarn oder villicht mit albanien tosamengahn un so hett dat denn vör n paar johren krieg över de provinz geven bagdad is de hööftstadt vun de republiek irak bagdad hett mio inwahners un is een vun de gröttsten städer in n nohen ossen dat woort bagdad kummt vun de persschen spraak un schall heten geschink vun gott de stadt bagdad gifft dat siet as de abbasidsch kalif al mansur een niege hööftstadt in de welt vun de muselmanens grünnt hett de stadt bagdad liggt bannig dicht bi de stroom tigris un dat schall heten dat bagdad ok fix bannig wichtig warrn is as en zentrum för verkehr un weertschop un dat is ok vundaag noch so avers in de tiet vun diktator saddam hussein de kregen an den golf un dörch den terror siet de amerikaners in den irak sünd sünd bannig vele kulturelle dinge afhanden komm oder kapott maakt worrn kiribati is en land in ozeanien vun de westlichste insel banaba to de ööstlichst insel in dat caroline atoll sünd dat km vun dat nöördlichst eiland terraina to dat süüdlichst eiland flint island sünd dat km alltohopen maakt dat mio km see dormank aber bloß km land to n wohnen kiribati sett sik tohopen ut atollen de tohopenfaat sünd to veer inselgruppen dormank de gilbertinseln de phoenixinseln un de linieninseln in kiribati leevt inwahners dat sünd inwahners km unafhängig wurrn is dat land an n juli de hööftstadt is south tarawa hööft vun den staat un baas vun de regeerung is präsident taneti mamau düt is ene list vun städer in kiribati amtsspraken sünd i kiribati un engelsch de republiek palau is en inselstaat in den pazifik dat liggt so üm un bi km in den oosten vun den philippinen de staat is an oktober unafhängig wurrn de staat de de pazifisch inselregion mikronesien totoordnen is umfaat de palauinseln de ut de westlich grupp vun de karolinen bildt wurrn un nördlich vun papua neuguinea liggen as ok eenig wiet afleegen inseln in süüdwesten de südwest inseln nömmt wurrn de söss inselgruppen vun de palauinseln bestaht ut inseln deren bi wieden gröttste mit km babelthuap is blots elf vun de inseln sünd bewahnt de meesten inseln sünd atolle ut korallenkalk de blots wenig meter över den meeresspegel liggen dat klima is tropisch de dörsnittliche johrestemperatur bedrocht c de nedderslagsmenge pro johr liggt bi bis mm de fröhere hööftstadt koror liggt up de glieknamig insel koror de blots km groot is in oosten vun de hööftinsel babelthuap wurr de nee hööftstadt melekeok erricht tuvalu tuvaluisch fakavae aliki malo i tuvalu so völ as konstitutschonelle monarkie tuvalu is en inselstaat in pazifik de staat is as parlamentarische monarkie organiseert un liddmaat vun den commonwealth of nations hööftstadt is dat atoll funafuti un regeerensseet dat up dit atoll liggen dörp vaiaku bit to de unafhängigkeit an oktober weer de naam vun dat territorium ellice islands tuvalu liggt in südwesten vun den pazifischen ozean östlich vun papua niegguinea un nördlich vun niegseeland to de ümliggen inseln hörrn de salomonen nauru kiribati tokelau samoa wallis un futuna fidschi un vanuatu mit en flach vun uadratkilometer km is tuvalu nah de vatikanstadt mit km monaco mit km un nauru mit km de veertlüttste staat vun de welt de eilannen funafuti nanumea nui nukufetau nukulaelae un vaitupu sünd atolle ringförmig korallenriffe de en lagune umsluuten de mit utnahm bi vaitupu wesentlich grötter as de jewielige landflach is up nanumea gifft dat sogor en söötwaterkuhl wat för atolle extrem selten ist vaitupu hett twee lagunen de meest vullstänig vun land umgeven sünd un blots dör enge kanäle verbinnen mit dat meer hemm de anner eilannen nanumanga niutao un niulakita sünd ebenfalls atolle jedoch mit lüttgeren un afslooten lagunen also rein binnengewässern ahn verbinnen to dat meer terrorismus lat terror angst bang bedütt dat ene grupp vun minschen de terroristen systemaatsch annere lüüd mittels gewalt terror bange mookt dor höört to dat lüde versleept un ümbröcht weert un dat ansläge utöövt un bomben leggt weert de terrorismus will dor up to dat de sellschop up n kopp stellt warrt un recht un politik sik ännert de terror schall de lüde unner druck setten un jem unseker un bange maken up de annere siet schall he de terroristen ok frünnen maken un den willen upwecken jem to hölpen terrorismus is keen militäärsche strategie man toeerst mol en strategie de dat up dat denken vun de minschen afsehn hett terroristen sünd dor woll up ut de ümstänn to ännern man se wüllt nich länner erovern man den brägen vun de minschen un ehr denken innehmen dat maakt den unnerscheed ut to u a de guerilleros minschen un gruppen de ansläge utöövt weert faken tohopenfaat as de terrorismus t b in begrepen as de internatschonale terrorismus un de islaamsche terrorismus staatsterrorismus in en naam för de angst vun börgerslüde vör den staat sien gewaltmonopol wo seker mit stellt weern schall dat de börgerslüde sik an den staat siene gesetten holen doot utdruck vun düssen staatsterrorismus sünd sunnerlich gewaltakten vun den staat sien organen ohn grundlaag up de gesetten de wöör terrorismus terrorist un terroriseren sünd toeerst in dat johrhunnert upkamen as dat dor üm güng en naam för de regeerung ehre gewaltakten to finnen in tosamenhang mit de franzöösche revolutschoon is den konvent sien terror vun bit utropen wurrn dormols hett de regeerung all lüde de up de annere sieten stunnen achter trallen sett un wo mööglich henrichten laten dor sünd unner annern de könig ludwig xvi siene fro marie antoinette un de gräfin dubarry unner de guillotine bi kamen hefft de wöör denn ok ingang in de düütsche spraken funnen dat is nich ganz eenfach dat woort terrorismus af to grenzen vun de regerungen de an de macht sünd warrt dat ja geern bruukt üm ehre gegenspelers slecht to maken towielen ganz unafhängig vun de fraag of se överhaupt gewalt bruken doot oder nich ok wüllt regerungen ehre egen gewaltakten geern dormit rechtfardigen dat se seggt dat dö nödig vunwegen dat terroristen dat up den staat sien recht un gesett afsehn harrn vun en grupp in n wedderstand vun en guerilla un vun en natschonale freeheitsgrupp to den terrorismus liggt de unnerscheed nich groot in ehre wapen man in dat wat se sik vörnahmen hefft en natschonale freeheitsgrupp un en grupp de in n wedderstand gegen de regeerung togange is hefft dat meist dor up afsehn land un lüde mit militäärsche middel in e hand to kriegen de terrorismus versöcht mit siene ansläge bannig indruck to maken de lüde to wiesen dat de regeerung ahnmächtig is un düütlich to maken dat dat keen sinn maakt sik achter so en staat un regeerung to stellen so will he dat volk bietieds achter sik bringen bi terrorgruppen de al lang togange sünd verswimmt mit de tied faken de grenzen na de organiseerte kriminalität dat woort terrorismus sülms is ümstreden ofschoonst dat faken versöcht wurrn is hett sik bit up den hüdigen dag keen definitschoon finnen laten de in all staten gellen laten warrt de grenzen twuschen den strieder in n wedderstand un den terroristen hefft doch bannig veel mit de ideologie vun de lüde to doon de na düsse grenzen söökt angola is een land in süüdwest afrika mit en flach vun km dor leeven minschen de hööftstadt is luanda angola grenzt an namibia sambia de demokraatsche republik kongo un an den atlantschen ozeaan de exklave cabinda vörmols portugees sch kongo liggt ganz in n noorden twuschen de demokraatsche republik kongo un de republik kongo an n atlantik de naam angola kümmt vun dat woort ngola her dat weer de titel vun de königen vun ndongo en königriek unner infloot vun dat kongoriek düssen naam hefft de eersten portugees schen seefohrers dat land geven as de an de küst anlannt weern to n teken dat vun nu af an de kroon vun portugal hier dat seggen harr hefft se dormols steenern krüüzen dor upstellt de meisten inwahners höört to dree bantu volksgruppen to jede grupp hett ehre egen sprake vun de inwahners sünd ovimbundu höört to de kimbundu un to de ganguela denn gifft dat ok noch nhaneca humbe xindunga bakongo ovambo herero un tshokwe bi portugesen leevt hüdigendags ok noch in dat land amtssprake is portugees sch man alltohopen weert spraken snackt dormank as gröttste spraken umbundu snackt vun dat volk vun de ovimbundu kimbundu un kikongo toeerst hefft buschlüde in angola leevt man de sünd denn later vun bantu völkers verdreven wurrn hefft de portugesen anfungen un hefft jem ehre eersten hannelsposten an de küsten inricht lütt bi lütt is angola denn en portugees sche kolonie wurrn an n november is dat land vun portugal unafhängig wurrn dorüm is de november nutodaags in angola natschonalfierdag na de unafhängigkeit hett dat en langen börgerkrieg twuschen de mpla un de unita geven de eerst to enne kamen is vun dor af an warrt dat land wedder upboot de fiev gröttsten städer sünd botswana is een binnenstaat in den süden vun afrika dat land grenzt in n süüdoosten un oosten an süüdafrika in n westen un norden an namibia un in n noordoosten an sambia un simbabwe bi kazungula in n noordoosten dreept sik de grenzen vun namibia sambia un simbabwe an een punkt in de midden vun den sambesi de naam botswana kümmt vun dat volk vun de batswana vun her dat hier un in de länner dor umto to huse weer in botswana leevt bi mio inwahners up km dat gifft verscheden völker in dat land dormank de sotho mit bi de shona mit de buschlüde san mit de hottentotten khoi khoi mit de ndebele mit un annere bi vun de inwahners stammt ut europa amtssprake is engelsch ok in dat parlament warrt up engelsch verhannelt de meisten inwahners snackt unner nanner avers setswana bi wat in de grundschoolen ok sprake vun n unnerricht is botwana is en vun de wenigen länner in de welt wo dat jummers noch keen schoolplicht gifft in de hööftstadt gabarone gifft dat ene universität mit bi studenten bi vun al utwussenen inwahners vun botswana hefft sik mit den hiv virus ansteken in de ganze welt gifft dat keen land wo dat so veele sünd all dree stunnen starvt en minsch in botswana vunwegen aids traditschonelle heidnische religion protestanten afrikaansche christenlüde röömsch kathoolsche kark annere vör de kolonialtied geev dat in dat hüdige botswana en reeg vun lüttjere königrieken vun de batswana völker as de buren vun süüdafrika her in dat land kamen sünd hefft düsse königrieken grootbritannien üm hölpe anropen dat duer nich lang un grootbritannien hett schutzverdräge mit jem afslaten vun bit weer dat land unner den naam bechuanaland de briten ehr gröttstet protektorat in den süden vun afrika an n september is dat land unafhängig wurrn botswana is liddmaat in den commonwealth benin is en land in afrika dat grenzt an nigeria niger burkina faso un togo in süden vun benin liggt de golf vun guinea genau seggt de bay vun benin bi hett dat land dahomey heten in benin leevt inwahners stand juli up km hööftstadt is porto novo sitt vun de regeern is cotonou dahomey weer de naam vun en königriek dat bi an t enne vun dat johrhunnert in n süden vun benin un togo legen hett ok benin weer de naam vun en königriek ut de historie bloß dat düt königriek in dat hüdige nigeria legen hett de meisten inwahners leevt in de landstreken an de küst un bit km in dat land rin dat gifft in benin volksgruppen de gröttste grupp sünd de fon mit bi mio lüde denn kaamt de verscheden gruppen vun de yoruba mit bi mio lüde de aja mit bi lüde de bariba mit bi de ayizo mit de fulbe mit un de gun mit lüde dat gifft allerhand towannerers sünd utlänner tellt wurrn de meisten vun jem sünd ut de annern länner in westafrika kamen amtssprake is franzöösch denn weert avers noch annere spraken snackt dor höört de gurspraken to ok de hausa spraken denn noch ewe un allerhand annere de gröttsten städer sünd stand januar cotonou inwahners abomey calavi inwahners porto novo inwahners parakou inwahners djougou inwahners bohicon inwahners und natitingou inwahners in dat johrhunnert hett dat in dat hüdige benin de königrieken vun porto novo un dahomey geven is frankriek denn as schutzmacht för porto novo uptreden un in de er johren hett frankriek ok dahomey erovert vun bit höör benin to franzöösch westafrika to hööftstadt weer dakar an n august is dat land unner den naam vun dahomey unafhängig wurrn an n oktober hett de major mathieu krkou de macht an sik reten he hett dat land ummuddelt in en volksrepublik na de aart vun den marxismus leninismus is de naam in benin umwannelt wurrn vun af an hett sik dat land vun den marxismus afwennt un kann hüdigendags as demokratie ankeken weern burundi plattdüütsch is en lütt aber dicht bevölkerten staat in oostafrika he grenzt in noorden an ruanda in oosten an tansania un in westen an de demokraatsche republiek kongo de gröttste deel vun de grenz to kongo liggt in de tanganjika see de hööftstadt is bujumbura de staat is in provinzen updeelt burundi is en vun de lüttste staaten in afrika mit en flach vun km aber just so as de nahberstaat ruanda bannig dicht besiedelt million inwahners in wat inwahners pro uadratkilometer maken deit tüschen de viktoriasee un de tanganjikasee liggt dat land un is vun en hoochplateau meter dörtrucken wat bit up över m anstiggt disse randbargen vun de markant oostfrikaansch graven fallt denn to de binnerste vun de dör de tanganjikasee füllt gravensenke steil af amtssprake is franzöösch man all inwahners snacken de bantuspraak kirundi langs den tanganjika see un um de hööftstadt rüm warrt ok swahili suaheli snackt de meest burunders sünd katholiken dor kaamt denn noch protestanten to vun de inwahners hoolt sik to n islam un bi sünd anhängers vun afrikaansche religionen an t enne vun dat johrhunnert is burundi tohopen mit ruanda unner den naam vun urundi to de düütsche kolonie düütsch oostafrika tokamen in n eersten weltkrieg hefft de belgiers dat land vun den kongo ut innahmen na den krieg hett de völkerbund belgien dat mandat ruanda urundi tospraken an n juli is burundi unafhängig wurrn toeerst weer dat en königriek man dat is al afschafft wurrn vun bit geev dat dor en börgerkrieg to de tiet sünd ruch weg vun de bevölkerung in de nahberlänner flücht dat weern bit to mio minschen üm un bi lüde sünd bi düssen börgerkrieg ümkamen is de un truppe de in dat land weer wedder aftagen wurrn hüdigendags is de weertschop vun burundi heel un deel up n hund kamen burundi is dat ärmste land up e welt in keen land weltwiet gifft dat so veel hunger seggt de welthungerindex de meisten lüde in burundi leevt vun de bueree dor weert sunnerlich bananen maniok mais söötkartuffeln un grööntüüch anboot dor kümmt noch hirse to un for den export koffi un tee kamerun ipa kamrun kam run up franzöös sch cameroun ipa kam un engl cameroon ipa km un km run is een land in zentralafrika dat grenzt an nigeria den tschad de zentralafrikaansche republik de republik kongo gabun un äuatorialguinea bavenhen hett dat ene küste an de bay vun bonny de to n atlantik tohöörn deit de hööftstadt van kamerun heet yaound und hett bi millionen inwohners dat land kamerun harr tosommen millionen inwohners un leeg dormit up platz in d welt kamerun is updeelt in provinzen und dpartements dat binnenland besteiht tomeist ut siede plateaus de na noorden to höger weert un in dat hoochland vun adamaua övergaht lütt bi lütt fallt de denn wedder af bi to dat siedland vun den tschadsee ganz in n noorden vun t land in den westen vun kamerun liggt vulkanbargen mank düsse bargen liggt nich wiet af vun de küst de aktive vulkan de kamerunbarg dat is ok de hööchste barg in westafrika up de süüdlichen plateaus wasst tropischen regenwoold düsse plateaus weert na de breden ebenen an de küst to jummers sieder dat gifft in kamerun bi verscheden volksgruppen un spraakgruppen in n süden leevt bantu luanda ewondo kpe bakwiri duala vun de minschen in kamerun basaa ngoumba beti mpongwe fang vun de minschen in kamerun boulou makaa njem ndzimou u a in de midden un in n noorden semibantu bamilk vun de minschen in t land bamoun vun de minschen in t land chamba samba tikar vute un anner dorto tschadsche kanuri massa moundang u a un sudaansche volksgruppen kirdi vun de minschen in t land kotoko fulbe vun de minschen gbaya u a in den regenwoold in n süden gifft dat een paar dusend pygmäen die europääsche minnerheit sünd tomeist franzosen an n meisten minschen wahnt in dat grasland vun de bamileke in de provinz an de küst bi de habenstadt douala un in de gegend üm de hööftstadt yaound ümto dorgegen kann een in de midden vun dat land un in n südosten knapp man minschen finnen dat gifft in kamerun soveel spraken as dat dor volksgruppen gifft amtsspraken sünd franzöösch bi vun de inwahners un engelsch bi vun de inwahners just nahdem dat nah den eersten weltkrieg updeelt wurrn is de hööftspraken in den noorden sünd fulfulde kanuri kotoko un shuwa in den süden bi vun de inwahners besunners bantuspraken as basaa douala kpe mboko malimba yasa makaa njem ndsimu ngoumba kounabmb un verscheeden beti fang dialekten dor mank ewondo boulou un fang de rest vun de inwahners besunners in dat grasland vun westkamerun snackt de spraken vun de semibantu kamerun is bit to n eersten weltkrieg düütsche kolonie ween dornah is dat an grootbritannien un an frankriek kamen unafhängig wurrn is kamerun an n januar vun frankriek un an n oktober vun grootbritannien de republiek vun namibia fröher bekannt as süüdwest afrika is en land in dat süüdwestliche afrika an de küst vun den atlantik namibia warrt begrenzt dör angola un sambia in n norden botswana in n westen un süüdafrika in n süden vun dat late johrhunnert bit to n eersten weltkrieg is dat land en düütsche kolonie ween dorna stünn namibia unner verwaltung vun süüdafrika unafhängig wurrn is dat land in dat johr dor is namibia en vun de jungsten natschonen in de welt mit de hööftstadt is windhuk die meest spraken sünd dor engelsch afrikaans düütsch un bantu hööft vun n staat is de präsident he warrt all fiev johr vun de inwahners wählt hööft vun de regeerung is de premierminister de vun den präsidenten anstellt warrt de swapo is de gröttste partei in t land namibia warrt in n osten dör de kalahariwööst un dör botswana in n süden dör den oranjestroom un süüdafrika un in n norden dör den kunenestroom den okavangostroom un angola begrenzt de caprivistreek is en landstreek vun up km de in n noordosten wat twuschen angola sambia un botswana liggen deit un in n osten ok an simbabwe grenzt namibia is mehr as km groot dor gifft dat ganz verscheden landschoppen as wooldsavannen barglänner wösten un halfwösten wat de geologie angeiht kann namibia as een vun de öllsten delen vun den afrikaanschen kontinent ankeken weern lang ehr dat de resenkontinent gondwana tostanne kamen weer sund in de gegend vun dat hüdige afrika twee plateaus formt wurrn dat weern de kongo un de kalahari kraton de leste hett grote delen vun dat hüdige namibia innahmen dat fasteland vun gondwana wat dormols ut delen vun afrika süüdamerika australien indien un de antarktis bestahn hett is eerst bi mio johre later tostanne kamen as folg vun tektoonsche perzessen sowat vör mio johren is gondwana ut neen braken un so sünd denn de hüdigen kontinenten tostanne kamen wat de geografie angeiht warrt dat land updeelt in veer grote delen de dröge un unfruchtbore namib wööst de langs de küst vun n atlantik liggen deit un twuschen un km breet is dat zentrale plateau wat sik mit en hööchde vun in n dörsnitt m över nn wiethen utreckt un denn de sietlänner in n norden wo ok de etoscha pann mit tohöörn deit in den westlichen deel vun dat zentralplateau liggt ok dat land sien hööchsten barg dat is de brandbarg mit m hööchde dat klima vun namibia is to n groten deel subtroopsch kontinental dat beduut hier is dat meist warm un dröge de wichtigsten klimazonen sünd de bueree is jummers noch de grundlaag vun de weertschop in namibia so um un bi de hälft vun de lüde in namibia leevt vun de landweertschop man dat land kann sik nich sülms versorgen weertvulle devisen verdeent namibia dör den bargbo hüdigendags weert um un bi vun dat bbp vun den bargbo tohopenbröcht wat dat utföhren vun nich energeetschen mineralien angeiht steiht namibia in afrika an veerte stäe bi den afbo vun uran steiht namibia in de ganze welt up platz fiev annere wichtige produkten sünd diamanten loot zink tinn sülver un wolfram dat inkamen pro kopp liggt in namibia fievmol höger as in de armsten länner vun afrika man liekers leevt de meisten namibiers in armoot de wichtigsten upgaven vun de weertschop in dat land sünd de grote arbeitslosigkeit en tominn an utbillte facklüde de unglieke verdelung vun dat inkamen un ok dat grote delen vun de weertschop in de hand vun utlänners liggen deit namibia is en vun de dünnst besiedelten länner up de ganze eer ofschoonst de inwahners vun in dat johr sik vermehrt hefft up in dat johr de inwahners verdeelt sik hööchst unegol över dat land hen dat gifft en grote tahl vun verschedene völker de gröttste deel vun de namibiers leevt in de fruchtbaren landstreken in n norden un in de städer völker de to de khoisan tohöörn doot sünd de nama in de kuntrei vun karas de damara in erongo un de san buschlüde in omaheke in namibia leevt ok bi witte lüde vun europääsche afkumst de meisten vun jem sünd afrikaners buren se snackt tohopen mit de klöörlingen un rehoboth basters afrikaansch as mudderspraak en annere wichtige grupp mank de witten sünd de namibiers de ut düütschland afstammen doot in n norden vun t land gifft dat denn ok noch bi lüde ut portugal sunnerlich minenarbeiders un siedlers amtssprake in namibia is alleen man engelsch man all annere spraken weert vun den staat ok gellen laten um un bi vun de inwahners könnt afrikaansch snacken hoochdüütsch is na afrikaansch de spraak de in süüd un middelnamibia an n meisten bruukt warrt dat gifft so bi bit lüde de düütsch as mudderspraak snacken doot dor kaamt denn noch en paar hunnerdusend minschen to de snackt düütsch as tweete spraak in de weertschop un bi den tourismus vun namibia speelt düütsch en wichtige rull ok in de topographie is düütsch wichtig veel oorts un stratennaams in namibia sünd düütsch köken düütsch en eenfache umgangsspraak oder pidginspraak wat in de düütsche kolonialtied upkamen is warrt hüdigendags noch vun um un bi tomeist ole namibiers snackt hüdigendags hett sik um un bi de föffte deel vun de inwahners vun namibia mit den hiv virus ansteken dorüm warrt dat levensöller wat de lüde in n döörsnitt schaffen könnt wieter dalsacken hett dat bi johre legen nu sünd dat bloß noch johre de striet gegen aids kümmt in düt land nich so recht vöran to n deel liggt dat an kulturelle egenarden to n deel an grote problemen bi dat versorgen vun aids patienten mit medizin ruanda is en land in zentraalafrika un grenzt an de demokraatsche republiek kongo uganda tansania un burundi de urewe kultuur is en afsnitt vun de fröhe iesentiet in de gemarken rund um dat viktoriameer to wo ok ruanda mit tohöört as en deel vun ruanda urundi is ruanda unafhängig wurrn vun belgien kayibanda is to n eersten präsidenten wählt wurrn in siene regeerung sünd keen tutsis upnahmen wurrn hett dat al wedder moord un doodslag geven tuschen tutsis un hutus in n oktober sünd tutsi suldaten unner den naam vun de front patriotiue rwandais fpr in ruanda infullen de meisten sünd kinner ween vun de tutsis de in de er johren ut ruanda utknepen weern de fpr kreeg hölp un stöhn vun uganda mit hölpe vun truppen ut zaire belgien un frankriek bleev de regeerung vun habyarimana in n saddel un de fpr rebellen sünd verdreven wurrn de präsident hett sik denn vörnahmen sik mit de fpr lüde tohopen to setten un mit jem to snacken amenne scholl dor en duerhaftigen freden bi rutkamen to desülvige tied hett he en grundgesett inföhrt wat mehr demokraatsch weer un he hett ok mehr tutsis in de regeerung upnahmen weer dat so wiet un en mehrparteiensystem is inföhrt wurrn all stabilität in t land is miteens ut neenbraken de radio senner vun de hutus radio et television libre de mille collines rtlm dat weer de so nömmte hutu power radio hett all hutus upropen to haat un woot gegen de tutsis un gegen matige hutus vun middeweken april gegen klock in de nacht af an güng dat los mit doodmaken un afslachten sunnerlich tutsis sünd umkamen man ok hutus de wat trüchhöllern weern in den striet un de twa wat en volk vun pygmäen is un wat dat oorvolk vun ruanda ween is de uno truppen mit den naam minuar konnen nich veel mehr doon as man humanitäre hölp geven se weern nich utrüst för en krieg an n april stunn en trupp vun fallschirmjägers ut belgien unner kummando vun leutnant lotin praat dat de premierministersche agathe uwilingiyimana in sekerheit weer an düssen dag is de residenz vun ehr ümzingelt wurrn vun suldaten ut ruanda de fallschirmjägers hefft dor för sorgt dat uwilingiyimana utbüxen konn man denn sünd se sülms ümzingelt wurrn up befehl vun hoge steden mössen se ehre wapen afgeven so scholl dor över verhannelt weern of se freelaten weern konnen as se in en militärlager in kigali ankamen weern sünd se dor mit gewehrkolven dootslahn wurrn de rf ut bengalen hett sik in ehre uartieren inslaten de generaal romeo dallaire ut kanada de in kigali weer hett nich ingrepen an n april hefft all eenheiten to höörn kregen dat belgiers fullen weern twuschen den un den april sünd denn all belgiers de in dat land weern rutbröcht wurrn operatschoon silver back achterna sünd ok all eenheiten vun fallschirmjägers ut dat land aftagen wurrn operatschoon blue safari de tahl vun de doden bi den völkermoord warrt taxeert up bit hen to million dode unbannig veel tutus un tutsis sünd utbüxt un in övervulle flüchtlingslagers in dat dormolige zaire un annere länner unnerkamen veel vun jem sünd in de lagers umkamen de fpr hett denn en gegenoffensive anfungen un allerhand provinzen innahmen in n juli hefft se de hööftdtadt kigali erovert präsident sindikubwabo is afsett wurrn un an siene steed is de hutu pasteur bizimungu treden generaal paul kagame vun de fpr en tutsi is premierminister wurrn in august hett dat en politischen striet geven as oold premier faustin twagiramungu hutu de armee vun ruanda vörsmeten hett se harrn bi tutsis ümbröcht enne seeg dat so ut as wenn de laag in dat land wedder unner kuntroll weer präsident bizimungu un dat parlament hefft en gesett verafscheedt wat vörsehn dö mörders un dootslägers vör gericht to tehn ofschoonst de laag midderwielen enigermaten stabiel is sünd de lüde jummers bange dat konn wedder losgahn mit de gewalt in dat johr is generaal paul kagame tutsi to n präsidenten wählt wurrn vördem weer he premierminister un heel al de macht in siene hannen ruanda is man en lüttjet land in zentraalafrika dat is man bi km groot dat land liggt en paar graden unner den äuater de landschop is man hövelig un bedeckt mit grasland un lüttje buurnhöve in n noordwesten gifft dat en vulkaansche gegend vun dor ut reckt en bargruggen na süüdosten hen de waterscheed twuschen den nil un den kongostroom löppt in n westen up en hööchde vun m up de westliche flanken vun düssen bargkamm sackt dat land af na den lake kivu un na dat daal vun den ruzizi stroom to düsse kuntreien höört to de grote slenken vun afrika to de ööstliche kant glippt veel suutjer daal dor reckt sik fründlich en landschop mit allerhand hövels bit dat hendal geiht na de evenen bröke un meere an de ööstliche grenz düsse landschop hett ruanda den ökelnaam land vun de dusend hövels inbröcht de waterloop vun den nil de an n meisten af is un de dor worraftig de anfang vun den nil is fangt an in den natschonalpark nyungwe forest un flutt mit de ströme mwogo nyabarongo un kagera na dat viktoriameer in tansania ruanda is indeelt in fief provinzen intara de nu wedder in distrikten indeelt sünd bi de provinzen hannelt sik dat üm de inwahners bestaht ut hutus tutsis un twa in dat un johrhunnert hefft missionaren vun de röömsch kathoolsche karken witte paters en groten deel vun de inwahners to dat christendom bekehrt is ok de könig vun ruanda mutara iii en christenminschen wurrn toeerst hett de kark den gedanken stöhnt dat de tutsis mehr gellen döen as de hutus un de twa man to n anfang vun de er johren is de karken dor ganz vun af gahn un hett en grote rull speelt bi de emanzipatschoon vun de hutus in de er johren is ruanda as dat christlichste land vun ganz afrika ankeken wurrn amenne höört vun de inwahners na de kathoolsche karken to sünd protestanten un muslimen bi vun de inwahners hoolt sik an animismus un naturreligionen na dat entwicklungsprogramm vun de vereenten natschonen leevt in ruanda vun de inwahners unner de armootsgrenz sambia engl republic of zambia vörmols noordrhodesien is en binnenland in dat süüdliche afrika dat grenzt an angola de demokraatsche republiek kongo tansania malawi mosambik simbabwe botswana un namibia unafhängig wurrn is dat land an n oktober vun grootbritannien de hööftstadt vun sambia is lusaka de eerste präsident van dat land weer kenneth kaunda de gröttste deel vun sambia besteiht ut platt hoochland mit minn unnerscheden in e hööchd un liggt twuschen m un m över nn dat gifft avers grote unnerscheden in de aart vun dat hoochland in n norden is dat bangweulubassin de grund vun en unbannigen krater in n süden grenzt dat an dat hoochland vun den koppergördel in n westen an dat lange luapuladaal un in n osten an de muchinga bargen langs düsse bargen löppt vun norden na süden to dat luangwadaal wat in n norden an de poroto bargen in dat süüdliche tansania un in n osten an de mafinga hills anstöten deit de mafinga hills gaht över na dat zentrale hoochland vun malawi de hööchste barg vun sambia de mafinga liggt in de mafinga hills he is bi m hooch in n westen vun sambia mit den born vun den sambesi gifft dat sied sandland wat to de kalahari wösten tohöörn deit na süden to fallt dat land dor suutjes af bloß an den steilen hang vun den sambesi geiht dat duchtig up un dal de swarten inwahners vun sambia höört to to völker de en vun de bantuspraken snacken doot acht völker maakt vun de inwahners ut bemba tonga rotse nyanja chewa lunda luvale kaonde un luba de meisten annern gruppen sünd bannig lüttj denn gifft dat ok noch bi europäers un pygmäen twa tomeist wert bantuspraken snackt dat gifft verscheden verkehrsspraken en dorvun is engelsch sunnerlich in n norden in n osten un in de midden warrt bemba as lingua franca bruukt in n westen is dat lozi annere groten spraken sünd chitonga mit mio lüde de dat snacken doot un chichewa bi vun de inwahners weert to den christlichen gloven rekent bi vun jem sünd protestanten höört to de röömsch kathoolsche karken un to de neeapostoolsche karken denn gifft dat noch lüde de an de naturreligionen un an den animismus hangen doot hindus gifft dat ok un bi vun de inwahners sünd muslimen sunnerlich in n norden un in n osten schöllt de muslimen jummers mehr to seggen hebben in dat johr hett dat in sambia bi kinner geven de ehre beiden öllern dör aids verloren hefft för dat johr warrt dor mit rekent dat dat denn bi ene million kinner ween schöllt dat sünd bi vun all kinner in dat ganze land de meisten vun düsse kinner gaht nich na school sess prozent vun düsse kinner leevt up e straten unicef meent dat weern bloß een perzent kriggt en platz in en wesenhuus vun de söögkinner sünd in dat johr vun kinner storven vun de mudders sünd bi geborten doot bleven bloß bi vun de geborten is en dokter oder tominnst mediziensch personal mit bi ween in dat johr hett en fro in sambia in n döörsnitt kinner kregen dat kümmt ok dor vun her dat bloß bi vun de froenslüde moderne verhütungsmittel to hand sünd vun de inwahners sünd jünger as johre bloß sünd öller as en schädel de in kabwe funnen wurrn is broken hill skull gifft dor tüüchnis för dat dat land fröh besiedelt wurrn is vun af an siedelt de ersten völker de bantuspraken snackt sik in dat hüdige sambia an richtig towannern doot se avers denn eerst in dat late bit in dat fröhe johrhunnert an n oktober is sambia unafhängig vun grootbritannien wurrn dat land bleev liddmaat in den commonwealth ok is in lusaka de university of zambia grünnt wurrn sambia sien riekdom weer an un for sik dat kopper man vunwegen den upstand vun witte farmers gegen grootbritannien un vunwegen un sanktschonen weer dat nich mööglich dat kopper mit de iesenbahn dör süüdrhodesien ut to föhren bavenhen weern de priesen för kopper up n weltmarkt duchtig afsackt in de verwaltung un bi liddmaten vun de regeerungspartei keem dat jummers mehr up dat lüde sik smeren laten hefft kaunda is dor nich gegenan kamen hett he verklaart sambia weer vun nu af an en staat mit bloß noch ene partei dat duer bit dat kaunda wedder en wahl mit verscheden parteien tolaten hett vördem harrn internatschonale geldgevers man ok de lüde in sambia sülms druck utöövt de verfaten is ännert wurrn un nee parteien sünd grünnt wurrn is frederick chiluba to n neen präsidenten wählt wurrn de nee partei an de regeerung weer nu de mmd an n januar hett dat en wahl geven wo na de meenung vun beobachters ut de eu bannig veel scheef lopen is un dör nanner güng düsse wahlen weern menen de beobachters nich fair un anstännig verlopen dor is levy mwanawasa as präsident un staatschef bi wählt wurrn an n oktober is he för ene twete amtstied wedder wählt wurrn na mwanawasa sien dood in n august hett viezpräsident rupiah banda toeerst för n övergang dat amt vun den staatspräsidenten övernahmen an n oktober hett dat denn en wahl geven wo banda man so even vör den baas vun de oppositschoon michael sata wunnen hett an september hett sück denn michael sata gegen sien politischen gegner rupiah banda bi de offiziellen wahlen dörsett na de verfaten vun is sambia en präsidialrepubliek in den commonwealth an de spitz vun de utövende macht steiht de präsident vun n staat he is to glieke tied ok böversten befehlhebber vun de strietkräft vun sambia he kann eenmol wedder wählt weern de präsident is denn ok noch to glieke tied ministerpräsident un baas vun dat kabinett dat parlament sett sik ut liddmaten tohopen dor sünd vun wählt acht sünd beropen vun präsidenten just so ok de vörsitter vun t parlament in n momang sünd de sitten in dat parlament so updeelt de mmd is den präsidenten siene partei de duer vun en legislatur liggt bi fiev johren vertreders vun verscheden volksgruppen sitt in dat huus vun de hööftlingen house of chiefs dat recht höllt sik an dat brittsche recht un wat dat familienrecht angeiht an dat recht vun de stämm de staat is updeelt in negenprovinzen hööftstäder in klammern de weertschop steiht up de beiden beene vun de landweertschop vun de inwahners un vun den afbo un dat verhütten vun kopper un kobalt in den koppergördel copperbelt in n norden vun dat land wo dat grote städer gifft as kitwe ndola mufulira usw in kabwe in zentraalsambia gifft dat ok tinn un loot bargbo vun de inwahners vun sambia leevt vun n bargbo industrie un deenstleisten sünd noch nich sunnerlich utboot ofschoonst sambia sik anstrengen deit höört dat land jummers noch to de ärmsten länner up de welt noch in dat johr liggt de andeel vun inwahners de minner as us dollar an n dag utgeven könnt bi mali is een land in noordwest afrika siet den september is mali een unafhängigen staat dorvör weer dat en kolonie vun frankriek de grenzen vun mali stööt in den noorden an algerien in den westen an senegal in den süden an burkina faso un in n oosten an den niger as kolonie weer de naam vun dat land franzöösch sudan en groten deel vun mali maakt de sahara de sahel un de sudan ut dat warrt seggt dat in mali mit de demokratie allens goot up schick is man dat land is een vun de armsten länner vun de ganze welt so richtig geiht dat nich vöran de naam mali is vun dat grote riek mali hernahmen dat dor in t middelöller bit to de franzosentiet weer bavenhen is mali in de inheemsche spraak bambara dat woort för nilpeerd wat nu wedder dat wapendeert vun mali is na en militärputsch in de hööftstadt bamako un nadem sik de norden vun t land eensiedig unner den naam azawad for unafhängig verklaart hett steiht dat land in een sware politische krise an n januar gung dat los mit de opration serval dor hannelt sik dat um en insatz vun franzöösche strietkräfte bi se schöllt de truppen vun de reguläre regeerung vun mali unnerstütten twee drüddel vun mali sünd wööst in den noorden vun dat land regeert en utlöper vun de ahaggar bargen in algerien dör de midden un den süden vun t land treckt sik de niger hen twüschen sgou un timbuktu vertwiegt he sik unbannig to een groot binnendelta dat heet massina vun dat tropisch fochtige weer in den sudan bit to dat dröge weer vun de wööst gifft dat in mali allens in n süden regent dat mehr as mm in n jahr in n noorden minner as mm dor kann dat ok angahn dat dat johrende garnich regent in n noorden is dat in n winter küller un in n summer warmer as in n süden in n noorden gifft dat wööst dorünner halfwööst na n süden hen geiht de wööst över in dornbusch savann un noch fudder in n süden in fochtige savann in n süden warrt ok mehr anboot in den ganzen süden weert hirse maniok jams söte tuffeln un hülsenfrüchte anboot in de kuntreien um den nigerstroom rum boot se ok ries an eerdnööt un boomwull weert ok plant um un bi verscheeden volksgruppen leevt in mali dor sünd de bambara mank de malink de fulani de sarakol de songhai de sonink de bobo de bozo de minianka de senufo de dogon de khassonk de tuareg de mauren un de dioula dat gröttste volk sünd de bambara de maakt um un bi vun all lüe ut de in mali tohuse sünd all düsse volksgruppen hefft een anner spraak un een anner kultuur as de annern liekers leevt se in n freden tosamen franzöösch is amtsspraak de lüe snackt dat aber meist bloß as tweete spraak dat gifft allerhand mudderspraken as bambara fulani un songhai veel lüe ut mali verstaht mehr as een vun düsse spraken in den noorden vun mali hett dat in de verleden jahren fökener mal striet geben mit dat volk vun de tuareg bit to dat johrhunnert regeer hier dat königriek songhai vun dat johrhunnert bit weer mali een islaamsch grootriek denn hefft de franzosen dat innahmen un as kolonie ünner den naam franzöösch sudan regeert free wurrn is mali an n september dat is siet de tiet de natschonale fierdag toeerst weer mali en staat mit man eene partei hett general moussa traor de macht an sik reten wurrn de lüe upsternaatsch un dat hett en demokraatsche reform geben een nee verfaten is ok tostannen kamen hefft se alpha oumar konar to n präsidenten wählt un in dat jahr is amadou toumai tour präsident wurrn bloß vun de wählers hefft bi de wahl mitmaakt mauretanien amtlich islaamsche republiek mauretanien is en land in noordwest afrika un liggt an n atlantik mauretanien grenzt an algerien mali un senegal dorto noch an de westsahara de vun marokko innahmen wurrn is dat land is mit km flach meest dreemal so groot as düütschland aber leven doot dor man blots inwahners stand vun den august af an regeert dor na en militärputsch ene militärdiktatur de hööftstadt is nouakchott dat land sütt allerwegens tämlich övereen ut in n süden liggt avers twuschen de münnen vun den senegal stroom un cap timiris an de küsten siedland un in n norden finnt sik steilküsten mit allerhand buchten un inseln na dat binnenland hen gifft dat allerwegens en groot siedland mit feller vun sanddünen dat is de westliche rand vun de sahara in de midden vun dat land geiht dat piel bargup un denn fangt en wiethen platt hoochland an dat liggt bi m över nn dor liggt ok de sandsteen plateaus vun adrar tagant un affoll ok en paar enkelte inselbargen finnt sik dor dormank de kdia d idjil dat is mit m mauretanien sien hööchsten barg na osten to geiht dat wedder bargdal to dat becken el djouf mit siene sandigen gemarken de eenzige stroom in mauretanien de dat ganze johr över water hett is de senegal he is ok de grenz to den naberstaat mit sülvigen naam to n groten deel gifft dat in mauretanien dröögheet wöstenklima bloß de kole kanarenstroom vör de küst küllt dat land en beten af dorüm gifft dat an de küsten faken nevel in de nöördliche hälft vun dat land fallt bloß hen un wenn mol mehr as mm regen in t johr ganz in n süden sünd dat bit mm tomeist vun juli bit oktobermaand in n dörsnitt liggt de temperaturen bi c in n juli bi c man in n summer kann dat ok mol c heet weern an den övergang vun de wöstensteppen to den sahel siene doornsavanne gifft dat gras un buschland mit akazienböme in de oasen wasst sunnerlich dattelpalmen un dor wo den senegal sien water dat land överswemmt ok annere palmen apenbrootbööm un bambus in dat küstenland gifft dat wiethen soltige bröök deerter in de savannen sünd antilopen elefanten löwen un hyänen in de wöstensteppen gifft dat noch noog to freten för gazellen strußen wortenswiene leoparden un wildkatten twuschen un is de woold in mauretanien um minner wurrn in mauretanien gifft dat twee natschonalparks fröher weer de andeel an nomaden mank de inwahners vun mauretanien veel grötter hüdigendags leevt vun de lüde in städer vun mauretaniers leevt up vun dat land sunnerlich in n süden alleen sünd dat mehr inwahners wurrn sünd vun de mauretaniers junger as johre oold ween in n dörsnitt sünd de lüde in datstülvige johr johre oold wurrn in mauretanien mischt sik araabsche un swarte völker vun de inwahners sünd mauren de to de arabers un berbers torekent weern könnt de rest höört to de swartafrikaanschen volksgruppen vun de toucouleur de sarakol de wolof de bambara de fulbe un annere bi lüde ut europa leevt in mauretanien tomeist franzosen amtssprake is araabsch pular wolof un soninke weert as natschonalspraken ankeken franzöös sch is de spraak vun de bildung de verscheden kulturen vun mauretanien weert verbunnen dör den islam he slutt de ganz verscheden völker tosamen na de traditschoon warrt dat land vunwegen düsse völker indeelt in dat so nömmte ard al bdn land vun de witten un dat ard as sdn land vun de swarten dat hett avers nich so veel mit de farv vun de huut to doon as mit de kultur as bdn witte oder mauren weert all de ankeken de na ehre kultur hen arabers sünd ok wenn se to de minschen mit en swarte huut tohöörn doot bi vun mauretanien warrt as ard as sdn betekent dat is dat land in n süden de swarten inwahners de dor leevt hefft allgemeen den naam soudans mit sozialgesetten un gesundheitsvörsorg is dat noch nich wiet her ofschoonst för kinner vun bit johre de schoolplicht gellen deit gaht bloß bi vun de kinner överhaupt na school seeg dat so ut dat vun de froenslüde un vun de mannslüde nich lesen un nich schrieven konnen is de universität vun nouakschott upmaakt wurrn för de arbeit in modernere twiegen vun de weertschop langt de inheemschen arbeitskräft nich hen mehr as kaamt in düsse twiegen vun dat utland her up de annere siet sünd mehr as lüde ut mauretanien utwannert weil dat dor för jem keen arbeit gifft in dat johr is düsse stadt as stell för de verwalten in de midden vun dat land inricht wurrn dormols hefft um un bi lüde in nouakschott leevt hüdigendags sünd dat bi million inwahners vunwegen dat de stadt jedet johr um bit grötter warrt gifft dat nich noog water un nich noog wohnungen al hefft mehr as vun de inwahners vun nouakschott in so nömmte kebbas provisoor sche vörstadtviddels leevt de macht in mauretanien hett tomeist in de hannen vun en böverschicht vun witte mauren legen bi swarte mauren weert bit up den hüdigen dag as slaven holen un de soudans weert dalpett sünd teindusende vun soudans na striet mit de witten mauren över de grenz na senegal utbüxt hett de nee regeern vun mauretanien en afkamen mit senegal unnertekent dat düsse flüchtlingen nu endlich torüchkehren konnen somalia somali soomaaliya a ml is en land ganz in n osten vun afrika an dat hoorn vun afrika in n osten grenzt dat an den indischen ozean in n norden an den golf vun aden in n westen an dschibuti un äthiopien un in n süden an kenia de naam vun dat land kümmt vun dat volk vun de somali vun her dor höört de meisten inwahners to un ok in de länner ümto leevt düt volk somalia is tostanne kamen as de beiden kolonien britisch un italieensch somaliland tohopenslaten wurrn sünd de beiden sünd unafhängig wurrn vun den momang af an dat siad barre sien autoritäre regeerung afsett wurrn is hett dat land in en börgerkrieg leevt un dat hett bit to n upstellen vun en regeerung för n övergang in dat johr keen regeerung geven de annerwegens gellen laten wurrn is de regeerung för n övergang hett avers bloß in en deel vun dat land dat seggen de norden vun somali is vun af an unner den naam somaliland in n grunne unafhängig man buten somalia warrt somaliland as en egen natschoon nich gellen laten in grote delen vun den rest vun t land regeert clans kriegsherren un annere lüde en reeg vun düsse kuntreien as puntland galmudug un maakhir streevt ok offiziell na sülvstännigkeit oder unafhängigkeit vunwegen düsse lage warrt somalia vun af an to de staten tellt de ut neen fullen sünd de hööftstadt is mogadischu somalia liggt in n osten vun afrika an dat hoorn vun afrika up de somali halfinsel in n nöördlichen deel vun dat land liggt dat somali hoochland mit bargen twuschen un m över nn de hööchste barg is de shimbiris mit m na süden to is siedland wat in n döörsnitt bi m hooch liggt de ströme jubba un shabeelle ehre borns liggt in äthiopien denn fleet se dör somalia sien süden un dör de somali wösten un münnt in den indischen ozean de küst is bi km lang in somalia speelt de monsun en rull dat ganze johr över is dat heet regen fallt bloß hen un wenn mol man dröögtieden gifft dat stadig wedder in de bargen un an de küst is dat küller man suß liggt de temperaturen över dag bi bit c vunwegen den süüdwestlichen monsun is in de tied vun mai bit oktober in de gegend vun mogadischu dat klima tämlich mild vun dezember bit februar hen is dat klima wedder mild dütmol vunwegen den noordöstlichen monsun in de so nömmte tangambili tied twuschen de beiden monsunen oktober bit november un märt bit mai is dat heet un natt gröttere städer in somalia sünd mogadischu hargeysa merka berbera boosaaso un kismaayo dat kann nich seggt weer wo veel somaliers dat nipp un nau gifft dat volk is to n lesten mol in de er johren tellt wurrn nu gifft dat ganz verschedene tahlen de hüde nömmt weert dat langt vun bit inwahners de vereenten natschonen gaht man bloß vun mio inwahners ut hüdigendags leevt bi vun all somaliers as nomaden bi sünd buern se sitt in de fruchtborsten gegenden vuun dat land twuschen de ströme shabeelle un jubba de rest vun bi leevt in städer enn sünd mehr as mio somaliers vun huus un hoff jaagt wurrn somalia is lange tied as en land ankeken wurrn wo dat nich veel ünnerscheden geev mank de inwahners all kemen se so dach man vun datsülvige volk vun de somali man siet den börgerkrieg is düütlich wurrn dat dat unbannigen striet mank de verscheden clans vun de somali un ok mank de somali un minnerheiten sunnerlich in süüdsomalia gifft dat bedüdenste un gröttste volk sünd de somali se siedelt ok in oost äthiopien somali region dschibuti un noordoost kenia so as dat hüdigendags utsütt stammt se vun verscheden völker af de sik vermischt hefft as vun afrikaansche kuschiten vun arabers un persers för politik un sellschop in somalia sunnerlich wichtig is dat clansystem vun de somali wohrschienlich is dat tostanne kamen unner indruck vun de stamm sellschop bi de arabers över sien vadder siene linie höört jedeen somali to en stamm oder clan de fiev groten clanfamilien oder stämm aabiil sünd as echte somali oder samaal gellt de dir de darod de isaa un de hawiye se leevt as nomaden de rahanweyn weert as unechte somali oder as sab ankeken se leevt as buern un blievt up huus un hoff sitten dorüm gellt se just so as en reeg vun minnerheiten bi en deel vun de samaal nich so veel as de annern un mütt in de sellschop ok nadelen hennehmen jeden vun düsse clanfamilien oder stämm fallt ut neen in en unbannige tahl vun subclans un geslechter somali reer wat lüde ut oder kinner vun bedüden deit dat sünd denn jummers en paar hunnert bit dusend mannslüde bi vun de inwahners tellt nich to de somali dor höört de verscheden völker vun de swarten in süüdsomalia to alltohopen weert se vun de somali jarir kruushaar harthaar nömmt siet de er johren sünd se as bantu vun somalia bekannt to n deel stammt se vun slaven af de dor in dat johrhunnert hensleept wurrn sünd bi annere gruppen as de shidle kann dat ok angahn dat se vun inwahners ut somalia afstammt de dor vör de somali leevt harrn wichtigste spraak in somalia is dat somali egen naam af ka soomaali ga dat is en oostkuschitische spraak ut den twieg vun de kuschitischen spraken dor höört dat mit to de afroasiaatschen spraken um un bi mio minschen in somalia un umto snackt somali ok meist all minnerheiten in somalia snackt somali as spraken vun hannel un bildung weert ok araabsch un vun de kolonialtied af an engelsch un italieensch bruukt en lüttjen deel vun de somaalschen bantu hett de bantuspraak zigula bi behollen lange tied is somali bloß man mündlich wietergeven wurrn eerst is en standardspraak un en schrift för dat somali utarbeit wurrn de regeerung unner siad barre hett dat denn to e amtsspraken maakt grundlaag för dat standardsomali is de dialekt maha tiri maxaa tiri ween de sunnerlich in n norden snackt warrt de annere grote twieg vun dat somali is maay wat in n süden snackt warrt denn gifft dat noch en reeg vun dialekten in de vörlopige verfaten vun sünd as offizielle spraken somali maay un maha tiri un araabsch fastleggt wurrn dorto as arbeistspraken noch engelsch un italieensch um un bi vun de jungs un vun de deerns gaht na school de inwahners vun somalia höört bi to den islam to dor höört se to den twieg vun de sunniten bi un dormank wedder to to de schafiiten un to vun de hanafiten dat gifft bloß man en ganz lüttje tahl vun christenlüde meist höört se to de äthiopisch orthodoxe tewahedo karken nigeria amtlich up engelsch federal republic of nigeria is een bundsstaat in westafrika he grenzt an benin niger tschad un kamerun mit wieten afstand is nigeria dat land mit de meisten inwahners in ganz afrika johrelang hett dat dor en militärdiktatur geven man nu versöcht dat land en demokratie up to boen un ok mit de weertschop up e been to kamen dat gifft grote eerdööl reserven man bither to hett nigeria de noch nich bruukt um gegen de armoot in dat land an to gahn korruptschoon gewalt un striet mank verschedene völker sunnerlich twuschen den muslimschen norden un den christlich animistischen süden sünd de hauptsächlichen grünn dat de inwahners vun nigeria jummers noch keen beter leven föhren könnt de hööftstadt is vun af an nich mehr lagos man abuja nigeria liggt an den atlantik un is bi km groot vun oost na west sünd dat bi km vun noord na süden to sünd dat bi km in n süden vun dat land löppt de dannige nigerstroom na süüdoost to un flutt mit sien nevenstroom benue tohopen de na süüdwesten hen strömen deit tosamen münnt se in dat nigerdelta in den golf vun guinea dat nigerdelta is bi km groot de km lange küstenstriepen an den golf vun guinea wiest sunnerlich lagunen so as in n westen de laguun vun lagos un mangrovenbröök up an n gröttsten is he in dat nigerdelta fröher hett dat na dat land to en gördel vun bi km mit troopschen regenwoold geven man de is hüdigendags wiethen afneiht nu wasst dor sekundäärwoold wieter na norden to gifft dat natte middle belt un dröge savannen in n osten vun nigeria liggt dat hoochland vun dat bauchiplateau dat liggt bit to m hooch düt hoochland is de eenzige gegend in nigeria de to de matige klimazone tohöörn deit de hööchste barg is de chappal waddi he is m hooch un liggt in dat bargland an de grenz na kamerun sunnerlich twee klimazonen regeert in nigeria in n süden is dat natt un heet as in de tropen dat regent veel in de regentied de vun april bit oktober duurn deit de fochtigkeit in e luft liggt över dat ganze johr hen bi bit in n süden vun nigeria is dat in n döörsnitt bi c warm ok in e nacht warrt dat nich veel küller in noordnigeria regeert en wöstenklima dor is dat heeter as in n süden man dat regent minner regentied is ok hier vun april bit oktober man nich so dull as in n süden dröge tied mit gor keen regen gifft dat vun november bit märzmaand de harmattan wind bringt dröge un heete luft ut de sahara in n norden kann dat bit hen to c heet weern man de luft is nich so lurig un so kann een dat beter utholen sunnerlich in n süden gifft dat bannig vele städer is taxeert wurrn dat dat in nigeria mehr as hunnert städer mit mehr as inwahners gifft dormank acht städer mit mehr as ene million inwahners de mit afstand gröttste stadt is lagos mit millionen inwahners annere städer sünd sind kano inwahners ibadan inw kaduna inw un port harcourt inw dat volk is dat leste mol tellt wurrn vun n bit märz dor is bi rutkamen dat in nigeria alltohopen bi millionen lüde leevt dorvör is dat volk tolest tellt wurrn dormols harrn dor millionen lüde leevt in n döörsnitt weert de mannslüde in nigeria johre oolt un de froenslüde up dusend inwahners weert kinner boren un lüde starvt de gröttsten völker in nigeria sünd de hausa un de fulbe dorto de yoruba un de ibo de hefft in dat land ok an n meisten to seggen tohopen maakt hausa un fulbe bi vun de inwahners ut bi de yoruba sünd dat un bi de ibo dor kaamt denn noch um un bi to n deel luerlüttje völker hento dormank sünd de ijaw de kanuri de ibibio de tiv un de umon toeerst hett de britsche kolonialmacht later hett de regeerung vun dat unafhängige nigeria düsse lüttjeren völker nich mitbestimmen laten un woll keen macht afgeven de regeerung vun nigeria hett tomeist in de hannen vun hausa un yoruba legen enkelte völker sünd dor gegenan gahn dat se bi de politik nix to seggen hebben schullen un dat de grundlagen vun ehr leven in n dutt maakt wurrn sünd u a dör dat bohren na eerdööl al hett dat en upstand vun de tiv geven wo bit to lüde bi umkamen sünd in den muslimschen norden weern de christlichen tiv vun de hausa fulani unnerdrückt wurrn unner annern mössen se mehr stüürn betahlen snackt weert sunnerlich yoruba hausa un igbo un denn noch en paar hunnert annere spraken alltohopen sünd dat spraken dormank edo amtssprake is engelsch schrieven un lesen könnt mannslüde froenslüde stand in nigeria gifft dat en unbannige masse vun religiöse gruppen un sekten vun de nigerianers sünd muslimen bi sünd christenlüde de annern öövt en vun de naturreligionen ut man twuschen naturreligion christendom un islam in ehre lokalen unneraarden glippt de lüde ok slank hen un her ganz düütlich sünd de grenzen dor nich jummers ut grünnen vun de religion is in delen vun nigeria dat impen gegen kinnerlähmung verbaden sünd twee drüddel vun de polio kranken in de ganze welt dorüm nigerianers ween dormols mössen de behörden vun dat land mit de imperee en enne maken vunwegen dat musliemsche geistliche künnig maakt harrn vun dat impen würrn de lüde unfruchtbor so hett sik de kinnerlähmung ok in de naberlänner utbreedt dat hett allerhand unruh in t land geven veel gewalt is bruukt wurrn un ok an de wahlen is rümfummelt wurrn so hett dat militär de macht övernahmen un en enne maakt mit de republiek an n mai hett in n süüdosten de republiek biafra ehre unafhängigkeit utropen dor is dat üm to den biafra krieg kamen de to enne gahn is is de militärdiktater yakubu gowon vun general murtala mohammed verjaagt wurrn man de is al sess maanden later bi en putsch ümbröcht wurrn nu weer olusegun obasanjo an e reege he harr dat up demokratie afsehn un hett de macht afgeven an präsident shehu shagari de bi zivile wahlen wunnen harr in de er johren hett dat en massiven öölboom geven nigeria is de gröttste exporteur vun eerdööl in ganz afrika wurrn enne is shagari siene republiek umsmeten wurrn general muhammadu buhari hett sik an de macht puscht man dat duer nich lang bit general ibrahim babangida em aflööst hett babagida hett bit regeert in de tied vun siene regeerung is dat mit de korruptschoon jummers uader wurrn eerst scholl dat up mehr demokratie utlopen un en republiek scholl utropen weern man dor is nix vun wurrn babagida hett verklaren laten dat de wahlen nich gellen döen amenne hett de militärdiktater sani abacha de macht an sik reten he hett en vun de meist brutalen militärdiktaturen in nigeria siene geschicht upboot u a sünd dormols de ogoni nine ken saro wiwa an e siet maakt wurrn vundeswegen is nigeria foorts ut den commonwealth of nations utslaten wurrn abacha is storven folgt is em abdulsalami abubakar he hett sik dor fix an maakt de demokratie in dat land wedder her to stellen dor harr he dat bi up afsehn dat nigeria wedder as liddmaat in de internatschonale sellschop vun staten upnahmen weern scholl is de vörmolige militärpräsident olusegun obasanjo as eersten präsidenten vun de republiek unner eed nahmen wurrn is he bi wahlen de avers ümstreden weern för en tweete amtstied noch mol wählt wurrn na buten hen hett de republiek allerhand schaden ut de tied vun de abacha diktatur wedder goot maakt so is dat land wedder upnahmen wurrn in den commonwealth man na binnen hen gifft dat in dat land bit up düssen dag jummers starke unruh kenia ipa kenia swahili engl kenya ipa knj kinj is en land in oostafrika dat grenzt an den sudan äthiopien somalia tansania uganda un an den indischen ozean dör zentral middel kenia löppt dat rift valley dör dat is en deel vun den graven vun oostafrika de hööchste barg vun dat land is de batian he höört to dat mount kenya massiv to un is m hooch an de km lange küst liggt siedland bi m över nn vör de küst finnt sok in de see korallenbänk de längsten strööm vun kenia sünd de tana de athi un de kerio kenia kann indeelt weern in twee klimazonen in dat hoochland wat höger liggen deit as m gifft dat regentieden vun april bit juni un vun oktober bit november regen gifft dat tomeist an n namiddag an n avend oder to nacht de nachten sünd man tämlich küll in düsse gemarken is dat an n küllsten in n juli un august wenn de temperatur dalgeiht bit up c an n warmsten is dat in n januar un februar wo de temperatur kladdern deit up bit c de fochtigkeit in e luft liggt bi in nairobi is dat in n juni bi bit c warm un in n februar bi bit c in n dörsnitt gifft dat in nairobi över dat johr hen bi mm nedderslag an dat victoriameer is dat veel warmer un dat regent to n deel för dull de annere klimazone is de küst dor liggt de temperaturen twuschen un c un de fochtigkeit in e luft liggt bi an n meisten regen gifft dat vun april bit juni an n dröögsten is dat in n januar un februar an n warmsten is dat in n januar bit mai un denn wedder vun oktober bit dezember in dat johr hefft in kenia bi mio inwahners leevt dor liggt kenia mit up den platz mank alle länner up de eer in n dörsnitt weert de kenianers bi johre oold de meisten inwahners vun dat land höört to de bantu völker kikuyu luhya kamba un kisii de kikuyu sünd mit bi vun de inwahners vun kenia dat gröttste volk in t land bavenhen gifft dat ok völker de to de niloten un to de hamito niloten torekent weert to düsse völker höört de kalenjin luo massai samburu un iteso to amenne sünd in kenia ok lüttjere volksgruppen to finnen as de el molo njemps un rendille se höört to de kuschiten de toeerst in dat land leevt harrn de el molo an den turkanameer sünd man bloß noch bi lüde un mischt sik mit de völker dor umto dat duert woll nich mehr lang denn sünd se nich mehr to finnen in n nordosten vun kenia wahnt tomeist somali vun de jüngere geschicht her kolonialtied leevt natüürlich ok europäers in kenia se stammt to n groten deel ut grootbritannien wenn een de dialekten un de indischen spraken torekent tellt de linguisten in kenia nipp un nau spraakvarianten tohopen de wichtigsten spraken vun de alltohopen volksgruppen in kenia sünd bi vun de inwahners vun kenia sünd christenlüde dormank anglikaners kathoolsche bi orthodoxen un anhängers vun allerhand afrikaansche karken tominnst vun de kenianers sünd heiden un hoolt sik an en inheemsche naturreligion bi sünd muslimen sunnerlich sunniten de somali de in dat ööstliche viddel vun kenia leevt maakt um un bi de hälft vun all muslimen in t land ut de gröttsten städer sünd stand januar ut fossilen de in oostafrika funnen wurrn sünd kann een sehn dat in de doren gemarken al vör üm un bi mio johren so n aart vun minschen rumlopen sünd ut funnen ut de jüngste tied an dat turkanameer kann slaten weern dat minschenhaftigen as homo habilis un homo erectus al in de tied vör mio bit mio johren in kenia leevt hefft vör mehr as johren is an dat victoriameer de urewe kultur upkamen de lüde kennen al techniken vun iesensmelten un leven vun bueree veehtucht un jagd de moderne geschicht vun de länner vun kenia fangt in dat johrhunnert an as arabers sik an de oostküst ansiedeln doot is vasco da gama na kenia henkamen kooplüde ut portugal hefft sik denn in dat johrhunnert an kenia siene küsten dallaten bit se wedder vun de arabers verdreven wurrn sünd hefft de düütschen in de länner vun den sultan vun sansibar en protektorat inricht is denn de british east africa company ankamen de düütschen hefft sik up striet mit de briten nich inlaten un hefft bott maakt un dat land an de briten övergeben dor is helgoland bi in n tuusch an dat düütsche riek kamen vun oktober bit dezember hett de nootstand regeert in kenia dat keem vun den mau mau upstand gegen grootbritannien her hett dat noch unner de briten wahlen geven de kenya african national union vun jomo kenyatta hett wunnen un de regeern stellt an n dezember is kenia unafhängig wurrn kenyatta is präsident wurrn as he storven is keem daniel arap moi de veer mol wedder wählt wurrn is an n anfang vun de er johren hett dat striet mank de volksgruppen geven dor sünd dusenden bi dootmaakt wurrn un teindusenden hefft ehre wohnungen verloren is moi noch mol wedder wählt wurrn man an n dezember güng dat nich mehr de wahlen hett denn de anföhrer vun de oppositschoon wunnen dat weer mwai kibaki an n dezember is he noch mol wählt wurrn sien gegenspeler weer de baas vun de oppositschoon raila odinga kibaki is vörsmeten wurrn bi de wahlen scholl bedrog in t speel ween hebben un dor hett dat allerhand lawei geven bi lüde sünd dorbi ümkamen eerst an n april kunn de nee regeern ehre arbeit upnehmen dat is nu en kompromiss regeern mit kibaki as präsident un odinga as premierminister tansania amtlich vereenigte republiek tansania is en land in afrika de naverlänner sünd kenia mosambik malawi sambia de demokraatsche republiek kongo burundi un uganda in n oosten grenzt dat land an den indischen ozean in dat johr is tanganjika vun grootbritannien unafhängig wurrn tanganjika is de deel vun dat hüdige tansania de up dat faste land liggt mit de insel mafia dorbi an april hett sik tanganjika tohopenslaten mit sansibar de naam vun düt nee land is tostannkamen as de anfäng vun de naams tanganjika un sansibar mit dat enn vun dat woort azania tohopenknütt wurrn is in tansania leevt bi mio inwahners se snackt mehr as verscheden spraken meist bantuspraken man ok nilootsche un kuschitische spraken dorto araabsch de hööftstadt is dodoma sitt vun de regeerung un ok gröttste stadt vun dat land is daressalam natschonalfierdagen sünd de april dag vun de union tussen tanganjika un sansibar und de dezember dag vun de unafhängigkeit van de engländers dat faste land vun tansania besteiht ut siedland an e küst wat bit km breet is un wo tropische planten up wassen doot dorto ut de massai savann in n norden de vun bit hen to m hooch is un dat hoochplateau in n süden dat bit an den malawisee henrecken deit un de bit m hooch liggen deit de grote afrikaansche graven röögt tansania in n westen an un de oostafrikaansche graven löppt midden dör dat land dör dor hannelt sik dat um gemarken bi de vunwegen de platentektonik jummers wedder upbreken doot tügen vun dat wat dor geologisch los is sünd unbannige kraters un vulkanen as de mount rungwe m de mount meru m un de hööchste barg vun afrika de kibo m tansania grenzt an de dree gröttsten meeren vun afrika dat sünd dat viktoriameer in n norden dat tanganjikameer in n westen un dat malawimeer in n süden in n norden vun dat land liggt ok de famose serengeti massai spraak wiet land dat is een vun de ganz bekannten natschonalparks in afrika in en groten deel vun tansania gifft dat natt un dröögsavannen mit schirmakazien un apenbrootböme halfwösten un siedland to n deel mit mangrovenbröke maakt den rest vun dat land ut langs de siedlänner an de küst regeert en tropisch klima wieldes in de bargen in n norden süden mbeya range poroto bargen livingstone bargen kipengere bargen kitulo plateau un in n westen en matig klima regeern deit in n noordosten vun dat land nich wiet af vun de grenz na kenia hen reckt sik de hööchste bargblock vun afrika hooch dat is de kilimandscharo den siene hööchste stäe de uhuru peak up den barg kibo is m in tansania wasst de tahl vun inwahners unbannig en fro kriggt in n dörsnitt bi kinner in n momang sünd bi vun de inwahners unner johre oolt vundeswegen is dor vun ut to gahn datt dat ok wieterhen mehr weert wiethen mutt avers ok rekent weern mit en grote tahl vun doden vunwegen dat veel lüde in dat land ganz arm sünd un ok aids tämlich faken vörkummt in tansania weert verscheden spraken snackt prozent vun de inwahners snackt bantuspraken anners weert ok noch nilootsche spraken kuschitische spraken khoisan un sunnerlich up sansibar araabsch snackt dat gifft keen amtssprake de de jure fastleggt wurrn is man de natschonalspraak is swahili düsse spraak warrt ok as lingua franca bruukt to tieden vun de düütsche kolonie hett de verwaltung sik dorachter klemmt dat en landesspraak bruukt weern scholl dat weer dormols swahili in de tiedne vun de britsche kolonie is engelsch de amtssprake ween man hüdigendags warrt düsse spraak in opentlichen deenst in dat parlament un in de regeerung nich mehr bruukt dor höört tansania to de roren staaten in afrika mit wo inheemsche spraken gegen de kolonialspraak över hüdigendags wichtiger wurrn sünd engelsch is avers jummers noch de spraak de bi de högern gerichten vör gericht bruukt warrt in en wiedern sinn is dat dor denn doch noch en amtspraak mit na de offizielle spraakpolitik vun tansania so as de künnig maakt wurrn is is swahili de spraak vun sellschop un politik vun de grundscholen un vun de bildung för de groten man dat engelsche is de spraak för de högern scholen för de universitäten för de högern gerichten un för de technologie bi bit vun de inwahners vun tansania hoolt sik an de christlichen gloven de meisten dorvun sünd kathoolsch un just so veel so warrt taxeert sünd muslimen in dat binnenland leevt meist christenlüde in n norden an de küst un langs de vörmoligen karawanen straten leevt meist muslimen up sansibar sünd dat bi vun de inwahners de kathoolsche kark in den süden vun dat land is präägt vun benediktiners de dor de misschoon bedreven hefft un ok sess klosters unnerholen doot vunwegen de koloniale tied speelt ok de evangeelsch luthersche kark un de herrnhuters moravian church en bannige rull dor kaamt denn noch de anglikaners un de africa inland church to de vun kenia her röverkamen is allerhand infloot up de evangeelschen karken hett de walokole grupp east africa revival harrt de is in de lesten johren ok en goden ackergrund ween för de charismatikers un pingstkarken de dor allerwegens upkamen sünd överall gifft dat ok noch resten vun de olen religionen ut afrika mit sien animismus vun de er johren af an is dat as en problem ankeken wurrn wat över de religion vun de inwahners to seggen wenn dat volk tellt warrt warrt dorüm ok nich mehr fraagt wat for n gloven de lüde hefft lange tied is seggt wurrn dat weer woll en drüddel christenlüde en drüddel muslimen un en drüddel heiden de in dat land leven döen so seggt dat hüdigendags noch britannica online sien grund hett dat woll dor in harrt dat dor keen striet upkamen scholl to lesen steiht faken dat de gruppen vun christenlüde un muslimen liek groot sünd un de grupp vun de heiden lüttjer wurrn is to n deel warrt ok seggt dat mol de christenlüde mol de muslimen mehr sünd en musliemsche mehrheit seht anners dat justso de new york times world almanac random house weltaltlas lännerlexikon un dat muslimen christen annere en paar mol warrt ok taxeert dat tominnst up dat faste land en christliche mehrheit in tansania tohuse is so u a muslimen christen muslimen christen time almanac powered by encyclopaedia britannica muslimen christen meyers lexikon online an n märz instellt muslimen christen harenberg aktuell un spiegel jahrbuch muslimen christen de mannslüde in tansania könnt dor mit reken dat se in n döörsnitt johre oolt weert bi de froenslüde sünd dat johre bi kinner de boren weert gaht söögkinner dood kiek bi söögkinnerstarven un bi mudders de en kind kriegt starvt kiek bi mudderstarven bi vun de geborten gifft dat medizienschen bistand vun de froenslüde hefft moderne verhütungsmiddel to hand dat warrt annahmen dat bi vun de groten inwahners in tansania sik mit hiv ansteken hefft stand al to jesus siene tied sünd de gemarken an de küst vun tansania deel vun den internatschonalen feernhannel ween dör seilschepe weren se mit dat rode meer verbunnen so vun dat bit johrhunnert hett sik de kultur vun de swahili an de küst utbreedt dor is en keed vun steder langs de küst bi tostanne kamen de vun den islam präägt weern se recken bit na dat hüdige mosambik hen in dat hüdige tansania is vun dat bit to n johrhunnert kilwa kisiwani de gröttste oort ween denn sünd vun süden her de portugesen na oostafrika kamen un hefft dor statschonen för ehren hannel mit indien inricht dor hefft se den vörigen hannel duchtig mit dör nanner bröcht as de portugesen ut de küstenstreken vun kenia un tansania afdrängt wurrn weern hett oman dor an de küsten dat seggen harrt vun dat johrhunnert af an hett düsse küstenzivilisatschoon ok up dat binnenland bannigen infloot utöövt dat keem vun den karawanenhannel un vun den slavenhannel her de dor mit bi weer in dat johrhunnert het de sultan vun oman siene hööftstadt na sansibar henleggt dor hett he noch mehr macht utöövt an de küst un ok in dat achterland in dat binnenland hett vun af an en düütsche kolonialsellschopp rechten up delen vun dat land in e hand kregen dor is denn de kolonie düütsch oostafrika vun wurrn dor höör dat hüdige faste land vun tansania mit to man ok noch ruanda un burundi later sünd düütsche schutztruppen na tansania henkamen in den eersten weltkrieg hefft sik düsse düütschen truppen unner paul von lettow vorbeck mit hölp vun ehre inheemschen askaris veer johre lang in en aart vun guerillakrieg gegen de brittschen truppen holen amenne is de kolonie denn avers doch vun engelsche un belgische truppen innahmen wurrn un denn unner de winners updeelt wurrn dat faste land is as tanganyika territory an grootbritannien övergeven wurrn un as mandat vun den völkerbund na den tweeten weltkrieg vun de uno verwaltet wurrn an n dezember is tanganjika unafhängig wurrn vun grootbritannien nadem ok sansibar sien unafhängigkeit an n dezember verklaart harr duer dat nich lang un tanganjika tan un sansibar san hefft sik tohopenslaten un an n april de vereenigte republiek tansania grünnt eersten staatspräsident is julius kambarage nyerere vun de tanganyika african national union tanu wurrn he hett ok den vörslag maakt datt de tanu un de afro shirazi party asp vun sansibar tohopengahn sünd to de chama cha mapinduzi kort ccm up platt partei vun de revolutschoon nyerere un siene mackers harrn dat dor up afsehn en sozialistische sellschop in tansania up to boen de staat hett vundeswegen de bänke dalslaken land umverdeelt un de bildung reformeert nyerere wull up en sunnerlichen afrikaanschen sozialismus up to un hett sik dor bi afgrenzt vun den sozialismus in de aart vun de sowjetunion dor sünd em de lüde nich noog bi to woort kamen för dat sozialistische ummuddeln vun tansania scholl veel mehr de ujamaa dat vörbild afgeven dat is de dörpsgemeenschop wo allens in maakt un verdeelt warrt man dat hett nich klappt düsse ujamaa ut to breden up de produktschoon vun dat ganze land un so güng dat mit de weertschop bargdal as dat denn ok noch mit dat umto vun de weertschop slechter wurrn is is denn ok de ganze plaan vun nyerere mit den sozialismus över kopp gahn hett he bott geven as staatspräsident un as vörsitter vun de partei is he storven tansania is en präsidialrepubliek de präsident de in allgemeene wahlen för fiev johre wählt wurrn is bestimmt de politik he sett den premierminister un de ministers vun dat kabinett in ofschoonst de verfaten vun af an garanteern deit dat en reeg vun parteien mitmaken dröövt hefft de parteien vun de oppositschoon up dat faste land nich veel to mellen bi de wahlen to dat parlament vun un hett de partei ccm vun den dormoligen staatspräsidenten benjamin mkapa över vun de stimmen kregen in de partei hett dat denn en dannigen striet bi de utwahl vun de kannedaten för geven man bi de wahlen hett de ccm denn wedder de mehrheit kregen mit düsse wahl hett jakaya kikwete dat amt vun den staatspräsidenten övernahmen an den präsidenten siene siet steiht de viezpräsident in n momang is dat ali mohamed shein offiziell warrt he as kikwete sien stellvertreder ankeken man an un for sik hett he nich veel to mellen ministerpräsident is vun af an esward lowassa he hett frederick sumaye aflööst de dat vun af an ween weer na de wahlen vun sünd de parteien vun de oppositschoon upspleten veel kraft stickt dor nich mehr achter wieldes de ccm över dat ganze land hen ehre organisatschoon upboot hett is vun de oppositschoon nich veel to sehn bloß an de paar stäen wo se stark is sütt dat en beten anners ut dat sünd bi de cuf sansibar un de kuntreien mit en starken infloot vun den islam an de küst bi de tanzania labour party tlp un chadema de region kilimandscharo un bi de udp tentraltansania beide wahlen de bitherto unner verscheden parteien dörföhrt wurrn sünd is vörsmeten wurrn dor weer bannig an rumfummelt wurrn sansibar hett binnen de union en spezielle autonomie unner annern gifft dat dor en egen parlament en egen regeerung un en egen präsidenten dat is vun dat johr af an amani abeid karume ok in sansibar is in n oktober en nee parlament wählt wurrn anners as up dat faste land hett de ccm in sansibar nich de macht in e hand hier is de sellschop upspleten in twee liek grote lagers dat een sünd de anhängers vun de partei vun de regeerung ccm dat anner sünd de folgslüde vun de partei vun de oppositschoon civic united front chama cha wananchi cuf tansania is updeelt in regionen vun de verwaltung togo pdt frz is en land in westafrika un liggt an den golf vun guinea togo grenzt in n westen an ghana in n osten an benin un an burkina faso in n norden bit to n eersten weltkrieg is dat land en düütsche kolonie ween kiek bi togoland dornah hett dat denn to frankriek tohöört meist veertig johre lang hett de präsident gnassingb eyadma dat land ganz alleen regeert un präägt as he storven is hefft se de verfaten bi siet schaven un sien söhn faure gnassingb to n neen präsidenten maakt dor hett dat denn avers internatschonalen druck geven un in dat land is dat unruhig ween bit de tostänn wedder mit de verfaten övereenstimmen döen de wahlen hett gnassingb denn wunnen man de oppositschoon un ok de europääsche union hefft em vörsmeten he harr dor duchtig an rumfummelt un de wählers anscheten jummers noch sund en paar dusend flüchtlingen ut togo in dat utland in den human development index steiht togo up den vun plätz de hööftstadt vun togo is lom in n togo gifft dat fief regionen un dat sünd de la kara des plateaux des savanes centrale un maritime mank de groten länner in afrika is togo mit siene km man lüttj dat gifft dor bloß en paar länner de noch lüttjer sünd vun noord na süden sünd dat bi km man vun west na oost hen is dat land bloß bi bit km breet vun dat land sünd woold sünd ackerland un bi sünd weideland de grenz is alltohopen km lang dor höört km vun to de grenz na benin to km to de grenz na burkina faso un km to de grenz na ghana hen de küst is km lang vun ehre lagunen un sandstränn mit de palmen de dor wassen doot reckt dat uatchi plateau bit na dat högere tafelland hen de togo bargen loopt vun dat binnenland noordööstlich bit na benin in n süüdwesten wasst dor woold up in de siedlänner in n norden un süden regeert de savann mit antilopen un elefanten de hööchste barg in t land is de mont agou mit siene m hööchde de langste stroom is de mono he is bi km lang un löppt vun noord na süüd över km hen is he as waterstraten to bruken dat klima in togo is över dat ganze johr hen tropisch natt in n norden meist savannenklima in n döörsnitt liggt de temperatur in n norden bi c un an de küst bi c in de nacht is dat nich veel küller sunnerlich heet warrt dat in n februar un märz in dezember un januar weiht de harmattan vun norden her un bringt stoff mit in n norden gifft dat vun mai bit oktober en regentied an n meisten pladdert dat in n august denn is dat ok an n küllsten wenn dat in de middagstied bi c warrt in n januar is de luft besunners dröge mit bi waterandeel in n döörsnitt is dat in togo sien norden bi c warm in n märz warrt dat unbannig heet un de temperatur in de middagstied liggt bi c in n süden gifft dat twee regentieden vun april bit juni un vun september bit november an n meisten pladdert dat in n juni un in n oktober sunnerlich heet is dat in n märz dor liggt de temperatur an n middag bi c in n juni liggt de waterandeel vun de luft bi an n dröögsten is dat in n dezember an n küllsten in n august denn is dat in n döörsnitt so bi c warm togos siene gröttsten städer sünd stand januar lom inwahners sokod inwahners kara inwahners kpalim inwahners un atakpam inwahners dat gifft woll bi bit minschen de börgerlüde vun togo sünd se weert in de mehrtahl togoers nömmt oder ok togolesen wat ut de franzöös sche spraak herkümmt en inwahner vun togo kann dor up reken dat he in n döörsnitt bi johre oold warrt dat is de hööchste tahl in ganz westafrika bi de mannslüde liggt se bi johre bi de froenslüde bi johre dat de togoers in n döörsnitt nich noch öller weert liggt sunnerlich an de hoge tahl vun n kinnerdood mit in togo kümmt de klassische inwahnerpyramied tostann um un bi de hälft vun de inwahners is unner johre oold jedet johr kaamt dor prozent to taxeert för bannig veel lüde wannert vun n lann weg na de städer to man dor gifft dat just unner de jungen lüde en barg vun arbeitslosen dat weert ok jummers mehr sunnerlich de jungen mannslüde gaht denn ok na dat utland un wüllt dor en arbeit in europa oder in noordamerika finnen bi de lü in togo gifft dat en tosamenleven in sellschapen un de gröttsten völkers in togo sünd in togo gifft dat bannig veel verscheden völker un spraakgruppen de to n deel nich veel mit nanner to kriegen hefft düsse völker sünd ganz verscheden groot mol höört dor bloß en paar hunnert lüde to mol sünd dat en paar millionen minschen vun de unafhängigkeit vun togo af an is dat för de inwahners jummers wichtiger wurrn dat se meent se höört to en sunnerlich volk to sietdem hett dat jummers wedder striet twuschen de völker geven de wichtigsten volksgruppen sünd ewe um un bi tem akebou gurma un yoruba bi vun de inwahners stammt ut europa oder noch annerwegens vun af to de grupp vun de togolesischen minnerheiten de hier nömmt warrt höört lüttjere volksgruppen ut togo un annere minnerheiten tomeist ut togo siene naberlänner nich bloß ewe kabiy un verschedene kwa un gur spraken weert in togo snackt man bovento noch de amtsspraak franzöös sch dor kaamt denn noch de spraken vun de togo restvölker to as de akebou un en reeg vun annere to wat for n unnerscheedliche spraakfamilien de tohöörn doot is noch nich ganz klaar en list vun de levennigen spraken vun togo wiest alltohopen spraken vunwegen den hannel man ok vunwegen de migratschoon weert in togo ok spraken ut de naberlänner snackt as akan ut ghana un yoruba ut nigeria um un bi de hälft vun de inwahners vun togo sünd heiden un hoolt sik an ehre naturreligionen bi sünd muslimen meist vun den twieg vun de sunniten un bi hoolt sik an en christliche kark sunnerlich an de küst gifft dat ok en paar lüttje jöödsche gemeenden togo is vun af an en präsidialrepubliek ween vun dor af an hett de dormolige präsident gnassingb eyadma as en diktater över dat land regeert in dat johr hett avers de internatschonale druck dor för sorgt dat en liberale verfaten utarbeit weern möss to de de oppositschoon ok tostimmen möss dat parlament driggt den naam vun en assemble nationale natschonalversammeln liddmaten höört dor to all fiev johren warrt dat wählt just so warrt de staatspräsident all fiev johren direktemang wählt hüdigendags hannelt sik dat dor um es faure gnassingb bi he is den vörmoligen diktater sien söhn in dat parlament sünd bi de wahlen vun vun de sitten an de rassemblement du peuple togolais rpt gahn dat weer den dormoligen präsidenten gnassingb eyadma siene partei is edem kodjo to n premierminister maakt wurrn he is vörsitter vun de convergence patriotiue panafricaine cpp dor hefft sik en reeg vun lüttjere parteien vun de oppositschoon in tohopenslaten in n september is he as premierminister aflööst wurrn vun yawovi agboyibo an n dezember hett präsident faure gnassingb den politiker komlan mally to n premierminister beropen de hett avers al an n september bott geven an n dezember hett gnassingb denn gilbert houngbo to n premierminister maakt dat milität weer in de verleten johren nich bloß dor vunwegen de verdeffendeern vun t land man hett sunnerlich ok in de binnenpolitik vun togo en rull speelt gnassingb eyadma konnt sik bloß dorüm johre an de macht hollen vunwegen dat dat militär sik dor mit putschen un annere aktschonen achter klemmt hett organisatschonen de sik mit de minschenrechten befaten doot meent dat milität in togo stünn dor in tosamenhang mit wenn de minschenrechten in dat land mit fööt pedd weert för de upgaven vun dat militär hett togo bi vun dat bbp upbröcht stand de staat vun togo is updeelt in fiev kuntreien vun de verwaltung de weertschop vun togo is afhangig vun de landweertschop as de produktschoon de anbo vun planten un de tucht vun veehtüch vun togos bruttosoziaalprodukt utmaken togo is en tropisch land un de landweertschop is bannig vun regen afhangig mosambik mozam bik mozam bk portugeesch moambiue musm bik is en land in süüdoost afrika mosambik is siet den november liddmaat vun den commonwealth natschonalfierdag is de juni unafhangigkeitsdag mosambik liggt an n indischen ozean twüschen den un den süüdlichen bredengrad dat land grenzt an tansania malawi sambia simbabwe süüdafrika un swasiland över de straten vun mosambik kummt man na den inselstaat madagaskar langs de km lange küst liggt en breet kütensiedland in n süden maakt dat den gröttsten deel vun dat land ut man vun de sambesmünnen af an warrt dat na norden to wat smaller achter de küst kladdert dat land in stopen rup bit to dat tafelland vun dat hoochfeld dat liggt bi m hooch de hööchste barg is de monte binga in de provinz manica mit m he liggt an de grenz na simbabwe to de tahlrieken ströme vun dat land fleet ut de hoochlänner na osten to in de straten vun mosambik rin de gröttste mank jem is de sambesi de bövere sambesi warrt upstaut to n cabora bassa damm annere grote strööm sünd de rovuma wat de grenzstroom na tansania hen is de save un de limpopo dat malawimeer is en deel vun de grenz mit malawi düt meer flutt af in den shire de in den sambesi münnen deit in de welt steiht mosambik mit siene km up platz vun de gröttsten länner vun t land sünd woold un buschland sünd ackerland un wischen un weiden dat land is vun noord na süden to km lang man vun oost na west bloß bit km breet de grenzen vun mosambik sünd km lang dor sünd km vun grenz to malawi km grenz na süüdafrika km grenz na swasiland km grenz na tansania km grenz na sambia un km grenz na simbabwe in mosambik gifft dat besunners de dröögsavann mit dröög grasland un en paar dröge wolden to n deel smiet de böme in de savannen ehre blöer in de dröge tied af un weert bi de regentied wedder gröön böme de een in de dröögsavannen fökener sehn kann sünd de schirmakazien un de apenbrootbööm dat gras warrt in de dröge tied bruun un soor man in de regentied wasst dat denn wedder bit to m hooch in mosambik regeert dat savannenklima mit en natte un en dröge tied in t johr de regentied geiht vun november bit april in düsse maanden fallt bi vun de neddersläge vun dat ganze johr de liggt twuschen mm un mm dor kümmt dat bi up de gegend an in de regentied is dat heet un dat gifft lurig weer man in de dröge tied is dat sunnerlich in de nachten düütlich wat küller dat ganze johr over liggt de temperaturen över n dag twuschen un c in n binnenland kann dat ok mol bit c heet weern besunners an de küst is dat to n deel bannig lurig in de gemarken vun den staat vun mosambik gifft dat um un bi verschedene völker se snackt alltohopen mehr as spraken de meisten dormank sünd bantuspraken alltosamen snackt mehr as vun de inwahners en bantuspraak ok asiaten leevt in mosambik sunnerlich chinesen de gröttsten völker sünd düsse amtssprake is portugees sch man bloß en beten mehr as vun de inwahners snackt düsse spraken ok as mudderspraak sunnerlich in de städer noch mol bi könnt ehr as frömdspraken snacken tohuse snackt se ehre egenen spraken de meisten lüde ut mosambik snackt mehr as bloß man ene spraak de wichtigsten spraken neven dat portugees sche sünd vun norden na süden hen in n dörsnitt weert froensminschen in mosambik bi johre oolt mannslüde bloß bi johre vun de inwahners sund jünger as johre oolt un bloß bi sünd öller as in n dörsnitt kriegt de froenslüde bi kinner bloß bi vun de froenslüde hefft de mööglichkeit un könnt mit moderne middels verhöden stand bi vun de lüde in mosambik hoolt sik an natuurreligionen sünd christenminschen de rest sünd muslimen to n groten deel sunniten besunners in n norden un an de küst de hälft vun de grootjöhrigen inwahners in mosambik kann nich lesen un nich schrieven bi de froenslüde sünd dat bi de republiek sudan is en staat in noordoost afrika an dat rode meer se grenzt in n norden an ägypten un libyen in n westen an tschad in n süüdwesten an de zentraalafrikaansche republiek in n süden an n süüdsudan un in n osten an äthiopien un eritrea dat land is mit mehr as mio km um un bi fiev mol so groot as düütschland dor is de sudan dat drüttgröttste land in afrika mit bit to de unafhängigkeit vun n süüdsudan an n juli weer de sudan dat gröttste land in afrika dor leevt bi inwahners stand de amtsspraken sünd engelsch un araabsch de hööftstadt vun n sudan is khartum en deel vun den staat sudan höört to de grootlandschop sudan un to de sahelzoon sien relief warrt bestimmt vun de beckenlandschop vun den nil stroom un vun de bargen umto in n noordosten wasst an dat rode meer de bargen vun den dschibal al bahr al ahmar umhooch de weert bit hen to m hooch in de kuntreien in n süden an de grenz na uganda hen liggt de immatong bargen dor höört ok de barg kinyeti to he is mit m de hööchste barg vun dat ganze land an n süüdwestlichen rand vun dat becken finnt sik de noordäuator süll un de süll vun zentraalafrika dat is ok de waterscheed twuschen de systemen vun den nil un den kongo stroom in n westen kladdert bargen vun basalt up dat marra plateau hooch de hööchste barg dor is de barg marra mit m in de midden vun t land reckt sik de nuba bargen twuschen un m hooch in n norden geiht dat land up beide sieten vun den nil in de sahara över dor heet de deel westlich vun n nil libysche wööst un de deel in osten nubische wööst vun in de gemarken um khartum umto wo de witte nil un de blaue nil tohopenströmen doot to den nil an sik breet sik wiete siedlänner mit tooneer ut in n süüdsudan gifft dat tomeist brooklänner un länner de jummers wedder överswemmt weert de sudd is dat gröttste brookland an een stück de sudan is an n januar unafhängig wurrn vun dat vereenigte königriek vun den juli af an is de süüdsudan as egenstännigen staat unafhängig vun n sudan dor hett sudan um un bi den veerten deel vun sien land bi verlaren un is nu nich mehr dat gröttste land vun afrika johrteintelang hett dat in den süden vun den sudan krieg geven um de unafhängigkeit vun den süüdsudan vun un denn noch mol vun in dat johr is denn de autonome region süüdsudan inricht wurrn se hett um un bi mio inwahners in tein bundsstaten vun n bit januar hett dat en referendum over de unafhängigkeit geven dor hefft sik bi vun de lüde for de unafhängigkeit utspraken in dat wöstenklima in n norden kann dat över dag c heet weern un nachts sackt de temperatuur af up bloß noch c in sudan wasst in de nördlichen wösten un halfwösten man bloß bannig wenig planten man na süden to warrt dat denn över de doornstruuksavann in de sahelzoon över de dröög un nattsavann mit hoochgras bit hen to de regenwolden in den butersten süüdwesten jummers mehr twuschen un is de wooldbestand üm ringer wurrn in dat brookland vun den sudd wasst reet echten papyrus un dicksteelsche waterhyazinthen düsse planten wasst so gau dat de schipperee nich goot mööglich is dat gifft allerhand aarden vun wille deerter sunnerlich in middel un süüdsudan as afrikaansche eelefanten büffel giraffen antilopen hyänen löwen nilpeer un krokodilen bavento kaamt noch allerhand griep un watervagels in n sudan hett dat tein natschonalparks geven dor höört denn avers ok naturschuul un vagelschuulrebeden to de barg barkal mit de ole stadt sanam höört to dat unesco weltarv över de inwahners vun sudan gifft dat verschedene tahlen dat langt vun utrekent world gazetter över üm un bi mio taxeert vun dat utwärtige amt bit hen to utrekent juli cia world fact book vun de inwahners vun den sudan hefft in dat johr in städer leevt veel lüde sünd tohopenprammst in de kuntreien rund üm khartum to vun de inwahners sünd jünger as johre oolt jedet johr wasst de tahl vun de inwahners um stand wie dat mit de inwahnertahl lopen is in n dörsnitt sünd de lüde in n sudan johre oold stand de minschen in n sudan weert in n döörsnitt johre oolt bi mannslüde sünd dat johre un bi froenslüde johre üm un bi de hälft vun de sudanesen snackt araabsch sudan araabsch sunnerlich in n norden vun dat land warrt dat snackt alltohopen sünd dat vun de sudanesen de dat as mudderspraken snackt de annern snackt vun huse ut afrikaansche spraken dormank nuer dinka dinka un nuer nubisch langs den middelnil bedscha in n noordosten azande in n süüdwesten bari in n süüdosten en lüttje grupp vun inwahners snackt ndogo de engelsche spraken warrt wiethen as tweete amtsspraken bruukt de islam is in sudan staatsreligion vun de inwahners sünd muslimen vun den twieg vun de sunniten sünd animisten un christenlüde de nich muslimen leevt sunnerlich in den süden vun dat land un in khartum de staat in n sudan klemmt sik dor duchtig achter dat ganze land to en islaamschen staat to maken dor höört ok de gesetten vun de scharia to de in dat ganze land gellen doot ok bi de nich muslimen de moslembröder unner hasan at turabi sünd dor ganz mit inverstahn dat dat land in en islaamschen staat ummuddelt weern schall de anhängers vun den mahdi staht hüdigendags mehr in n achtergrund unner de musliemschen inwahners hefft sik verscheden sufi orden bannig utbreedt taria dor höört de uadiriyya to de bröderschoppen vun de sammaniya de in dat johrhunnert grünnt wurrn sünd un sunnerlich ok de khatmiyya an un for sik is de sudaneesche sellschop vun ehre traditschonen her freesinnig un liberal so speelt gegen den offiziellen islam jummers noch ritualen ut den volksislam en rull so as de zar kult de christenminschen in n sudan höört meist to de röömsch kathoolsche karken to de hett ehre misschoon in n süden in de gemarken um waw ümto üm dat johr rüm upnahmen to desülvige tied sünd ok de anglikaners ut grootbritannien üm bur ümto anfungen misschoon to bedrieven de reformeerte presbyterian church ut de usa hett bi de nuer an den bövern nil ehre upgave sehn sietdem de börgerkrieg in n sudan in den süden to enn is breedt sik dor allerhand us amerikaansche gruppen ut de to de evangelikalen torekent weern mütt in n norden gifft dat ok noch en reeg vun kopten de tomeist ut ägypten afstammen doot de sudan is en vun de armsten länner in afrika de sozialen un de medizienschen hölpsdensten sund noch nich sunnerlich goot utboot bloß vun de mannslüde un vun de froenslüde in n sudan könnt schrieven un lesen de öllste universität in dat land is in khartum grünnt wurrn in dat johr is en afkamen över den freden afslaten wurrn twuschen de regeerung in khartum un vertreders vun de sudaneesche armee för de befreen vun dat volk dor is de börgerkrieg mit to enne kamen de johre lang duert harr man twee johre later is dor jummers noch mit rekent wurrn dat bi mio minschen in dat land verdreven wurrn sünd dormank alleen man bi mio ut de gegend vun darfur na den verdrag könnt sunnerlich de flüchtlingen un verdrevenen ut den süden vun dat land wedder torüch kehren man jummers noch is de sudan dat land mit de meisten binnenverdrevenen in de ganze welt de republiek uganda is en land in afrika uganda liggt in oostafrika an n viktoriasee un hett den sudan in n noorden kenia in n oosten tansania in n süden ruanda in n süüdwesten un de demokraatsche republiek kongo in n westen as navers de naam uganda kummt vun dat fröhere königriek buganda in buganda leevt bantu un de ehr bantuspraken stellt vör dat grundwoort hier ganda ene nominalklassenvörsülv de den typ vun n begreep andüüdt buganda is dat land vun de baganda de de spraak luganda snackt de eerste kuntakt vun de europäers mit de völker vun uganda weer vun de küst vun tansania ut so dat de naam uganda präägt worrn is de ut de spraak suaheli stammt de staats de vörsülv bu för en land de sülv u hett uganda is vun seen den witten nil viktoria nil un albert nil oorwoolden un savannen präägt de deepste punkt vun uganda is mit meters över n meersspegel de albertsee de margherita peak ok mount stanley nöömt in de ruwenzori bargen as hööchst punkt is meters hooch beid extrempunkten liggt relativ nah bienanner dat rebeet vun uganda ümfaat uadratkilometers dorvon sünd uadratkilometers land un uadratkilometers water wichtige rohstoffen vun t land sünd kopper kobalt kalksteen un steensolt waterkraft un landweertschoplich good to bruken bodden stellt wiedere ressourcen dor dat land warrt in n süden vun den äuater dörtogen op dat tropische klima mit nedderslääg vun bet millimeters in t johr in n süden un in de merr vun dat land warkt sik ut dat uganda to n gröttsten deel op en plateau mit en hööch vun üm m över den meersspegel liggt so dat dat nich ganz so hitt is as in annere länner in äuaterneeg ok regent dat dor mehr twee dröögtieden vun dezember bet februar un denn wedder vun juni bet august bringt in de mehrsten rebeden en puus vun n regen de noordoosten vun uganda is halvdröög semiarid un de nedderslag liggt in en poor regionen ünner millimeters in t johr de dörsnittlichen hööchsttemperaturen an n dag liggt mehrst twüschen un c de dörsnittlichen deepsten temperaturen mehrst twüschen un c uganda hett ene temlich oordenrieke plantenwelt de savann vun oostafrika geiht in den regenwoold vun westafrika över wat sik positiv op de oordenveelfalt bi planten un deerten utwarkt dorto beed de bargen in de külleren höhen vele levensrüüm blangen akazien un wulfsmelk in de savannen kummt vör allen in de ruwenzori bargen un an n mount elgon un in de oorwoolden veelfältige plantensellschoppen vör hööftartikel städer in uganda uganda is afsehn vun de hööft un millionenstadt kampala ehrder vun lüttere städer präägt blots gulu un lira hebbt noch mehr as inwahners un sünd dormit grootstäder kiek ok schoolsystem vun uganda uganda hett mehr as millionen inwahners engelsch is de amtsspraak aver in n alldag warrt faken luganda de spraak vun de baganda bruukt todem annere spraken vun de niger kongo spraakfamilie as ok nilotisch saharische spraken suaheli un araabsch bantuvölker baganda ankole basoga bakiga bagisu batoro banyoro bagwere bakonjo niloten iteso langi acholi jopodhola alur karamojong sudanvölker lugbara rundi ruanda nich afrikaner asiaten europäers arabers annere rund perzent vun de inwahners vun uganda sünd christen dorvun sünd twee drüddel anglikaners un perzent katholiken so wat perzent vun de inwahners sünd anhängers vun traditschonelle afrikaansche religionen mehr as teihn perzent vun de uganders sünd sunnitsche muslims en lütte minnerheit billt de twee perzent baha is todem gifft dat en lütte gemeen vun swartafrikaansche juden de abayudaya bi mbale de üm un bi liddmaten hett hööftartikel historie vun uganda uganda höört to de weeg vun de minschheit de pygmäen stellt woll de öllsten hüüt leven ethnien in uganda dor vör üm un bi johren sünd de bantu ackerbuern inwannert de de pygmäen trüchdrängt hebbt sülvst aver ok wedder vun niloten ut n noorden na süden drängt worrn sünd twischen niloten un bantus geev dat jümmer mal wedder striet siet dat johrhunnert hebbt sik in n süden vun uganda bi de bantus königrieken utbillt dat riek buganda weer dat gröttste dorvun annere rieken weren ankole bunyoro un toro in t johrhunnert kemen denn araabsche hökers vun de oostküst in dat rebeet noorden den viktoriasee mit elfenbeen un sklaven to hanneln in welken gegenden hett sik in disse tiet de islam fastsett üm hebbt de beiden grootbritannschen forschers john hanning speke un james augustus grant den born vun n nil för europa opdeckt to disse tiet füng dat mit dat kolonialiseren dör de europäers ok in oostafrika an bi de eersten europäers weren glieks kathoolsche un protestantsche missionare bi in korte tiet hett sik dat christendom bi vele volksgruppen fastsett uganda is denn protektorat vun grootbritannien worrn de kolonialherren hebbt ganz op den anbo vun boomwull un kaffe sett en wichtigen schritt för de historie vun dat land weer de bo vun de uganda railway disse iesenbahn hett dat binnenland uganda dat eerste maal gau un günstig mit de küst verbunnen in de er johren keem dat to en demokratiserungsprozess de de unafhängkeit anstreev parteien un en kongress hebbt sik billt an n oktober weer dat denn so wiet uganda is unafhängig wurrn milton obote is de eerste premierminister wesen doch bald wull he al de olen königrieken oplösen dor weren de lüüd gornich för de untofredenheit hett de generalmajor idi amin utnütt un hett as obote butenlands weer die macht övernahmen de diktatur vun idi amin duer vun bet un bedüüd för üm un bi vun siene gegners den dood in n april hebbt denn ugandsche rebellen ünner annern yoweri musenevi un truppen ut tansania de hööftstadt kampala innahmen amin sien regeer weer vörbi later in de wahlen vun n september keem milton obote wedder an de macht ob de wahl so astrein weer dor hebbt vele an twiefelt museveni güng dorüm mit ene rebellenarmee gegen obote vör de guerillakrieg vun bet hett nochmal en poor hunnertdusend minschen dat leven köst in n januar kunn museveni sien natschonale wedderstandsarmee kampala innehmen un museveni is de ne e präsident vun uganda worrn in n noorden is de wedderstandsarmee vun n herrn togang de vun e idee her en christlichen staat de sik op de teihn botten beropen doot hebben will aver amenn doch blots en bann vun rövers is de de inwahners terroriseert ok wenn uganda keen dör un dör demokraatschen rechtsstaat is is dat ünner museveni beter worrn de al in siene drüdde amtstiet gahn is de eerste wahl weer eerst nadem en nee verfaat rut weer de ugandsche regeren mischt autoritäre un demokraatsche elementen politisch vun bedüden weer bet eenzig de regerenspartei vun museveni de organisatschoon vun de natschonale wedderstandsbewegung siet sünd wedder annere parteien tolaten hööftartikel ünnerafdelen vun uganda uganda is indeelt in distrikten de weertschop in n süden un in de merr vun t land kummt good vöran dat bedüdenste utfohrgoot is so al in de tiet as protektorat kaffe un in lütteren ümfang ok gold ok tee un fisch ut den viktoriasee warrt exporteert de logistik un de verkehr in uganda sünd präägt dör de laag as en binnenland de medien in uganda köönt kritisch över de regeren berichten ofschoonst de regeren bi berichten över sensible themen as den rebellenkrieg in n noorden un den börgerkrieg in n kongo in de vergangenheit as ok bi t thema kinnersoldaten scharp reageer siet den machtantridd vun präsident museveni is de medienlandschop liberaliseert worrn mehr as radiosenner sünd registreert rundfunk in uganda de natschonalfierdag is de oktober de republiek liberia düütsch li beria engelsch la b is en land an de waterkant vun westafrika se grenzt an de elfenbeenküst guinea sierra leone un an den atlantik liberia weer een vun de eersten unafhängigen staten in afrika de republiek is grünnt wurrn as vörmolige slaven ut de usa wedder in afrika ansiedelt weern schullen striet twuschen vörmolige amerikaansche slaven un inheemsche völker präägt dat land bit up den hüdigen dag na mehr as tein johren börgerkrieg sünd in n november wahlen afhollen wurrn de hööftstadt is monrovia liberia liggt in n süüdwesten vun westafrika an de küst vun den atlantik dat land liggt in de kuntreien vun den tropischen regenwoold de avers to n groten deel afhaut wurrn is dat binnenland vun liberia besteiht to n groten deel ut bargland de hööchste anbarg is de mount wuteve m in n noorden vun t land so as dat utsütt hefft in dat johr minschen in liberia leevt jedet johr weert de inwahners üm mehr dat gifft en grupp vun inwahners de stammt vun us amerikaners af de warrt kreolen oder amerikoliberianers nömmt man se maakt bloß bi vun de inwahners vun dat land ut to n gröttsten deel sünd se christenlüde de mehrheit höört avers to de bi wichtigsten völker ca kpelle bassa grebo gio mano vai gola loma bela krahn kissi kru und malinke mandingo bovenhen leevt bi lüde ut den libanon in liberia mande warrt in n westen vun dat land snackt kru spraken sünd de spraken in n oosten un süden vun liberia engelsch is muddersprake vun bi vun de inwahners anners is engelsch sprake vun de verwalten annere spraken in liberia sünd gola kpelle un annere bi vun de inwahners vun dat ganze land sünd christen dormank veel protestanten sünd woll muslimen de rest höllt sik to de heidnischen animisten al in de tweete hälft vun dat johrhunnert sünd portugesen an de küst vun dat hüdige liberia kamen se hefft sik avers um dat land nich wieter scheert in dat johr hett de american colonization society den striepen land an de küst köfft dat weer en sellschop vun abolitschonisten de sik för dat afschaffen vun de slaveree insetten dö se wollen dor slaven ansiedeln de freelaten weern süms harrn se vör in düt land kolonialherren to weern an n juli is dat land ene unafhängige republiek wurrn as de amerikaansche börgerkrieg losgüng dor leven al afroamerikaners in liberia dor is denn en herrschop vun ene swarte elite vun wurrn de eerst dör den putsch vun samuel k doe in n april to enne kamen is an n april sünd vertreders vun de vörmolige regeern dormank en reeg vun ministers un de öllere broder vun den afsetten präsidenten william r tolbert dootschaten wurrn doe is afsett wurrn denn hefft se em foltert un an e siet bröcht achterna hett dat johre lang en börgerkrieg in liberia geven is denn en wapenstillstand twuschen de parteien afmaakt wurrn dornah hett präsident charles taylor dat land verlaten vun den januar af an is ellen johnson sirleaf präsidentsche vun dat land se is dor to wählt wurrn mit bi vun de stimmen to tieden vun den börgerkrieg is dat inkamen pro kopp in liberia afsackt up unner euro de arbeitslosigkeit liggt bi man nu is dat land wedder inbunnen in allerhand mulinatschonale gemeenschoppen bi mio euro sünd as entwicklungshölp na liberia flaten madagaskar ipa madagas ka is een land in afrika dat land is een eiland mit um un bi mio inwahners is madagaskar km groot nah indonesien is dat land vun de flach her de tweetgröttste inselstaat dor hannelt sik dat um en präsidialrepubliek mit mehrparteiensystem bi um se liggt in n indischen ozeaan vör de oostküst vun afrika de küst is km lang de hööftstadt is antananarivo madagaskar is de sesstgröttste insel vun de welt towielen warrt dor de sesste kontinent to seggt vunwegen dat dat so lang för sik alleen in n ozeaan legen hett is dor ene ganz egene natur upkamen madagaskar is vör mio johren vun afrika aftrennt wurrn un hett sik vör um un bi mio johren vun den indischen subkontinent aflööst in de midden vun de insel liggt en platt hoochland mit in n dörsnitt bi m hööchde na oosten to fallt dat piel af na westen hen geiht dat mehr suutje hendal dat hoochland kladdert in siene toppen umhooch bit to den maromokotro dat is mit m de hööchste barg vun dat eiland twee drüddel vun de insel sünd boot ut stenen ut dat präkambrium düsse stenen sünd en paar mol ümformt un verännert wurrn tolest as vör mio johren godwana tostanne kamen weer ganz in n oosten laat sik stenen ut dat archaikum finnen de sünd bi milliarden johre oold un hangt tosamen mit just desülvigen stenen in west indien as indien sik in de bövere kried vun de oostküst vun madagaskar aflööst hett sünd grote massen vun basalt todaag kamen de sünd hüdigendags an en smallen striepen langs de küst goot to sehn vun dat neogen bit na dat pleistozän hen sünd vulkanen in dat zentrale hoochland togange ween man ok in n norden vun de insel un up de eilannen vun nosy be un nosy mitsio de noordwestlich vör madagaskar liggen doot madagaskar liggt in dat tropische klima vun den süüdäuatorialstroom vun oosten na süüdwest to nehmt de neddersläge jummers mehr af an de westküst sünd dat to n deel bloß man noch bi mm in t johr man an de oostküst kann dat angahn un dat regent bit to mm in desülvige tied in n dörsnitt liggt de temperatur bi c an de küst is dat warmer un in t hoochland in de midden vun de insel kann dat ok freren meist jedet johr suust zyklonen över dat eiland henweg vunwegen dat de minschen sik utbreden doot un dat se up jagd gaht un de hölter afbrennt bi de brandrodung sünd allerhand deerter al verswunnen en groot problem is de eroschoon vun den grund dor wo dat fröher mol regenwoold geven hett dor wasst hüdigendags bloß noch en dornensavanne de grundwaterspegel is hier un dor unbannig afsackt de grund de bi de eroschoon wegspöölt wurrn is is in de see swemmt wurrn un liggt dor nu boven up de korallen de starvt af un de fische könnt dor nich mehr ehre kinner uptehn ganze havens sünd al mit slick un modder dröögleggt wurrn an un for sik is woll dat ganze eiland todeckt ween mit woold vun düsse oorsprünglichen wolden gifft dat hüdigendags bloß noch bi de gröttsten regenwolden finnt sik hüüttodaags up de masoala halfinsel vun osten na westen to geiht de regenwoold bilüttjen in de savanne över eerst is dat fochtige savanne denn warrt se dröge un in n süden hannelt sik dat um dornensavanne meist vun de inseln sünd up den hüdigen dag todeckt mit steppe den oorsprünglichen woold oder ok lüttjere hölter wedder an to planten hett bither to nich slumpt vunwegen dat madagaskar so lang för sik alleen legen hett gifft dat dor en ganz besunnere fauna deertergruppen ut ole tieden as de lemuren un annere nattnesenapen leevt bloß man hier roovdeerter gifft dat bloß in sunnerliche madagassische aarden as de fossa de fanaloka un den fanaluk en annere tiergruppe de bloß up madagaskar tohuse is sünd de tenreks de liek sünd as swienegels un de bernieraant en vun de roorsten watervagels up de ganze welt man dorför fehlt up de insel de normolen apen ok giftige slangen gifft dat dor nich dat is eerst en paar hunnert johre her dat geev dat up madagaskar ok noch en megafauna as de unbannigen elefantenvagels verscheden aarden vun resenlemuren as megaladapis un palaeopropithecus dorto noch dree aarden vun madagassische flusspeer un allerhand annere utermaten besunnere deerter de meisten inwahners vun madagaskar snackt ene sprake dat is malagasy över düsse sprake sünd se verbunnen ofschoonst dat vun de traditschonen un vun de institutschonen her verschedene unnergruppen gifft de heet up madagaskar foko un scheelt sik duchtig vun anner in den staat vun madagaskar weert offiziell vun düsse hööftvölker gellen laten de betsileo sünd ganz liek in ehre levensaart ok se bedrievt ackerbo un watert den grund dorbi um rüm sünd se vun de merina unnerkregen wurrn un tellt hüdigendags woll halv so veele lüde betsileo is dat slumpt en betern anbo vun ries tostanne to bringen de merina hefft sik jummers mehr mit de produktschoon vun göder befaat annere fokos de in dat johrhunnert vun de merina unner de fööt kregen wurrn sünd sünd de sihanaka un de bezanozano hefft dor un minschen tohöört hett dat ok noch bi tsimihety geven fokos de vun n staat gellen laten weert sünd antaimoro siedelt an de küst süüdööstlich vun ikongo antaifasy leevt sunnerlich an de süüdoostküst denn gifft dat noch en reeg vun lüttjere gruppen as de jägers un sammlers vun de mikea se sünd tohuse twuschen analabo un lac ihotry blangen de madagassen leevt ok noch en ganzen barg komorers bi lüde un franzosen bi up dat eiland de religionen up madagaskar verdeelt sik so up de inwahners vör um un bi johren sünd de eersten inwahners na dat eiland henkamen se sünd woll toeerst vun inselgruppen üm dat hüdige indonesien rüm kamen later ok vun oostafrika up madagaskar hett dat en königriek geven dat is vun frankriek dalslaken wurrn un madagaskar is denn franzöös sche kolonie wurrn twuschen de beiden weltkriegen is vun den so nömmten madagaskarplaan snackt wurrn de harr dat dor up afsehn alle joden ut westeuropa mit schepe na madagaskar to bringen dor schollen se unner umstänn en egen staat upmaken to n anfang vun dat johr is ravalomana angrepen wurrn dör den jöhrigen börgermeester vun antanarivo andry rajoelina he hett em vörsmeten de präsident möök allens ganz alleen un höör up numms un leet sik smeren dormols geev dat grote protesten vun de oppositschoon in de stadt un allerhand lüde weern upsternaatsch an n januar hett de börgermeester verklaart he harr de macht up madagaskar nu in siene hannen man ene weke later hett de regeern em afsett un een vun den präsidenten siene mackers up sien platz schaven dorna hett de präsident de macht in de hannen vun admiraal hyppolite ramaroson de scholl en militäärregeern insetten man de admiraal hett denn doch beslaten sik achter rajoelina to stellen un hett em de macht överdragen mauritius pldt ma ritsis engl m s is en inselstaat in afrika de ruchweg km in n oosten vun madagaskar in n indischen ozean liggt in n norden vun mauritius liggt de seychellen un km in n westen liggt dat franzöös sche översee dpartement la runion bit na den afrikaanschen kontinent sünd dat woll km un na indien hen mutt een bi km na noordoost föhren de staat mauritius besteiht ut twee grote un en ganze reeg vun wat lüttjere inseln de gröttste insel vun dat land heet ok mauritius dor liggt ok de hööftstadt port louis um grote delen vun düsse insel rüm liggt en riff dor kladdert en paar lüttje inseln vun rut as amber island dicht bi mauritius liggt ok noch de eilannen gunners coin coin de mire bi km nöördlich un round island bi km in n noordosten de tweete gröttere insel heet rodrigues dor wahnt um un bi inwahners up se liggt vun mauritius bi km af in n osten so tämlich up de sülvige brede rodrigues un mauritius höört mit la runion tohopen to de inselgrupp vun de maskarenen de cargados carajos inseln ok st brandon liggt bi km noord ööstlich vun mauritius düsse inselgrupp is üm un bi km lang un reckt vun noord na süüd de agalega inseln liggt mehr as km na norden to vun mauritius af dune bi de seychellen up mauritius regeert dat klima vun de tropen in n dörsnitt is dat an de küst bi c warm in de bargen liggt de temperaturen bi c in n dörsnitt de luft is fochtig vun an de küsten bit hen to bit in de bargen de winter duert vun mai bit novembermaand un is tämlich dröge man de summer vun november bit mai is tämlich natt alle fiev bit sess johre kaamt in n summer zyklonen un kriegt mauritius to faten dor maakt se allerhand bi in dutt de hööchste barg up mauritius is de piton de la petite rivire noire de is m hooch he liggt in den bezirk black river in de black river bargkeed denn kaamt de beiden toppen vun den pieter both m un vun den le pouce m de höört to de moka port louis keed de gröttsten städer sünd stand januar bi twee drüddel vun de inwahners stammt ut de kuntreien vun indien her en groten deel vun de annern sünd so nömmte kreolen vörmolige slaven ut afrika un madagaskar dörmischt mit annere gruppen sunnerlich mit europäers bi twee perzent vun de mauritiers sünd chinesen witte sünd noch en lütt beten weniger uurinwahners gifft dat nich ehr dat dor kolonien grünnt wurrn sünd hefft up düsse eilannen keen minschen leevt bloß hen un wenn hefft dor mol seefohrers ut arabien vörbi keken morisyen is en kreoolspraak up den grund vun französ sch meist all inwahners bruukt düsse sprake in n alldag un mehr as vun de mauritiers hefft ehr as muddersprake dat gifft lüde de hefft dat dor up afsehn dat morisyen offizielle sprake weern schall denn warrt ok en mengsel ut indoarische spraken un dialekten ut noordindien snackt wat nich veel anners is as hindi dor kaamt noch dravid sche spraken ut süüdindien to sunnerlich tamil de chinesen snackt to n deel noch verschedene süüdchinees sche dialekten man offizielle amtssprake is engelsch franzöös sch is avers de sprake vun de betern lüde ofschoonst de franzosen al siet johren nich mehr in dat land regeern doot franzöös sch warrt in de massenmedien bruukt un allerwegens in de apentlichen rüüm vunwegen dat morysien wat neeg verwandt is un wat de meisten inwahners snacken doot steiht dat franzöös sche noch beter dor de meisten inwahners vun mauritius weert to den hinduismus torekent dat sünd bi to dat christendom hoolt sik bi sünd kathoolsch un bloß man sünd protestanten vun de inwahners sünd muslimen de meisten vun jem höört to de sunniten ofschoonst dat en lüttje grupp vun schiiten gifft de ok in de politik un weertschop wat to seggen hefft buddhisten sünd man bloß bi vun de inwahners de meisten hindus un muslimen stammt vun de arbeiders ut indien af de vun de englänners up de eilannen hoolt wurrn sünd nadem dat de slaveree afschafft wurrn is se schollen in de zucker plantagen arbeiden malawi ma lavi up chichewa dziko la malai up engelsch republic of malawi m lw is een land in afrika malawi is an n juli unafhängig wurrn vun grootbritannien dat land grenzt an tansania mosambik un sambia malawi is km groot un bi million inwahners leevt dor dorvan sünd christen und muslime in malawi liggt ok de m deepe malawi meer hööftstadt is lilongwe mit inwahners de gröttsten städer sünd stand januar lilongwe blantyre un mzuzu sünd de eenzigen städer de över urbane infrastruktur un deenstleistungen in europäisch sinn verfügen de anner städer sünd agglomeratschonen um traditionell marktplatzen mit scholen und krankenhüüs in de sück wietere urbane inrichtungen noch eerst rutbilden vun noord na süden is dat land bi km lang vun west na oost sünd dat bi km alltohopen sünd de grenzen vun malawi km lang dorvun km in n osten un süden na mosambik hen km in n norden na tansania hen un km in n westen na sambia hen na de grötten liggt malawi vun all länner up de eer mit km up n platz vun dat land sünd woold un buschland sünd water bi sünd ackerland un bi sünd wischen un weiden malawi liggt meist ganz in den groten afrikaanschen graven tomeist is dat hoochland mit enkelte inselbargen dormank dorto kummt veel platt land un de malawisee de hett fröher njassameer heten njassa meer up chichewa he is dat gröttste binnenmeer vun malawi un dat drüttgröttste binnenmeer vun ganz afrika he is km lang un bit to km breet de norden vun dat land besteiht ut bargen de sünd bit hen to m hooch de hööchsten bargen sünd de mulanje bargen de streckt sik hooch ut en siedland mit teeplantagen ehr hööchsten barg is de sapitwa mit m de längste stroom vun malawi is de shire mit siene km de deepste punkt vun malawi liggt bi m över nn in malawi regeert en suptropisch klima mit veer johrstieden allgemeen is dat in dat hoochland küller un natter dorgegen is dat in de siedlänner heeter un faken gifft dat lurig weer an n warmsten is dat an dat malawi meer man dor weiht meist en frischen wind in temperaturen liggt in n dörsnitt twuschen un c vun november bit april un twuschen un c vun mai bit oktober an n küllsten is dat in n juni sunnerlich in de bargen kann dat dor in e nacht richtig koolt ween de neddersläge fallt ganz unnerscheedlich in n norden wo dat dichter bi n äuater is fallt woll bi mm in t johr man in n süden sünd dat man knapp bi mm de grund vun n graven liggt in n regenschadden un kriggt to n deel man knapp mm af de plantenwelt in malawi is ganz unnerscheedlich up dat dröge platte land gifft dat sunnerlich savannen un opene graslänner dorto noch en beten dünnen dröögwoold richtige wolden de tosamenhangen doot gifft dat bloß in t bargland un up de hoochplateaus wat dat fröher an hölter geven hett is in de gemarken wo minschen siedelt hefft tomeist afhaut wurrn man midderwielen hefft se dor allerhand wedder vun anplant de bi mio inwahners höört to verscheden bantuvölker to volksgruppen in malawi maravi dormank tonga nyanja chewa un tumbuka lomwe yao ngoni annere so as dat in t johr utsehn hett weert de lüde in malawi in n dörsnitt johre oold vun de utwussen malawiers johre sund hiv positiv besunners junge lüde sünd dor vun bedrapen dat warkt ok bannig dull in up de weertschop in malawi in dat land kriggt jummers mehr inwahners dat bedutt dat de ressourcen dull angrepen weert dorto is dat swaar all minschen satt to kriegen un jem arbeit un sozialhölpen to geven in dat johr konnen bi vun de froenslüde un bi vun de mannslüde nich lesen un nich schrieven de mehrheit vun de inwahners hett an een dag minner as us dollar to n verbruken stand bruukt weert en reeg vun bantuspraken amtsspraken sund chichewa un engelsch bavenhen weert in verschedene ecken vun dat land noch de spraken lomwe chiyao tumbuka un annere snackt bi vun de inwahners vun malawi höört to n christendom bi sünd muslimen de rest sünd atheisten un anhängers vun traditschonelle afrikaansche religionen 
